| Garde | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Nafarroa Garaia,Euskal Herria | |||||||||||
_21.jpg) | |||||||||||
| |||||||||||
 | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea |  Euskal Herria | ||||||||||
| Lurraldea | Nafarroa Garaia | ||||||||||
| Merindadea |  Zangoza | ||||||||||
| Eskualdea | Pirinioak | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua |  Espainia | ||||||||||
| Erkidegoa | Nafarroa | ||||||||||
| Barrutia | Agoitz | ||||||||||
| Mankomunitatea | Ezka-Zaraitzu | ||||||||||
| Izen ofiziala |  Garde | ||||||||||
| Alkatea (2019-2023) | Jose Javier Etxandi Sarries (Itoleta) | ||||||||||
| Posta kodea | 31414 | ||||||||||
| INE kodea | 31113 | ||||||||||
| Herritarra | gardar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°47′00″N0°53′48″W / 42.78337673°N 0.89673005°W /42.78337673; -0.89673005 | ||||||||||
| Azalera | 43,4 km² | ||||||||||
| Garaiera | 705-1753 metro | ||||||||||
| Distantzia | 93,3 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 132 (2025:  1) | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 0,03 bizt/km² | ||||||||||
| Zahartzea[1] | % 13,84 | ||||||||||
| Ugalkortasuna[1] | ‰ 0 | ||||||||||
| Ekonomia | |||||||||||
| Jarduera[1] | % 0(2011) | ||||||||||
| Desberdintasuna[1] | % 0(2011) | ||||||||||
| Langabezia[1] | % 5,74(2013) | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Eremua | eremu mistoa | ||||||||||
| Euskaldunak[2] | % 19.9 + % 16.7 hartzaile(2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera[3] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Sorrera | 1846(independentzia) | ||||||||||
| Webgunea | www.garde.es | ||||||||||
Garde[4][a]Euskal Herriko udalerri bat da,Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta.Zangozako merindadean etaPirinioak eskualdean dago,Iruñea hiriburutik 93,3 kilometrora. Altuera 705 eta 1753 metro artekoa da, eta 43,40 km²-ko azalera hartzen du. 2025 urtean 132 biztanle zituen.
GardeNafarroako herririk ekialdekoena da.Erronkaribar etaBeraribar lotzen dituenGardalar ibaiaren ibarrean dago. Ibar oso estua da, eta, beraz, luze-luze eginda dago ibaiaren ardatzaren inguruan,Arrigorrietako mendilerroaren magalean, herriko karrikak oso estu eta aldapatsu bihurtuz.Erronkaribartar herri tipikoa da, eta bere kale harriztatuen artean arkitektura oso berezia mantentzen du, lau isurkiko teilatuak eta harrizko horma lodiak dituena.
Erronkariko ibaxan kokatuta da, baina1846tik udalerri independentea da. Bertako biztanleakgardarrak dira.
Garde toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
Leku-izena modu bakarrean agertzen da historian zehar,[5] 1085etik.
Mikel Belaskoren arabera, balitekeCardus pertsona-izenarekin lotuta egotea.Julio Caro Baroja etaRicardo Zierbide ideia horretakoak dira. LehenengoakCarduslatinezkocognomen gisa dokumentatzen du etaKardellu edoCardellu txikigarriak aipatzen ditu.Bizkaia ibarraren izenak,Gardalain izenekoak, pertsona-izen berean du jatorria.
Beharbada, beste azalpen batg +arde da: hor, hasierakog- "garagar" hitzetik etor liteke, normaleangar-rera murriztuta etagaragarde -tik kenduta, bikoiztua baita. Hurrengoarde izan liteke "arte" antzinako aldaeraerronkariarra, euskalki horretan fonetikak bilakaera nabarmena baitu. Beraz, bere esanahia "garagar arte" izan liteke.
Gardeko armarriaErronkaribarreko armarria da. Blasoi hau du:[6]
| « | Armarri kuartelatua: lehen hondo urdin batez eta aurrean hiru arkudun urrezko zubi batez osatuta dago, bere gainean errege mairu baten buru moztu batekin; bigarren hondo gorri batez eta aurrean zilarrezko erbi-txakur bat eskuinera begiraz osatuta dago; hirugarren hondo gorri batez eta aurrean zilarrezko gaztelu bat; laugarren hondo urdin batez eta aurrean urrezko hiru tontorrez osatuta dago. | » |
Gardeko banderak Erronkaribarreko armarriSan Andresen gurutze gorri baten gainean,hiruki berdez horiz eta urdinez inguratua. Armarria, gaineankasket bat eta bi aldeetan lanbrekinak dituela irudikatzen da, baita azpian "Erronkari" izena duela ere. Ertzak kolore bereko hiruki-zerrenda bat du orientazio bertikalean edo horizontalean, eta izkinetan zortzi puntako izar berde bat karratu hori baten gainean. Bandera hau bera daErronkaribar osatzen duten herri guztientzat, nahiz eta udalerri bakoitza bere aldaketa txikiekin.
