Mundu mailan, haurrengan, kasu gehienakerrotabirusak eragindakoak dira[3]. Helduengan, berriz, kausa ohikoenaknorobirusa[4] etaCampylobacterra[5] dira. Badira hain ohikoak ez diren kausak, hala nola bestebakterio-mota batzuk (edo haientoxinak) etabizkarroiak. Modu desegokian prestatutako elikagaiak,ur kutsatua edo kutsatutako pertsonekin kontaktu fisikoa izanez transmiti daitezke. Zeliakoen krisiazeliakiaren konplikazio edo aurkezpen akutu eta bat-batekoa da, hilgarria izan daitekeena, eta, askotan, gastroenteritisarekin nahasi ohi da[6][7].
Gastroenteritis terminoa 1824an erabili zen lehen aldiz[8]. Data hori baino lehen,sukar tifoideoa edomorbus txolera esaten zioten, besteak beste, eta, horrez gain, hain espezifikoa ez zenerraien estutzea,gehiegikeria,fluxua,hestearen kexa edo beherako akutuarentzako eman zitezkeen beste izen arkaiko batzuk[9].
Gastroenteritisa lagunarteko izen askorekin lotuta dago, besteak beste, «Moctezumaren mendekua», «Delhiren sabela», «turista» eta «atzeko ateko lasterketa»[10]. Kanpaina militar askotan, paper garrantzitsua jokatu du, eta ingelesezko «No guts, no glory» (triparik gabe ez dago loriarik) terminoaren jatorria dela uste da[10].
██ ez dago daturik██ 500 baino gutxiago██ 500–1000██ 1000–1500██ 1500–2000██ 2000–2500██ 2500–3000
██ 3000–3500██ 3500–4000██ 4000–4500██ 4500–5000██ 5000–6000██ 6000 baino gehiago
Kalkuluen arabera, urtean, hiru eta bost mila milioi arteko gastroenteritis kasu izaten dira munduan[11], batez ere haurrei etagarapen bidean dauden herrialdeei[12] eragiten dietenak, Horrek esan nahi du 2008an 1,3 milioi heriotza izan zirela bost urtetik beherako haurretan[13]. Horietatik gehienak munduko herrialderik pobreenetan gertatu ziren[10]. Errotabirusak 450.000 heriotza baino gehiago eragin ditu 5 urtetik beherako haurretan[14][15].Kolerak, berriz, hiru eta bost milioi kasu artean eragiten ditu, eta, urtero, 100.000 pertsona inguru hiltzen ditu[16]. Garapen-bidean dauden herrialdeetan, bi urtetik beherako haurrek sei infekzio edo gehiago izaten dituzte urtean, eta, ondorioz, gastroenteritisak garrantzi klinikoa izaten du[10]. Helduengan, ez da hain ohikoa, neurri batean hartutakoimmunitatea garatzen delako[17].
1980an, era guztietako gastroenteritisak 4,6 milioi haur hil zituen, gehienak garatze-bidean dauden herrialdeetan gertatuak[18]. 2000. urterako, hilkortasun-tasa nabarmen murriztu zen (urtean 1,5 milioi heriotza, gutxi gorabehera), batez ere, ahotik berriz hidratatzeko gatzak sartu eta asko erabiltzen direlako[19].AEBn, gastroenteritisak eragiten duen infekzioak bigarren infekzio ohikoenak dira (hotzeri arruntaren ondoren), 200 eta 375 milioi beherako akutuko kasu[17][10] eta, urtean, hamar mila heriotza inguru[10]; heriotza horietatik, 150-300 bost urtetik beherako haurrak dira[2].
Gastroenteritisa dela eta, urtean 3,7 milioi bisita egiten zaizkio medikuariEstatu Batuetan[2], eta 3 milioi bisitaFrantzian[20]. Ameriketako Estatu Batuetan uste da gastroenteritisak, oro har, urtean 23.000 milioidolar-eko kostua duela[21] eta errotabirusak soilik eragindakoak 1.000 milioi ingurukoa[2].
Horretaz gain, urdailean bi aurpegi bereizten dira: aurrekoa eta atzekoa.
Aurrekoa, hainbat egiturarekin erlazionatzen da: abdomenaren aurreko paretarekin,gibelaren ezkerreko lobuluaren beheko aurpegiarekin, gibelaren lobulu karratuarekin etabehazun xixkuarekin.
