Getxoren inguruko lehenengo erreferentziakXVI. mendean agertu ziren. BertanFortun Sanchez de Getxo etaOtxoa Ortiz de Getxo aipatzen dira.Elizate gehienetan bezala, garai hartan, eliza eta dorretxeen inguruan biltzen ziren hainbat baserri ziren herriak.
Andra Marin ikus daitezke garai horretako txapitelerromaniko batzuk. Horien ikerketakXII. mendera eramaten gaitu, lehenengo monasterio edo tenpluaren peskizan. Gaur egungo elizaXVIII. mendean eraikia izan zen. Mende horretan jada Getxok bere leloa hartua zuen:Kaltea Dagianak Bizarra Lepoan.
Getxoko armarrian, arbolaren aurrean otsoa ikusten da eta goian, arbolatik eskegita bezala, bi tupina. Otsoak ahoan lapurtutako arkume bat daroa eta atzera begira doa, ezkerretarantz.
Badago euskaraz idatzitako lelo bat ere, gaurko grafiaz:KALTEA DAGIANAK BIZARRA LEPOAN. Leloak kalte egin duenari abisu egiten dio. Kalte egin duenak atzera begira bizi beharko du, getxoztarrak haren atzetik joango direlako.[7]
2015eko hauteskundeetako zerrendarik bozkatuenaEAJrena izan zen etaImanol Landa bihurtu zen alkate.
2019ko maiatzaren 26ko hauteskundeen emaitzen ondorioz,EAJren izeneanAmaia Agirre hautatu zuten alkate. Udalbatza berria osatzeko bilkuran, Agirrek jaso zituen EAJ/PNVren 11 zinegotzien botoak.PPren hautagaiak, Eduardo Andradek, bost jaso zituen, bere taldearenak;EH-Bilduren hautagaiak, Nerea Guijarrubiak, bere alderdiaren lauak; etaElkarrekin Podemosen hautagaiak, Ignacio Roblesek, bere taldeak lortutako bi zinegotzienak.PSE-EEk boto zuria eman zuen.[8]
Getxoko2001ekoPlan Orokorraren egitura organikoa eta erabilera globalak. Bizitegi-eremuen koloreakdentsitatearen arabera ilunduta daude kolore horitik -dentsitate baxua- kolore marroira -dentsitate altua-. Berde ilunez,ekipamendu handiak.
Udalerria, hiru barrutitan dago banaturik,Elexaldek barruti propioa osatzen du,Areeta etaItzubaltzeta auzoek beste bat eta udalerriko beste auzo guztiakAlgortako barrutian daude kokaturik, azken hau izanik populatuena. Hau da barrutiko dagoen biztanle kopurua:
BI 637 errepideak, Uribe kostako igarobideak (Leioa etaSopela lotzen dituena), udalerria zeharkatzen du Neguri, Algorta eta Andra Mari auzuneetatik igarota.
Avda. del Angel 34La Venta • Avda. del Angel 23 •BidezabalMetro • BidezabalVenancios • Ollaretxe 33El Redentor • Los Chopos 93Getxo I • Los Chopos 51Fadura • Los Chopos 45 • Los Chopos 35 • Los Chopos 11Ardillas • La Avanzada 28Antiguo Golf
OraindikElexalde auzoan hitz egiten den euskararenMendebaldeko euskalkiaren aldaera bat da Getxoko jatorrizko hizkuntza. Gaur egun, Getxoko udaleko datuen arabera[11] udalerriko biztanleriaren % 48,56 erdaldun elebakarra da, euskaldunak, berriz, % 19,9 dira. Gainontzeko % 31,5a elebidun hartzaileek osatzen dute.
Iturri beraren arabera[12] euskaldunen ehunekoa igoz joan da,1981etik2001era bikoiztu egin da euskaldunen ehunekoa (% 9tik % 19,9ra). Dena dela, ezagutza hori ez da erabileran islatzen, biztanleen % 4,83k bakarrik erabiltzen baitu eguneroko bizitzan. Hala ere, erabiltzaileen kopurua ere igoz joan dela ikusi da, nahiz eta erabileraren hazkundea ezagutzarena baino askoz apalagoa izan (1989ko % 3,40tik1997ko % 4,68ra).
Aixerrota:Galea lurmuturrerako bidean kokaturik dagoenhaize errota da, Getxoko (Bizkaia) Elexalde auzoan. Errota 1727. urtean eraiki zen, Bizkaiko Jaurerriak XVIII. mendearen hasieran pairatzen ari zen lehortearen ondorioz. Antza denez, Edmundo de Shee ( edo O'Shea) deitutako irlandar batek eraiki zuen, funtzionatzeko ura behar ez zuen haize-errota bat lortu eta era horretan, aberasteko. Dena dela, eraiki eta gutxira etorri ziren berriro euriak eta ur-errotak berriro hasi ziren lanean, denboraren poderioz Aixerrotakoa erabilpen gabe geratu zelarik. Aixerrotaren arkitektura beste Bizkaiko haize-erroten antzekoa da, hots, kono moztuaren forma du, Mantxako haize-errotek ez bezala, zeinak zilindrikoak diren. Bestalde, Mantxako errotak XVI. mendearen bukaeran eraiki zituzten eta Bizkaiko haize-errotak (Aixerrota barne) XVIII. mendearen hasieran. XX. mendearen bukaeran birmoldatu zutenez geroztik, arte galeria bat dago errotan eta, alboko eraikinean, jatetxe bat.