 | Urzainki | Izaba | | |
| Erronkari |  | Berari (Aragoi) | ||
| ||||
 | ||||
| Burgi | Fago (Aragoi) |
Nahiz eta oraindik ereharitz etapago bakanen batzuk geratzen diren, gaur egun jatorrizko landaredia erabat galdu da. Haren tokia azken mendeotan landatutakopinuek hartu dute.
Udalerriaren gehienean mendialdekoklima mediterraneoa nagusi da. Beherago dauden guneetanklima atlantikoa ageri da. Hori da San Migel mendilerroaren ipar-mendebaldeko lurraldearen kasua. Urteko batez besteko tenperaturak aldakorrak dira, orientazioa eta altuera zein den: 6 eta 10 gradu bitartekoak dira. Prezipitazioak, berriz, 1.000 mm – 1.600 mm bitartekoak dira. Urteroko egun euritsuak 120 inguru dira.
Garden ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere,Urzainki pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 722 metrora,Nafarroako Gobernuak1980n jarritako estazio meteorologikoa dago.[7]
 Datu klimatikoak (Urzainki, 1980-2020)  | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 19.0 | 23.0 | 25.0 | 29.0 | 33.0 | 36.0 | 37.0 | 39.0 | 36.0 | 30.0 | 23.0 | 20.0 | 39.0 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 8.3 | 9.9 | 12.9 | 15.1 | 19.0 | 23.7 | 27.3 | 27.4 | 22.9 | 17.5 | 11.6 | 8.7 | 17.0 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 4.0 | 4.9 | 7.5 | 9.7 | 13.2 | 17.2 | 19.9 | 19.9 | 16.3 | 12.2 | 7.3 | 4.6 | 11.4 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -0.2 | -0.0 | 2.0 | 4.3 | 7.4 | 10.6 | 12.5 | 12.5 | 9.7 | 6.9 | 3.1 | 0.4 | 5.8 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -14.0 | -14.0 | -13.0 | -4.0 | -2.0 | 1.0 | 4.0 | 1.0 | -1.0 | -5.0 | -10.0 | -14.0 | -14.0 |
| Batez bestekoprezipitazioa (mm) | 128.1 | 114.7 | 106.4 | 127.5 | 107.7 | 74.8 | 51.1 | 52.4 | 80.0 | 132.2 | 154.8 | 129.7 | 1259.4 |
| Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) | 63.0 | 77.5 | 67.0 | 83.0 | 98.0 | 65.0 | 76.0 | 67.5 | 61.0 | 127.5 | 74.0 | 76.5 | 127.5 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 13.9 | 12.9 | 13.1 | 15.2 | 14.8 | 9.5 | 7.0 | 7.1 | 8.9 | 12.8 | 14.6 | 13.5 | 143.2 |
| Elur egunak (≥ 1 mm) | 3.4 | 4.6 | 3.0 | 1.3 | 0.1 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.2 | 1.5 | 2.4 | 16.5 |
| Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[8] | |||||||||||||
Udalerriari buruzko lehen dokumentu idatziaXI. mendekoa da.Done Jakue eliza,Erronkariko Done Martiri monasterioaren menpekoa zena,Leireko abatetxeari eman zion dohaintza moduanAntso V.a Ramiritz erregeak.Done Jakue elizanhispaniar-bisigotikoen erritua egiten zutela eta,Iruñeko gotzainak 1000 soldatako zigorra jarri nahi izan zuen, baina azkenik,Nafarroako Erresuma guztian egiten zenerritu erromatarra hartu zen elizan ere.
Urteroko petxaErronkariko Mankomunitateko gainerako herriekin batera ordaintzen zuten, baina1412ankaparetasun osoa lortu zuten.1427an bizilagunek inguruko mugak defendatzeko prest zituzten 24baleztari.