Eskuinekoa edo makurdura txikia: Ahurra da, eta hestegorriaren eskuineko ertzaren jarraipena da. Hor ildo angeluarra dago, non atal pilorikoa hasten den.
Ezkerrekoa edo makurdura handia: Ganbila da. Hori ez da hestegorriaren ezkerreko ertzarekiko jarraikia. Izan ere, tartean, kardia ildoa dago.
Makurdura handiari lotuta dagoen atzeko mesogastrioa da epiploi handia.
Epiploiaren amantala: Egitura hori sortzeko, bi orri jaisten dira, eta beste bi igotzen dira. Hasiera batean jaisten eta igotzen diren orrien artean, espazio bat dago; ondoren, ordea, guztiak elkartzen dira. Gainera, aurrerantz eta beherantz abiatzean, zeharkako kolonaren aurreko paretarekin fusionatzen da. Handia eta zabala da, eta, jaistean, heste meharreko lakioak estaltzen ditu. Gantzez beterik dago.
Lotailu gastroesplenikoa: Ezkerrerantz abiatu eta barera heltzen da. Hemen, horren inguruko errai peritoneoarekin jarraitzen du.
Lotailu gastrohepatikoa: Urdailaren eta gibelaren artean kokatzen da. Urdailaren makurdura txikitik sortzen da.
Lotailu duodenohepatikoa: Gibelaren eta duodenoaren hasierako zatiaren artean dago. Izan ere, azken hori ere peritoneo barneko egitura da. Duodenoaren hasierako zatiaren goiko aldetik sortzen da.
Bi lotailu horiek gibeleraino helduko dira, non gibelaren inguruko errai peritoneoarekin jarraituko duten.
Epiploi txikiaren eskuineko ertz librean, bi orrien artean, gibelaren pedikuluko egiturak kokatzen dira:porta zaina, koledokoa etagibeleko arteria propioa. Atzean, berriz, zulo epiploikoa edoWinslow hiatoa dago. Horren bitartez poltsa omentalera heltzen da.
Geruza mota ezberdinak bereizten dira urdaileko paretan:
Mukosa: tolesdurak makroskopikoki ikus daitezke. Hauek mota ezberdinetakoak dira:
Luzetarako tolesdurak: makurdura txikian daude, eta pilororaino hedatzen dira.
Tolesdura irregularrak: makurdura handian daude, eta atal ezberdinetan zehar desberdinak dira. Fundusean, txikiak izaten dira, eta gorputzekoak, aldiz, handiagoak.
Azpimukosa edo mukosa azpiko geruza
Geruza muskularra:
Laprana: barnekoena. Geruza hori osatzen duten zuntzak fundusean eta gorputzaren goiko-aldean kokatzen dira, batez ere. Ez dute urdailaren pareta osoa estaltzen.
Zirkularra: Tartean kokatzen da. Urdaileko pareta guztietan dago eta, piloroaren inguruan, oso lodia da. Horesfinter zirkular bat osatuko du. Esfinterrean, zuntz zirkularrak eta luzetarakoak egongo dira.
Luzetarakoa: Kanpokoena da, eta ez da osoa. Hestegorriko luzetarako zuntzek bi banda osatzen dituzte kardias zuloaren mailan. Bat, makurdura txikira abiatzen da, eta, bestea, handira. Ondorioz, urdaileko aurreko eta atzeko paretetan, erdiko ataletan, ez dago luzetarako zuntz muskularrik. Atal pilorikora heltzean, bi bandak berriro elkartzen dira, atal hori estaliz.
Errai peritoneoa: Peritoneo barruko egituretan agertzen den geruzarik kanpokoena da. Peritoneo kanpoko egituretan, berriz,adbentizioa edo serosoa antzematen da. Urdaila peritoneo barruko egitura da, eta, beraz, errai peritoneoz inguratuta dago.
Heste mehea duodenoak,jejunoak etaileonak osatuko dute[23], eta urdailaren ondoren kokatuko dira. Heste mehearen funtzio nagusiak nutrienteak xurgatzea eta digeritzea dira, baita immunitate barrera bezala jokatzea ere. Gorputzeko zelula gehienak berritzen dituen organo bat da. Hori bost egunero gertatzen da[24].