Amorotoena etxea: GetxokoAlgorta auzoan kokatua, Amorotoena etxeak berriztatze eta aldaketa ugari izan du bere historian zehar. Aipagarriena, XIX. mendean baserri izatetik (baserri arkitekturaren tipologia izatetik), «Algortako etxe» itxura hartzera pasatu zenean gertatu zen. Arotz-lanak utzitako diseinua Bizkaiko kostaldeko etxeetan askotan agertzen den ezaugarrietako bat dugu.
Andra Maria eliza: Getxoko Andra Mari auzoan dagoen eliza da. Andra Maria eliza Getxoko udalerriaren fundazio-garaiko hirigunea da. Balio historiko handia du, oso antzinakoa —XII. mendekoa— delako eta Getxoko gizartearen, gizataldearen eta erlijioaren historiaren zati izan delako. Landa-eliza da, barroko latzekoa, apaingarririk gabekoa. Gurutze latinozko oinplanoa duen tenplua da, lau atal ditu, burualde poligonala eta gurutzadura. Dorrea ez dago erdi-erdian eta lau gorputz ditu kupulan errematatzen direnak. Sarrera nagusia hegoaldeko alboan dago eta elizpeak babesten du; elizpeak zurezko zutoin zuzenak ditu eta harrera aurreko gunea da. Eliza dagoen toki berean egon zen jatorrizko eliza erromanikoa.
Eguzkialde jauregia, Bizkaian XX. mendeko arkitekturaren elementu adierazgarriena eta ezagunena.[18]
Eguzkialde jauregia: udalerriko oso alde nabarmen batean dago,Neguriko lorategi-eremuan, Algortako etorbidearen ertzean.Neomenditar estiloan eraikitako luxuzko etxe bakarra da. Bizkaian korronte horren ideologo eta sustatzaile nagusia izan zenak diseinatu zuen 1918. urtean;Leonardo Rucabado arkitektoak, hain zuzen.[19][18]Lezama-Legizamon jauregiarekin,San Joseren Etxearekin,Zisko Etxearekin etaItsasoan galdutakoen Etxearekin batera, Areetako kaiaren inguruko ondare eremu babestuan dago.[20] Eraikuntza osoko elementurik nabarmenena dorre altua da. Eguzkialde jauregiaren kokalekua, tamaina, aberastasuna eta arkitektura mailako kalitatea kontuan hartzen baditugu, Bizkaian XX. mendeko arkitekturaren elementu adierazgarriena eta ezagunena da.[18]
Galeako gotorlekua:Galea lurmuturrean kokaturik dagoengaztelua da, Nerbioi ibaiaren itsasadarraren sarreran, Getxon (Bizkaia). 1947tik ez du inolako funtzio militarrik. Euskal Herri osoko XVIII. mendeko eraikin militarrik ondoen kontserbatuenetarikoa da; eta, Bizkaian, kontserbazio egoera onena duena. Galea lurmuturreko itsaslabar ikusgarrietatik, Bizkaiko eta Kantabriako kostaldeko lurralde zabalak kontrolatzen ditu. Horregatik, txoko hori berehala toki estrategiko bihurtuko zen historian,Abrako golkoaren zelatari gisa. Bere talaietatik, arretaz zelatatzen zituzten itsasontzi etsaien belak eta kostaldera hurbiltzen ziren baleen arnasotsa aditzen zuten.[21]
Lezama-Legizamon jauregia: GetxokoNeguri auzoan dago.José María Basterra arkitektoak diseinatu zuen,1902. urtean, Lezama-Legizamon familiarentzat.1919. urtean,Manuel María Smithek erreformatu zuen. Arkitekturari, ingurumenari, lekukotasunari eta eszenografiari dagokienez, interes handiko multzoa da; XX. mendeko lehen hereneko Bizkaiko jauregi burges ezagunena da, zalantzarik gabe. Luis Lezama-Legizamon Sagarminaga enpresaburu, politiko tradizionalista eta bibliofiloak eta haren emazte Felisa Zuazolak eskatuta eraiki zuten, 1903. urtean. Orduz geroztik bizilekutzat erabili da, eta familia berari lotuta egon da.
Martínez-Rivas etxea edo Santa Clara jauregia: Neguri auzoan dago, Foruak kaleko seigarren zenbakian. 1902an diseinatu zuen José María Basterra arkitektoak, Pedro Chalbaudentzat, etaold english izeneko arkitektura estiloari jarraikiz eraikita dago.
Olozaga etxea:Algorta auzoan dago, Basagoiti eta Algortako etorbideen ertzean. Leku abantailatsuan, San Ignazio eliza eta plazaren aurrean. Rosada izenez ere ezaguna, hispanoamerikar arkitektura zibil eta urbanoaren barruan sailkatuta dago; izan ere, tipologia kolonialekoa da.[22]
Rosales egoitza:Neguri auzoko jauregi bat da,XX. mendearen hasieran eraikia.Rafael Garamendi arkitektoak diseinaturiko landetxea hau1917 eta1920. urteen artean eraiki zuten, Juan Jose Uriberentzat. Garai hartako Getxoko eraikin gehienetan bezala, ingeles estiloa da nagusi, ekarpen erregionalisten nahastearekin.
2012ko irailaren 13an,Emaus Gizarte Fundazioakbidezko merkataritzaren aldeko hiria izendatu zuen;Euskal Autonomia Erkidegoko lehen udalerria izan zen Getxo, Bilborekin batera. Mundu osoan izendapen hori 1100 hirik baino ez dute. Udalerriko eragileek (dendak, ikastetxeak, elkarteak, enpresak eta udala) elkarrekin lan egiten dute, bidezko merkataritza bultzatzeko.