Fernando Katolikoak Nafarroako Erresuma konkistatu zuenean, erronkaribartarrek behin eta berriz leialtasuna erakutsi zietenKatalina I.a Nafarroakoa erregina nafarrari eta haren semeHenrike II.a Nafarroakoa, eta Pedro Sanz buru izan zen1516angaztelarrak kanporatzeko ahalegineanPedro Nafarra gardarrari laguntza eman zioten erronkaribartarren aurka. Gardar batzuk hiltzera eta ondasunak konfiskatzera kondenatutako hamazazpi erronkaribartarren artean agertu ziren1523an, errege legitimoekiko jarrera leialagatik.[9]
Espainiako Ondorengotza Gerran, ibaxakFelipe V.a Borboikoaren alde egin zuenKarlos V.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa aurka,1710ekourriaren 3an Gardeko biztanleek proaustriarrei eskainitako erresistentzia nabarmenduz.
1787ko irailean uholde handi bat gertatu zenGardalar ibaian,Erronkariko ibaxaren gaineko euri ugarien ondorioz. Urak Gardetik igarotzean desbideratu zirenean, 150 000 erreal baino gehiagoko kalteak eragin zituzten. Beste arro batzuetan ere uholde handiak izan ziren, etaZangoza izan zen herririk kaltetuena.[10]
Konbentzioaren Gerran, Erronkaribarko Gerra Batzordeak Gardeko sei ordezkari izan zituen: Meltxor Gorringo abadea eta Migel Urzainki, Diego Azearitz, Iosepe Maritxalar, Manuel Azearitz eta Bikendi Lorea zinegotziak. Hiribilduak1793an gastatu zuen, 2004 erreal bastimentu eta pagatan. Urte hori lasaitasunez joan zen; ez, ordea, gardarrekZaraitzu aldera mobilizatu behar izan zuten hurrengoa, frantziarrekOrbaizetako ola okupatu zutenean,1795era arte mantendu baitzuten.[9]
1802analetegia,harategi publikoa, errementeria etaaduana zituen herriak. Herritarrek proposaturiko eta erregeordeak berretsitako alkate batek zuzentzen zuen, herritarren artean aukeraturiko erregidoreekin batera.1850ean eskola zeukan, eta bertako maisuak 2000 erreal jasotzen zituen soldata moduan urtero. Horrez gain, bazen irina ekoizten zuen errota bat, etaAragoi etaEuskal Herria lotzen zituen bidea igarotzen zen herritik.
Iberiar Penintsulako Gerrako inbaditzaile frantziarren aurkako liskarren haustura Garden gertatu zen1809komaiatzaren 24an, nafarrek 14 frantziarreko destakamendu bati eraso egin ziotenean.1812an lortu zuen,Urzainki etaIzaba sugarren larre ziren bitartean,Frantzisko Espotz Mina eta bere gizonak herrian jarraitzeari esker antzeko egoera batetik libratzea. Gerra osoan zehar, ttandakako agintarien behar ekonomikoei lagundu behar izan zien, eta gerrako gastuak 13 230 erreal izatera iritsi ziren. Gastu gehienak eriondoen ospitaleak eragin zituen.[9]
1822kouztailaren amaieran, Nafarroako Batzar Errealistak bere lehen Ospitale Militarra ezarri zuen Garden, ehun bat zauritu eta gaixorentzako edukierarekin. Errealistek sostengu sendoa izan zuten José Ramón Urzainqui parrokiako onuradunarengan.
1855ekomaiatzaren 1ekodesamortizazio legea betez,1862an Iruburria auzoan ogia egosteko labe bat eta Iriondoa auzoan beste labe bat saldu ziren.[11]
2025 urteko erroldaren arabera 132 biztanle zituen Gardek.[12]
| 1842 | 1857 | 1860 | 1877 | 1887 | 1897 | 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2011 | 2021 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 471 | 431 | 463 | 521 | 474 | 496 | 487 | 485 | 506 | 508 | 505 | 504 | 330 | 290 | 236 | 217 | 189 | 171 | 137 |
bertan egin dezakezu.Erronkaribarren ekonomia mendiak eta basoek eskaintzen dituzten produktuei loturik dago (zuraren ekoizpena,artzaintza). Dagoen industria apurra jarduera horietatik eratorria da (gaztagintza, zerrategiak). Eronkaribarreko gaztakErronkariko gazta sormarka du 1981az geroztik.
Azkenaldi honetan,turismoa ari da gero eta garrantzi handiagoa hartzen:eskiari etamendiari lotutako turismoa. Izan ere,2008anLarra-Belagua eski estazioa ireki zuten.
Gardeko udaletxea erdigunean dago, eta idazkaria, era berean,Burgiko etaBidankozeko Udaletako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta lau zinegotziak osatzen dute. Egungo alkatea Jose Javier Etxandi Sarries da,Itoletako hautagai gisa aurkeztu zena.