Urdaila jarraituz, duodenoa dago. Duodenoak 4 atal ditu:
Atal horizontala edo goiko atala: Duodenoaren bulbo ere deitzen zaio. Duodenoaren 4 ataletatik peritoneo barrukoa den atal bakarra da. Horren garezur aldetik, lotailu duodeno-hepatikoa irteten da, epiploi txikiaren eskuineko atala dena. Goiko atal hori eskuinera abiatzen da. 1. orno lunbarraren mailan kokatu eta tolestu egiten da (duodenoaren goiko tolestura deitzen zaio).
Beheranzko atala: Peritoneo atzeko egitura da. Beheranzko atala L1 mailatik L3 mailaraino hedatzen da. Berriro tolesten da duodenoaren beheko tolestura eratuz. Beheranzko ataleraino, hurrengo atalak iristen dira:
Vater anpulua edo karunkula handia: Beheranzko atalaren atze-erdialdeko paretan dago. Hona, bi iraizpen hodi iritsiko dira enbor komun bat sortuz: areatik datorren iraizpen hodi nagusia edoWirsung-ena eta gibeletik datorren koledokoa.
Karunkula edo papila txikira: 2 cm gorago kokatzen da. Horra iritsiko da areatik irteten den beste iraizpen hodia, laguntzailea edo Santorini-rena.
Beheko atala: Peritoneo atzeko egitura da.Beheko kaba zainaren eta aortaren aurrealdetik gurutzatzen daaortaren ezkerreko aldean gorantz eta ezkerralderantz abiatuz.
Goranzko atala: Peritoneo atzeko egitura da. 2. orno lunbarraren ezkerreko aldera iristen da, non tolestura bat eginez heste meharreko jejunoarekin jarraitzen duen.
Angelu duodeno-jejunal horretan, 2. orno lunbarraren ezkerrean kokatuta, heste meharra berriro peritoneo barrukoa egiten da. Beraz, jejunoa peritoneo barruko egitura izango da; daukan atzeko mesoa mesenterio deitzen da.
Duodenoaren zelula geruzak hurrengoak izango dira:
Geruza mukosoa: Atal horizontalean, nahiko leuna izaten da. Baina, gainerako ataletan, tolestura zirkularrak ikusten dira:Kerckring balbulak. Horren eraketan, mukosak zein mukosa azpiko geruzak hartzen dute parte.
Mukosa azpiko geruza: Geruza horretan,Brunner guruinak bereizten dira.
Geruza muskularra: Hemen, bi azpi-geruza muskular bereizten dira, barruko zelula zirkularrak eta kanpoko luzetarako zuntzak.
Gastroenteritisaren jatorri nagusiakEscherichia coli etaCampylobacter generoko bakterioak etaerrotabirus generokobirusak dira[25][12]. Hala ere, badira sindrome hori eragin dezaketen beste agente infekzioso asko[10]. Halaber, gaixotasun horrek jatorri ezinfekziosoak izan ditzakeela ere ikusi da, baina ez diraetiologia birala edo bakterianoa bezain probableak[2]. Gehien bat, umeengan ematen da haienimmunitate sistema garatuegi ez dagoelako, eta haien higiene ez oso nabarmenagatik[2]. Birusak dira umeen gastroenteritisen % 70 kasuen eragile.
Jatorri birikoa
Lehen esan dugun moduan, birusen barruanerrotabirusa da ume gehien kutsatzen dituena, herrialde garatuetan zein azpigaratuetan. Horrez gain, badaude bestebirus batzuk gaixotasun horren eragile direnak; hala nolaadenobirusa, astrobirusa[26] eta norobirusa.
Norobirusa[27] da Estatu Batuetan bizi diren helduengan gastroenteritis kasu gehien eragiten duena, gaixotasunaren agerraldien % 90 baino gehiago eraginez. Normalean,epidemia horiek gertatzen dira pertsona asko, leku edo inguru murriztu batean daudenean, adibidez, ospitaletan edo jatetxeetan. Gainera, kontuan izan behar da gaixotasuna pairatu dutenek kutsakorrak izaten jarrai dezaketela nahiz eta bere sintomak jada ez izan.Gastroenteritisaren birusa mikroskopio bidez ikusita.
Salmonella enterica serovar Typhimurium (ATCC 14028), mikroskopio batean 1.000 aldiz handituta ikusiten den moduan eta Gram tindaketa baten ondoren.
