Errepublika[1][2] bat (latinezkorēs pūblica, gauza ofizial, gauza publiko edo publiko; zatiak direlarikrēs gauza etapūblica publico) estatuaren antolamendu mota bat da, zeinaren autoritate gorena ez baitamonarka bat edo beste agintari bat,aristokrazian,parlamentarismoan,oligarkian edo gisakoetan den bezala.Aro garaikideko errepubliketan, presidenteak ordezkatzen du estatuburuaren irudia.
Errepublika terminoaK.a. 500. urtean sortu zen lehen aldizErroman, baina denborarekin hitzak zenbait esanahi aldaketa izan ditu. Hasieran,rēs pūblica termino latinoak «demokraziaren forma partziala» adierazten zuen, Erroman, K.a. 500. urtetik K.a. 27ra ezagutu zen moduan. Erromako lehen demokrazia partzial hartan, Erromako Senatuan aulki guztiak zituen klase aristokratikoaren edopatrizioen botereakontsulatuaren erakundeak kontrolatu zuen, herritar libreek edoplebeak urtero aukeratzen zituzten bikontsulen bitartez. Hitzaren antzinako erromatar definizioa aski aldatua dago erabilera modernoan, non ez baita uste lidergo posizioak «klase menderatzailera» mugatu behar direnik.[3]
Ez dira nahastu behar errepublika modernoak etazuzeneko demokraziaren (grekozko δμοκρροία,demokratía, herriaren boterea; eta hori δñμος,demos, herria eta ρκάοος,krátos, boterea) antzinako errepublikak, zeren eta printzipio desberdinen araberakoak baitira: errepublika modernoak legearen aginte dira, eta zuzeneko demokraziak esan nahi du herriaren agintea. Hauek dira zuzeneko demokraziaren eta ordezkaritza errepublikaren arteko bi desberdintasun nagusiak: lehenik, ordezkaritza errepublika batean gobernu ahalmena herritar kopuru txiki bati eskuordetzen zaio, herriak hautatuta; bigarrenik, ordezkaritza errepublikak herritar kopuru handiagoa eta lurralde hedadura handiagoa har ditzake.[4][5]
Estatu Batuetako ingelesean, errepublikaren definizioa gobernu modu zehatz bati buruzkoa ere izan daiteke, non hautatutako pertsonek herritarren multzoa ordezkatzen baitute,[6] eta errepublikakzuzenbide estatuaren arabera boterea erabiltzen baitu, konstituzio bat aintzat hartuta,botere banaketa zehatz batekin, herritarrek aukeratutakoestatuburu batekin, eta norbanakoaren eskubideak errespetatuta, hau da, errepublika konstituzional[7][8][9][10] edoordezkaritzako demokrazia bat.[11]
Ordezkapenezko lehenengo errepublikaAmeriketako Estatu Batuak izan ziren,independentzia gerraren ondoren konfederazio gisa sortu zena, eta, gero, errepublikakonstituzional federal libre eta zuzenbidezkoa gisa birformulatu zena, garaiko kontzeptu berriak ezarriz, hala nolabotere banaketa. Printzipio hori antzinako demokrazietan inspiratzeaz gain,Montesquieuren teoriekin hobetu zelarik, ingeles parlamentarismoaren ordezkapen sistemarekin batera, esan daiteke Estatu Batuetan sortu zirelakonstituzio idatzi baten ideia,presidentzialismoa etajustizia independentea.[4]
Errepublika K.a. 509. urtean agertu zenErroman,Erromatar Monarkia deuseztatua izan zenen, erromatarrakTarkino Harroa erregearen aurka altxatu zirelarik,Erromatar Errepublika ezartzeko. Izenaren jatorriak argitzen duen gisan, errepublikaregnum (erresuma) edo «erregearen jabetza» ukatzen du. Estatu mota honek botere politikoaren iturri bihurtzen duherria, izan osorik, izan zati bat, izan gutxiengo pribilegiatu bat, gai publikoetan esku hartzekoeskubideaz. Hori da antzinako errepubliken kasua, nonherritartasuna gizabanako gutxi batzuei bakarrik ematen baitzitzaien, eta boterea, sarritan, familia boteretsuek menderatzen baitzuten,Erroman bezala; eredu bera daErdi Aroan agertu zirenerrepublika aristokratikoen kasua (berezikiVenezian).[12]
Errepublika modernoa soil desberdina mundu klasikoan aurki genezakeen edozein estatu motaren aldean.[13][14] Hala ere,antzinate klasikoko estatu batzuei oraindik ere errepublika esaten zaie; antzinakoAtenas etaErromatar Errepublika, kasu. Estatu horien egitura eta gobernua oso desberdinak zirenez errepublika modernoen aldean, eztabaida bat sortzen da, ea zenbateraino ote dagoen jarraitasun historiko bat errepublika klasikoen, Erdi Arokoen eta modernoen artean. J. G A. Pocock historialariak argudiatu zuen tradizio errepublikano desberdin bat hedatzen dela mundu klasikotikaro garaikideraino.[15][16] Beste ikertzaile batzuk, ordea, ez daude ados. Paul Rahe[17] historialariak, adibidez, argudiatu izan du errepublika klasikoen gobernu formak ez duela ia loturarik herrialde modernoen errepublikekin.[18]
Nolanahi ere, errepublika klasikoenfilosofia politikoak eragina izan du beti pentsamendu errepublikanoan hurrengo mendeetan. Errepublikek aldezten zituzten filosofo eta politikariak, hala nolaMakiavelo,Montesquieu,John Adams etaJames Madison, neurri handi batean iturri klasiko greko eta erromatarren mende zeuden.
