Badu arrazoirikeuskal izena hartzeko, lurralde hori baita bere eremu osoan sorreratik bertatik euskara hizkuntza ofizialtzat duen lurralde bakarra.Gaztelania ere bada ofiziala.Nafarroako Foru Erkidegoari EAEren parte izateko eskubidea onartu zaioEspainiako Konstituzioan, baina hegoaldeko nafar herritarrek horri buruz erabakitzeko duten eskubidea ez da inoizerreferendum batean gauzatu.
Izena
Euskal Autonomia Erkidegoaren Autonomia Estatutuan zehaztuta dagoenez,Euskadi etaEuskal Herria dira autonomia erkidego horren izen ofizialak; eta, gaztelaniaz,Euskadi etaPaís Vasco. Horrek arazoak dakartza,Euskal Herria etaEuskadi hiru herrialdeetarako bakarrik erabiltzea ez baitator bat izen horien tradizioarekin.Euskaltzaindiak eman duen araua daEuskal Herria izena «Araba, Bizkaia, Gipuzkoa, Lapurdi, Nafarroa (Beherea eta Garaia) eta Zuberoa batera izendatzeko» erabil dadin.[2]
XX. mendearen lehen hiru laurdenetan,Euskadi (1968an Euskaltzaindiak euskara baturako ortografia finkatu arte,Euzkadi idazkerarekin) etaEuskal Herria sinonimotzat erabili ziren, Euskaltzaindiak adierazitako Euskal Herri osoa izendatzeko;Euskadi izenak abertzale kutsu politikoa zuen, etaEuskal Herria zen izen neutrala.[3]Franco hil ondorengo urteetan, berriz,jeltzaleekEuzkadi izendatzen segitu zuten Euskal Herri osoa; etaezker abertzalekoek, aldiz,Baskongadak esaten zioten EAEri sarritan, eta sinonimotzat erabiltzen zituztenEuskadi etaEuskal Herria Euskal Herri osorako.[4]
Nafarroa Garaian, aldiz, XX. mendearen hondarreanEuskadi hitza nekez entzuten zen, ez zegoen oso onartuta, ez eta errotuta ere. Besteak beste, horregatik,Euskal Herriko futbol selekzioko jokalariek 2008 eta 2009an Gabonetako partida jokatzeari uko egin zioten,1936tik erabili izan zutenEuskadiko selekzioa izenaren aurka eginda.[5]
Bestalde,PSEkEuskadi erabili izan du EAEaren izentzat, autonomia erkidegoa sortu zenetik beretik. Gero, 1982an, Nafarroa Garaiak eta EAEak bat egin ez zutelarik, alderdia banatu egin zen, eta PSEkEuskadiko izaten segitu zuen bere euskarazko eta gaztelaniazko izenetan (Euskadiko Alderdi Sozialista / Partido Socialista de Euskadi).Alderdi Popularrekoek orain dela urte gutxitik erabili izan duteEuskadi hitza EAE izendatzeko.
Euskaldunen gaur egungo erabileran,Euskadi Euskal Autonomia Erkidegoa izendatzeko erabiltzen da gehienbat; etaEuskal Herria, Euskaltzaindiak arautu bezala, Araba, Bizkaia, Gipuzkoa, Lapurdi, Nafarroa (Beherea eta Garaia) eta Zuberoa batera izendatzeko.
Orografia menditsua du oro har,Pirinioen eta Kantabriako mendikatearen artean.Ebro ibai inguruan lurra lauagoa da eta Arabaren hegoaldean sakana dago. Kantaurialdean bailara ugari daude, gehienak gizakiak hartutakoak. Mendietanpinuak,haritzak etapagoak aurki daitezke. Sakanean ordea mahastiak eta zereal, patata edo erremolatxa landak aurki daitezke, baso naturalen muinoekin batera. Autonomia Erkidegoak biosferaren erreserba bat daukaUrdaibain, etanatur parke ugari.
Klimatologia klima atlantiko eta mediterraneo tartekoa da: Tenperatura leunak eta euri ugari kantaurialdean (Bizkaia, Gipuzkoa eta Arabaren iparraldea) eta erdipareko tenperaturak eta euri moderatuak Araban, lehorragoak hegoalderantz goazen heinean. Ohikoa daxirimiria, oso euri fina.
Nahiz eta biztanleria txikia izan, Euskal Autonomia Erkidegoak industria bolumen handia dauka eta Espainiako zonalde aberatsenetakoa da, Europako PIB per capita-ren %117,1ekin (Eustaten datua 2002 urtean). Horren arrazoi garrantzitsuenetakoa industria tradizio indartsua da. Hala ere,1980ko hamarkadan industria birmoldatu zen, eta industria hori kaltetuta irten zen.
Euskal Autonomia ErkidegoaAraba,Bizkaia etaGipuzkoako probintziek osatzen dute:lurralde historiko izendapena dute. Halaber, erkidegoan 251 udalerri daude: 51, Araban; 88, Gipuzkoan; eta 112, Bizkaian. Arabak zazpieskualde edokuadrilla ditu; Bizkai eta Gipuzkoako eskualdeek, aldiz, ez dute banaketa administratiboaren mailarik.
Euskal Autonomia Erkidegoa 14 epai-barrutitan banaturik dago. Izan ere, Araban bi dira, eta Bizkaian eta Gipuzkoan, seina.
Demografia
Biztanleriaren bilakaera
Euskal Autonomia Erkidegoko biztanleria piramidea.