Herrialde garatuetan,Campylobacter jejuni bakterioa da gastroenteritis bakterianoaren jatorri nagusia. Bakterio horrek eragindako kasuen erdiahegaztienokelarekin erlazionatuta dago[28]. Umeen gastroenteritisean, % 15 izango da bakterioek duten agerrera.
Kutsatzeko modurik errazena jakien bitartez da. Jakiren bat kutsatu egiten bada eta girotenperaturan mantendu, bertako bakterioak biderkatu egiten dira. Horrelako jakiren bat janez gero, kutsatzeko arriskua askoz ere handiagoa da. Mota horretako jakien artean, hurrengoak dira ezagunenak: haragi gordina, oilaskoa, arrautzak,pasteurizatu gabeko esnea, gazta freskoa, fruituak eta barazkiak.
Clostridium difficile bakterioak pertsona helduengan eragingo ditu kasu gehienak[10]. Umeak bakterio horren eramaileak izan daitezke sintomarik pariatu gabe[10]. Normalean,antibiotikoen erabilerarekin lotuta dago[29].Staphylococcus aureusak eragindako beherako infekziosoa antibiotikoak hartu dituzten pertsonek probabilitate handiagoa dute bakterio horrek eragiten duen gastroenteritisa pairatzeko[30]. Kontuan izanda zein antibiotiko kontsumitu duzun, probabilitatea ere aldatu egiten da.Bidaiariaren beherakoa gastroenteritis bakteriano mota bat izan ohi da. Dirudienez, azidoak kentzen dituzten sendagaiek infekzio adierazgarri bat garatzeko arriskua areagotzen dute, zenbait organismoren eraginpean jarri ondoren,Clostridium difficile,Salmonella etaCampylobacter espezieak barne[31]. Arriskua handiagoa da protoi-ponparen inhibitzaileak kontsumitzen dituztenengan H2 antagonistak hartzen dituztenengan baino.[31]
Batzuetan, jandako arrain mota ezberdinekin lotuta egon daiteke. Adibidez, badaude uretantoxinak sortzen dituztenmikroorganismoak.Koralak kolonizatzen dituzte, eta, gero, arrainbelarjaleek koral hori jaten dute. Arrainek ez dute inongo sintomarik pairatzen, bainatoxikoak bilakatzen dira. Beraz, guk arrain hori jatean, toxinak gure organismoan sartuko ditugu, eta gastroenteritisa eragingo digute.
Gastroenteritisak, normalean, beherakoak eta okadak edota bietako bat (kasu gutxitan) eragiten ditu. Gainera, pazienteak karranpa abdominalak izan ditzake. Sintomakagente infekziosoa bereganatu eta 12-72 ordutara hasten dira pairatzen. Agentea birikoa den kasuetan, gaixotasuna aste bat igaro ondoren desagertzen da. Kausa biral batzuk sukarra, nekea,zefaleak eta min muskularrarekin lotuta egon daitezke. Beherakoan odol-galerarik baldin badago, ziurrenik agente bakteriano batek eragindakoa izango da.
Horrez gain, infekzio bakteriano batzuek min abdominal zorrotza eragin dezakete, eta aste batzuetako iraupena izan. Hala ere, garapen maila txikiagoko lurraldeetan, infekzio zorrotzekiko tratamendua ez dago eskura. Horrenbestez, ohikoa da beherako kronikoa pairatzea.
Hari beretik, beherakoaren konplikazioetako bat deshidratazioa da, eta horrek sintoma hauek ekar ditzake: larruazaleko hanpadura eskasa eta ez-ohiko arnasketa. Herrialde pobreetan horrekin batera datorrendesnutrizioak epe luzeko hazkuntza-atzerapena eta gutxiegitasun kognitiboa ekar ditzake.
Alde batetik, infekzioaCampylobacterrek eragindakoa bada, kaltetuen % 1ekartritis erreaktiboa sufritzen du gastroenteritisa izan eta gero.
Orokorrean, ez dago kausa zehatza ezagutzearen beharrik, gaixotasuna era berean maneia daitekeelako agentea ezagutzen bada edo ez bada ezagutzen. Hala ere, gorotzetan odola aurkezten dutenen pertsonen kasuetan, kultibo bat egitea beharrezkoa litzateke janariintoxikazio bat pairatu badute edota hirugarren munduko herrialdeetan egon badira.
Edonola ere, deshidratazio zorrotz baten susmoa izanez gero, kontrolerako diagnostikoak egin daitezkeelektrolito mailak eta giltzurrun funtzioak neurtuz.