AristotelesenPolitika obrak zenbait gobernu mota eztabaidatzen ditu. Aristotelesek «politeia» deitu zuen forma bat, beste formen nahasketa, gobernu modu ideala zen haren aburuz.Polibiok ideia horietako asko zabaldu zituen, eta gobernu mistoaren ideian jarri zuen arreta berriro. Tradizio horretako erromatar obra garrantzitsuena daZizeronenDe re publica.
«Errepublika» terminoa ez da erabili izan hiri preklasikoak izendatzeko, batez ere Europatik kanpo etatradizio greko-erromatarraren eraginpetik kanpo. Hala ere, Europatik kanpoko estatu goiztiar batzuek bazituzten errepubliken antzeko estatu antolamenduak.
Vajjian konfederazioko hiriburua zenVaishali, antzinakoIndiako errepublika bat.
AntzinakoIndiako azpikontinenteanMahajanapadak izeneko lehen errepublika batzuk izan ziren.[23] Mahajanapadak hamasei errepublika oligarkiko izan zirenK.a. VI. mendetikK.a. IV. mendera arte.[24] K. P. Jayaswal eta beste zenbait indiar ikerlariren arabera, antzinako Indiako zenbait estatuk errepublika forma zuten.[25][26][27] Indiaren historiaren garai horretatik bizirik iraun duen konstituzio edo filosofia politikoko lanik ez dagoen arren, erlijio testuen arabera estatu batzueksabhā edoGaira sangha zuten, hau da, kontseiluetan oinarritutako errepublika mota bat, monarkikoaren aurkakoa. Antzinako greziar idazleek aipatzen duteAlexandro Handiakhiri-estatuak aurkitu zituela, adineko kontseilu batek gobernatuak.[28]
Europamodernoak botere monarkikoaren hazkunde handia ikusi zuen.Monarkia absolutuaren zabalkunde garaia izan zen,Erdi Aroan izandako monarkia txiki eta barreiatuen ordez. Aldi berean, baina, monarkiaren kontrol osoaren aurkako erreakzioa ere ikusi zuen,liberalismoaren ideologia sortu baitzen.[29]
Ilustrazioko pentsalari gehienek askoz interes handiagoa zuten monarkia konstituzionalaren ideietan errepubliketan baino.OliverCromwellen Britainiar Errepublikak guztiz itxuragabetu zuen errepublikanismoa, pentsalari gehienek uste baitzuten errepublika guztiak anarkia edo tirania bihurtzen zirela.[30] Horregatik,Voltaire eta beste filosofo batzuk monarkiaren alde agertu ziren, aldi berean absolutismoaren aurka egon arren.[31]
Jean-Jacques Rousseau etaMontesquieu errepublikaren aldekoak ziren,Greziakohiri-estatuak hartzen zituzten eredutzat. Hala ere, biek pentsatzen zutenFrantzia bezalako herrialde bat, 20 milioi biztanlerekin, ezin izango zela errepublika gisa gobernatu.[32] Rousseauk Korsikako esperimentu errepublikanoa miretsi zuen (1755-1769) eta bere egitura politiko ideala deskribatu zuen, komuna autonomo txikien bidez.[33] Montesquieuk uste zuen hiri-estatu batek errepublika izan behar zuela idealki, baina monarkia mugatua nazio handi batentzat egokiagoa zela.[34]
Frantziako Iraultza ere ez zen errepublikanoa izan hasieratik.Varennesko ihesak porrot egin ondoren, erregek bere aldeko guztiak galdu zituen, errepublika deklaratu zen etaLuisXVI.agillotinara bidali zuten. Frantziaren atzetik, Europako leku askotan errepublikak ezarri ziren armen indarrez, kontinente osoan zenbait errepublikajakobino ezarri ziren heinean.Napoleonen boterea sendotu ahala,Frantziako Lehen Errepublika eta haren kidekoak amaitu ziren, Napoleonek ezarritako «monarkiek» ordezkatuta. Napoleonen garaian, garaileek kontinenteko errepublika zaharrenetako asko suntsitu zituzten, besteak besteVeneziako Errepublika,Genoako Errepublika etaHolandako Errepublika. Horiek guztiak monarkia bihurtu ziren edo inguruko monarkiek xurgatu zituzten.Suitzak bakarrik iraun zuen errepublika gisa.