Hauek diraNafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Udalaren egoitza etaudaletxea herrigunean dago.
Gardeko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Jose Javier Etxandi Sarries da,Itoleta zerrendakoa. Lau zinegotzi dira:[13]
1979tik, Gardek 5 alkate izan ditu:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia[14] | |
| Pedro Glaria Sanz | 1979 | 1983 | Zentro Demokratikoaren Batasuna | |
| Markos Ureña Markos | 1983 | 1987 | Aranea | |
| Pedro Maria Anaut Mainz | 1987 | 1991 | Gardeko Talde Independentea | |
| Enrique Galan Landa | 1991 | 1995 | Gardeko Talde Independentea | |
| Enrique Galan Landa | 1995 | 2007 | kudeaketa-batzordea | |
| Markos Ureña Markos | 2007 | 2011 | Gardeko Talde Independentea | |
| Markos Ureña Markos | 2011 | 2019 | kudeaketa-batzordea | |
| Jose Javier Etxandi Sarries | 2019 | jardunean | Itoleta | |
La Tafallesa izeneko autobus konpainiakErronkaribar etaIruñea batzen dituen linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka norabide bakoitzean, eta honako ibilbidea:
Luis Luziano Bonapartek,1869an,Erronkaribarreko herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldekozuberera euskalkian, hegoaldekoPirinio ibarretik bakarra.[15]
Koldo Zuazok,2010ean,Erronkaribarrak atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.[16]
BakarrikXX. mendean zehar nagusitu zengaztelania ibaxan.Euskara,erronkaribarrera, joan den mendearen bigarren erdialdean galdu zen. Euskaldun berriak eta kanpotik joanak dira egungoerronkaribarrerazko euskaldunak. Batez ere irakaskuntzaren bidez, ia bost biztanletik bateuskal hiztuna izatea lortu da gaur egun. Bertakoeuskalkia,erronkaribarrera,XX. mendearen bukaera arte erabili zuten.Fidela Bernat (1898-1991) izan zen jatorrizko azken hiztuna. Ibaxaren isolamenduak, ziurrenik, bere berezitasunak azaltzen ditu,erronkaribarreraeuskalki originalena da, baina baita garbien eta kontserbadoreenetako bat ere.
Ohiko janzkerari dagokionez, Erronkariko ibaxak adierazpen aberatsa du, kanpoko modismoen eraginei aurre egin dien nortasun errotua transmititzen duena. Jantzi horietako batzuk egun seinalatuetan ikusten dira oraindik, jaiak, erromeriak eta beste ekitaldi batzuk direla eta.Nafarroako artxiboan dagoen1817. urteko dokumentu baten arabera, Erronkariko ibaxako bizilagunak eta bertakoak berenjantziagatik bereizten ziren. Oihal horiek beraiek egiten zituzten beren aziendaren artilearekin, eta beren etxeetan garbitzen, iruten eta ehuntzen zituzten. Oihalezko piezak, gero, batanatuak, ehunduak eta tindatuak izaten ziren. Haiek ebaki, josi eta egiten zituzten arropak.
Almadiak luzera bereko hainbat egur atalez osatutako putzu bat da, elkarren artean landare-jarioen bidez lotuak (hurritz-zakurrak edo basa-zumea), puntan eta atzealdean arraunak dituena, zurezko putzua ibaiaren ibilgura zuzendu edo gidatzeko.Nafarroako Pirinioaldeko ibarretan, basoen aprobetxamendua garai gogoangarrietatik diru-iturri nagusia izan da, eta bertako ibaiak zura eraldatzeko edo erabiltzeko sal zitekeen lekuetara garraiatzeko modua. Egur hori almadietan garraiatzen zen.[17]
Urte bakoitzekouztailaren 13an,Erronkaribar etaBearnokoBaretetze ibarren artean dagoenSan Martingo Harria milaka urteko zeremonia baten lekuko eta protagonista da:Hiru Behien Zerga (erronkaribarreraz:IrorBeien Emontarzuna). Indarrean dagoenEuropako nazioarteko trataturik zaharrena da. Ekitaldi honetan,Baretetze ibarrekobearnotarrak, ekarririk etaFrantziako banderarekin,ErronkaribarrekoIzaba,Urzainki,Uztarroze eta Garde herriei,erronkaribartar jantzi tradizionala soinean, astaje, ilaje eta kemen berdineko hirubehiren urteko eta betiko zerga bana ematen diete. Horren aurretik, bi eremuetako agintariek, eskua San Martingo Harriaren gainean jarrita, konpromisoa hartu dute bakea egon dadin. Konpromiso horiIzabako alkateak esku guztien gainean jarritako "Pax avant, Pax avant, Pax avant"latinezko esaldiarekin batera zigilatu da.[18]
Ez dakigu zeremonia honen jatorria eta zergatia. BadakiguXIV. mendean zerga horren ordainketa eten egin zela, eta horrek gatazka larria sortu zuen bi haranetako bizilagunen artean. Heriotza eta gertakari desatseginak izan ziren, eta1375. urtean emandako epai batean amaitu zen guztia, nonBaretetzeko bearnotarrak zerga ordaintzen jarraitzera kondenatzen ziren. Epai hura, zeremonia honi buruz dagoen lehen erreferentzia dokumentala izateaz gain,1375. urtean zerga horren ordainketa oso aspaldikoa zela adierazten duen datua da.