Oso garrantzitsua da pazienteak deshidratazioa pairatzen duen ala ez zehaztea. Deshidratazio-maila desberdinak daude: arina (% 3–5), moderatua (% 6–9), eta zorrotza (≥% 10).
Umeetan arnaste-zailtasun, gehiegikeria kapilar eta azal arazoengatik detekta daiteke. Oso zaila da deshidratazioa diagnostikatzea analisi biokimikoen bitartez.
Oso garrantzitsua daapendizitisaren,gernu-infekzio eta antzerako gaixotasunen sintomekin ez nahastea. Pazienteak okadak edo beherakoak baino ez aurkeztuz gero, diagnostiko diferentziala zailtzen da.
Apendizitisarekin ez nahasteko, beherako kantitate handia gastroenteritisaren bereizgarria dela jakitea oso garrantzitsua da.
Higienea zaintzea etaelikadura egokia mantentzea neurri garrantzitsuak dira gaixotasuna sendatzeko eta ez transmititzeko. Horrez gain, galdutako likido guztia berreskuratzeko, pixkanaka pixkanaka ur asko edan behar da. Horretarako,seruma[34] edateaz gain ere, urabikarbonato eta gatzarekin edan daiteke.
Ondorengo faktoreak kontuan hartu behar dira gaixotasuna tratatzeko orduan:
Lehen aipatu den moduan, berriro hidratatzea oso garrantzitsua da haur eta helduetan. Hau, batez ere aho bidez, berriro hidratatzeko gatzak (SRO)[33] hartuz lortzen da. Kasu larrienetan, aldiz, zuzenean zainetatik sartu behar izaten dira gatz horiek (pertsonakkonortea galtzen duenean, adibidez). Gainera,karbohidrato konplexuak dituzten elikagaiak hartzea komeni da (hau da,garia etaarroza dituzten elikagaiak). Beste aldetik, ez da gomendagarria azukredun edariak hartzea, bost urte baino gutxiago dituzten umeetansintomak areagotu daitezkeelako.
Gomendatzen da amaren esnea edaten duten haurrek eta oraindik biberoia hartzen duten haurrek berdin jarraitzea (azken horiek hidratatzeko gatzak ere hartu behar dituztela kontuan hartuta). Halaber,azukre sinpleak dituzten elikagaiak hartzea saihestu behar da. Gainera,probiotiko batzuekgaixotasunaren iraupena eta sintomak murriztu ditzakete.
Normalean, gaixotasun horretan ez da beharrezkoaantibiotikoak hartzea, baina, sintomak oso larriak diren kasuetan edota kausabakterianoa denean, hartzea gomendatzen da. Makrolidoak[35] dira antibiotiko gomendatuenak.
Farmako horiek arazo gehiago sorrarazten dituzte normalean; horregatik, ez da oso gomendagarria horiek erabiltzea nahiz eta arazo horiek jasateko probabilitatea baxua izan.
↑Marshall JA, Bruggink LD. (2011ko apirila). International Journal of Environmental Research and Public Health 84: 1141–9. doi:10.3390/ijerph8041141. PMID21695033..
↑abEckardt AJ, Baumgart DC (January de 2011). «Viral gastroenteritis in adults».Recent Patents on Anti-infective Drug Discovery6 (1): 54-63.PMID 21210762
↑Mandell, Gerald L.; Bennett, John E.; Dolin, Raphael. (2004). (6. argitaraldia) Churchill Livingstone ISBN0-443-06643-4. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 18 de octubre de 2013) (kontsulta data: 2013-06-03).
↑Victora CG, Bryce J, Fontaine O, Monasch R. (2000). Bull. World Health Organ. 7810: 1246-55. PMID11100619..
↑Flahault, A; Hanslik, T. (2010 Nov). Bulletin de l'Academie nationale de medecine 1948: 1415–24; discussion 1424-5. PMID22046706..
↑Albert, edited by Neil S. Skolnik ; associate editor, Ross H.. (2008). Totowa, NJ: Humana Press, 66 or. ISBN978-1-58829-520-0..
↑Craig, Sandy A.; Zich, David K.. (2010). «Gastroenteritis»Rosen's Emergency Medicine – Concepts and Clinical Practice (Elsevier): 1200–1227. ISBN9780323054720. (kontsulta data: 2019-10-30).