Estatu Batuetako matxinadaBritainia Handiko Parlamentuko autoritateak kolonien gainean ezarritako agintearen gaitzespen gisa hasi zen, ez, zehazki, monarkiaren aurka. Lehenik, britainiar monarkak porrot egin zuen koloniak babesten, bere iritziz ordezkaritzako gobernu eskubideen urraketatik; bigarrenik, erregeak zigortu egin zituen ordaina eskatzen zutenak, traidore gisa; eta, azkenik, borroka tropak bidali zituen, agintea bermatzeko. Hiru faktore horien ondorioz, britainiar monarkia tiranikotzat hartua izan zen, orobat; Ameriketan.[35]
Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Aldarrikapenarekin, matxinadaren buruzagiekmonarkia irmoki errefusatu zuten eta errepublika,botereen banaketa,presidentzialismoa etaordezkaritzako demokrazia sortu zituzten.[36] Iraultzako buruzagiak ongi jantzita zeuden pentsalari liberal frantsesen idazkietan, baita errepublika klasikoen historian ere.John Adamsek liburu bat idatzi zuen errepubliken historiari buruz.[37] Gainera,Thomas PainerenCommon Sense idatziak ideia errepublikanoak eta independentziaren aldekoak aurkeztu zituen, modu labur eta argian publiko orokorrarentzat, oso zabaldua izan baitzen eta ozen irakurria, maiz.Estatu Batuetako Konstituzioak (1788) errepublika federal bat sortu zuen, batasun indartsu gisa, konfederazio ahul bat ordezteko. Konstituzioari egindako lehen hamar zuzenketak (Bill of Rights izenekoa) norbanakoen eskubide batzuk bermatzeko egin ziren, funtsezkoak baitziren iraultza justifikatzen zuten ideia errepublikanoentzat.[38]
Gerra napoleonikoen ondoriozEspainiako erresumaren menpeko Amerikako estatuek independentzia lortu zutenean, errepublika multzo zabal bat sortu zen. Ideologia liberalak eragin mugatua izan zuen errepublika berri horietan.Emantzipazioaren sostengu nagusia bertako biztanleriakreolea izan zen, europar jatorrikoa izan arren Espainiak ezarritako gobernatzaileekiko gatazka larria zuena. Elite kreoleak ez zuten batere interesikamerindiar taldeei boterea eta ordezkaritza emateko.Simón Bolívar, matxinaden bultzatzaile nagusia eta teorialari garrantzitsuenetako bat,ideal liberalekin bat zetorren, baina uste zuen Amerika hispanoak ez zuela beharrezko gizarte kohesiorik sistema horrek funtziona zezan etaautokraziaren alde egiten zuen, beharrezkoa zenean.[39]
Mexikon soilik hartu zuen autokraziak, labur, monarkiaren formaMexikoko Lehen Inperioan.Iberiar Penintsulako Gerraren ondorioz,Portugalgo gorteaBrasilera joan zen 1808an. Brasilek independentzia lortu zuen monarkia gisa 1822ko irailaren 7an, etaBrasilgo Inperioak 1889 arte iraun zuen. Beste estatuetan, errepublika autokratikoaren zenbait forma izan ziren, gehienak XX. mendearen amaieran liberalizatu ziren arte.[15]
1920ko kartel batean, Txinako Errepublikako presidente iraunkorra,Yuan Shikai, eta Errepublikako behin-behineko lehendakaria,Sun Yat-sen, omentzen dira.
Asiako ekialdean, XIX. mendean Txinan oso zabalduta zegoenQing dinastiaren aurkako sentimendu, etamonarkia konstituzionala eskatzen zuten zenbait protesta mugimendu garatu ziren. Ahalegin horietako lider nagusiaSun Yat-sen izan zen, eta haren «Herriaren Hiru Printzipioak» konbinazio bat izan ziren, estatubatuar, europar eta txinatar ideien artean. Haren gidaritzapean,Txinako Errepublika aldarrikatu zuten, 1912ko urtarrilaren 1ean.[40]
Ideia errepublikazaleak zabaltzen ari ziren, batez ereAsian. Estatu Batuak eragin nabarmena izaten hasi zirenekialdeko Asian XIX. mendearen azken zatian, etamisiolariprotestanteek zeregin nagusia izan zuten horretan.Mendebaldeko idazleliberal etaerrepublikanoek ere eragina izan zuten. Horiek guztiak konbinatu zirenkonfuzianismoan oinarritutakofilosofia politikoarekin, denbora luzez argudiatu izan baitzuen herriak eskubidea zuela gobernu bat errefusatzeko, «zeruaren agindua» galtzen bazuen.[41]
Errepublikak seme-alabak elikatu eta hezten ditu.Honoré Daumierren margoa (1848).