Kausei dagokienez, historialari batzuek defendatu dute gerrako zerga baten aurrean gaudela, betiereko izaera duelako, eta ez litzatekeela inola ere larre eta iturriak erabiltzeagatiko konpentsazio bat, oker zabaldu den bezala.
Ttun-ttun dantza ekintza kolektibo eta sozial garrantzitsua zen ibaxan. Astearen amaieran, herria ekitaldi sozial bat egiten ari zen, batzar bat plazan. Han ateratzen ziren neska-mutilak dantzatzera. Haurrek ez zuten ekitaldi horretan parte hartzen, sheriffak plazatik uxatzen zituen. Dantzak iragana eta etorkizuna uztartzen ditu, belaunaldi berrietan tradizio soziala iraunaraziz eta arbasoek estimatzen dituzten balio handienak bertan jarriz.
Ttun-ttun dantzaren arrazoi psikologikoa hau da: kolektiboak, bere horretan, gizarte-balioak iraunarazteko komunikatzen du bere burua, familiako kideen indibidualtasuna gainditzeko sentimenduan. Dantzatxirulaz etasalterioz laguntzen zen, eta "ttun-ttun" izena jasotzen zuen, damburia izenez ere ezaguna, agianegiptoardanbolinaren deribazioa,laute modukoa, gaur egundanbolinak ordezkatzen duena. Dantza biribilean dantzatzen da, erlojuaren orratzen kontrako noranzkoan. Ibaxako dantza guztiak bezala, oin puntekin dantzatzen da, duintasun zeremoniatsu eta noblearekin, baina tentasunik gabe. Garde,Izaba etaUztarroze herrirenttun-ttun jaso da. Hiru kasuetan koreografia antzekoa da, melodiak bereiziz etaUztarrozen kasuan dantzaren zatien ordena ezberdina.[19]
1860tik aurrera,Erronkaribar etaZaraitzu ibarretako neskekZuberoakoMaulera bidaiatzen zuten abarketaren sasoia lantzeko. Lana gogorra zen. Urtez urte udazkenetik udaberrira arte lan egiten zuten, eta horregatik ziren ezagunak "enarak" bezala. Abarketaren merkatuak garai oso bat markatu zuenMaule-Lextarreko ekonomian, eta ibar horien emigrazioak biztanleria nabarmen handitu zuen. Apretagile batzuk 14 urterekin joaten ziren beren adinari buruz gezurretan lan egitera.
Maulera iristean, etxe beretan bizi ohi ziren, eta etxejabeei ordaindu egiten zieten lo egin eta jateagatik. Denek partekatzen zuten lehen platera, bigarrena neskek erosi behar zuten. Bertakoekineuskaraz komunikatzen ziren,euskalkiak nahiko antzekoak baitira. Tailerretan, bakoitzak lan bat egiten zuen. Batzuek oihala josten zuten, beste batzuek soka jartzen zuten, etab. Bizi zuenak dioenez, batzuetan besoetako minagatik ezin zuten lorik egin, egunean zehar egindako ahaleginagatik.
Gertaera bitxi eta garratzak gertatu dira abarketen inguruan.Eaurtar batek dioenez, urtebetez, nesketako batzukGabonak pasatzeko itzultzea erabaki zuten, baina ez zirenJaurrietara iritsi, eztaMaulera itzuli ere. Handik irten eta ez ziren hona iritsi.Abodi mendilerroa,elur-ekaitz batekin, oztopo fisiko gaindiezina da.Udaberrian, elurra joan zenean, hilda agertu ziren denakAbodin, Paso Zabalean, eskutik helduta.[20]
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
| Autoritate kontrola |
|
|---|
Datuak:Q1770960
Multimedia:Garde (Navarre) /Q1770960
Liburuak:Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Garde