EspainiakoIndustria Iraultzaren abiarazle bat izanda,XIX. mendetik1970eko hamarkada bitarte, Euskal Autonomia Erkidegoko biztanle kopuruak gora egin zuen, batez ere Espainiako autonomia erkidegoetatik bertaratu zen jendea, lan bila.
Eustaten datuek diotenez, Euskal Autonomia Erkidegoko biztanleen % 4,50 atzerritarrak ziren 2006an.[9] Espainiako ehunekorik txikiena, estatuko batezbestekoaren (% 8,47) erdia baino gutxiago. Europarrak ez direnen artean,latinoamerikarrak etamarokoarrak dira gehienak; eta europarren artean,errumaniarrak etaportugaldarrak.
Euskal Autonomia Erkidegoaren eboluzio demografikoa, eta estatuko biztanleriaren ehunekoa
Autonomia erkidegoan,2001. urtean, biztanleriaren % 51 gaztelaniaz bakarrik mintzo zen; % 32 inguru,elebiduna zen; eta % 18k, euskara ulertzen zuen baina nekez mintzatu. Ehuneko horiek lurralde historiko batetik bestera aldatu egiten dira: lurraldeeuskaldunenaGipuzkoa da etaerdaldunena,Araba. Datu ofizialok2001ekoak direla nabarmendu behar da, urtetik urteraelebidun kopurua handiagoa baita. Izan ere, 2006 eta 2011 artean 15.000 pertsonatan igo zen euskaldun kopurua, Euskal Autonomia Erkidegoko 2 urte edo gehiagoko biztanleen % 62,8k euskara-ezagueraren bat zuen 2011n.[10][11]
Politika
Euskal Autonomia Erkidegoko botereak Legebiltzarrak, Jaurlaritzak eta Lehendakariak jarduten dituzte:
Batasuna alderdia ez dagoEusko Legebiltzarrean ordezkatua etaJose María Aznarren gobernuak Espainiako Alderdi Politikoen Legea aldatu eta Batasuna legez kanpo jarri zuenetik, ezin da inongo hauteskundeetan aurkeztu. Batasuna,ezker abertzalearen inguruko beste hainbat gizarte mugimendurekin batera, Espainian legez kanpo dago 6/2002 Lege Organikoa betetzen ez duela leporatuta. 2005eko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetan aurkezterik ez zuenez, botoaEuskal Herrialdeetako Alderdi Komunistarentzat eskatu zuen, eta 6 jazarleku lortu.
Oso lurralde txikia izan arren, Euskal Autonomia Erkidegoakindustria-bolumen handia du, etaEspainiako eskualderik aberatsenetarikoa da:Europako barne produktu gordinaren per capita batezbestekoaren % 117,1, hain zuzen ere (Eustat, 2002. urtea). 1980ko hamarkadaren erdialdean, Euskal Autonomia Erkidegoa krisi ekonomiko gorrian zegoelarik,industria-birmoldaketa eta berrindustralizazioa egin ziren. Behin egoera normalizatuta,Espainiako erkidegorik garatuenetarikoa da etaEuskal Estatistika Institutuak egindako ikerketa baten arabera, etaNBEaren metodologia jarraituz, Euskal Autonomia Erkidegoak munduko Garapen Adierazlerik altuenetakoa lortu zuen2004an. Langabezia-tasa % 5,1en inguruan dago, euskal ekonomia industria eta zerbitzu birmoldatze baten barruan murgildurik baitago.
Itsas garraioari dagokionez,Bilboko portua garrantzitsuena da, 37,2 milioi tona garraiatu zituelako2006an. GehienbatErresuma Batua,Espainia etaTxinarekin ditu merkataritza-loturak. Euskal Autonomia ErkidegokoBPGari 419 milioieuroko ekarpena egiten dio eta 9.500 lanpostu sortzen ditu. Haren ondoren, hurrengoaPasaiakoa da.
Horretaz gain, abiadura handiko tren sarea eraikitzen ari diraGasteiz –Bilbo –Donostia hiriburuak lotuko dituena. ProiektuakEuskal Y izena hartu du, ibilbideak duen formarengatik.
Euskal Autonomia Erkidegoak bere polizia autonomikoa du:Ertzaintza. Hirulurralde historikoetan zehar banaturik dago eta gaur egun, herri-segurtasun, ordena publikoa eta trafikoko eskumen guztiak ditu.
Espainiako Segurtasun Indarrek ere badute Euskal Autonomia Erkidegoan presentzia.Guardia Zibilak hamar kuartel ditu hiru lurraldeetan etaEspainiako Polizia Nazionalak, lau. Azken bi polizia horiek gehienbat aduanetako, drogen eta terrorismoaren aurkako eskumenak dituzte.
Euskal Autonomia Erkidegoa herritar bakoitzeko polizia gehien dituen eskualdea daEuropar Batasun osoan. Giza Eskubideen aldeko hainbat taldek, horien arteanAmnistia Internazionalak etaTorturaren Aurkako Taldeak, beren urteroko txostenetan Espainiako Terrorismoaren Aurkako Legepean atxilotutako herritarrek jasandako tortura eta tratu txarrak salatu dituzte. Erakunde horiek torturaren kontrako protokoloa aplika dadin eskatzen dute.Eusko Jaurlaritzaren Herrizaingo Saila2005ean hasi zen protokolo horrek jasotzen dituen zenbait neurri hartzen.Ertzaintzaren aurkako tortura salaketak gutxitu egin ziren. Espainiako polizia indarrei dagokienez, ez dituzte neurri horiek oraino hartu.
Oharrak
↑Ezein legetan ez da zehaztu, oraingoz, Euskal Autonomia Erkidegoko hiriburua zein den.
.png)