Tradizioz, honela definitu izan da errepublika: herriak boterea erabiltzekosubiranotasuna eta ahalmena duen herrialdeetako gobernatzeko modua, nahiz eta herri subiranoak modu batera edo bestera aukeratzen dituen gobernarien esku utzi. Praktikan, pentsatu ohi da herrialde baten estatu moduamonarkia delaerregea badu, eta errepublika, berriz, erregerik ez badu. Funtsean, errepublika bat «legearen agintean» oinarritzen da, eta ez «gizakien agintean».[4]
Mendebaldeko kulturakerrepublika kontzeptuari buruz egin duen definizio tradizionalean parte hartzen duten elementuak dira:[42]
Estatuak, hau da, gobernua gauzatzen duen eta legeak lurralde mugatu baten gainean subiranotasunez aplikatzen dituen erakundeen multzoak, behar du gobernuak erabiltzen duen aginte hori nolabait antolatuta egotea. Hala, oinarrizko antolamendu horimonarkia edo errepublika izan daiteke.
Botereen arteko banaketa eta elkarrekiko kontrola.
Herritarren parte hartze politiko aktiboa, horrek esan nahi baitu estatuaren ekintzen publikotasuna eta herritarrak heztea zientzia juridiko eta politikoetan.
Klase sozial guztiak ordezkatuta egotea gobernu egituretan, eskumen eta lehentasun maila berarekin.
Erlijioaren eremua garrantzizkoa izan zen, historikoki, monarkien gainbehera arrazoitzeko eta errepublikaren aldeko mugimenduak finkatzeko.
Izan ere, monarkia guztiek erlijio ofizial bat zuten, nahitaez aintzat hartu beharrekoa. Aldiz, errepublikak —batez erefrantziarrak[44] etaestatubatuarrak[45] aro modernokokonstituzio gehienek jasotzen dutenzuzenbidearen oinarriak ezarri zituztenetik—,kultu askatasuna aldarrikatzen dute, erlijioaren alderdi hori herritarren aukera askearen mende lagata.
Estatu Batuetan ez zen horrelakorik gertatu, ziurrenik,iraultza baino gehiago,independentzia gerra izan zelako batez ere, britainiar monarkiaren gehiegikeriak alde batera uzteko. Hala ere, nazio jaio berriak ez zuen estatu erlijiorik aukeratu bereziki, nahiz eta batzuetanBiblia edoJainkoa aipatzen dituen, esate baterako bere konstituzioan.Frantziak, erlijioaren eta estatuaren independentzian aitzindari izaki,XX. mendearen hasieran onartuko zuen estatuaren laikotasuna.
Egia izan arren askotanerlijioaren aurkako sentimendua erabili izan dela erregimen errepublikanoa ezartzeko, beste batzuetan, alderantziz, sentimendu erlijiosoa erabili izan da (batzuetan, baitafundamentalista ere), helburu berarekin.
Sentimendu erlijiosoak garrantzi handia izan zuen, esate baterako,IranenXahren erregimena eraisteko, eta haren ordez,aiatola edo buruzagi espiritualislamiarrek zuzendutako errepublika bat ezartzeko. Geroztik, Iranen izena da ofizialkiIrango Islamiar Errepublika[48] (persieraz:جمهوری اسلامی ایران,Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Īrān).
Herrialde batzuk errepublika gisa antolatu dira, hain zuzen ere, konstituzioan estatu erlijio bat ezartzeko. Adibiderik nabariena islamiar errepublikak dira, nahiz eta ez diren bakarrak, antzeko zerbait gertatzen baitaIsraelgo Estatuan, nahiz legez ez duen erlijio ofizialik.[49]
↑(Ingelesez)Nippel, Wilfried; Fontana, Biancamaria (ed.). (1994). «Ancient and Modern Republicanism»The Invention of the Modern Republic (Cambridge University Press): 6. or. ISBN978-0521430883. (kontsulta data: 2024-04-08).
↑(Ingelesez)Getty Trust, J. Paul. (2013-01-04). «Our Lord in the Attic: A Case Study»Netherlands Institute for Cultural Heritage (web.archive.org) (kontsulta data: 2024-04-14).
