Demokraziaren Indizea,The Economist aldizkaria, 2023.[1] Gorriak erregimen autoritarioak erakusten ditu; zenbat eta ilunago, ziurrenik diktadura bat. Diktadurarik berrienakAfrikan etaAsian daude.
Diktadura (latinezkodictatura hitzetik)gobernu modu bat da,boterea gizabanako bakar baten (hau da,diktadore baten) eskuetan biltzen duena, gehienetande facto ezarritako gobernu baten bidez. Diktadura baten ezaugarri dirabotere banaketarik ez egotea; agintea arbitrarioki gauzatzea, hura babesten duen gutxiengoaren mesedetan; herritarrek inolako adostasunik ez izatea; eta ezinezkoa izateaoposizioa boterera iristea prozedura instituzional baten bidez.[2]
Historikoki, diktadura terminoak antzinakoErromatar Errepublikarenmagistratura bereziari ere egiten dio erreferentzia, eta hortik dator haren jatorria.Gerra kasuetan edo larrialdi egoeretan,erromatar senatuak botere absolutuak ematen zizkion gizon bati aldi jakin batean, nahiz eta horregatik ez zen indargabetzen antolamendu politiko eta juridikoa. Hala, gaur egun, ohiz kanpoko egoera bat jartzen da argudiotzat diktadura baten iraupena, eskuarki biziartekoa, legitimatzeko (gerra,gatazka armatua,arriskua,krisia...). Era berean, diktadorea goretsi egin ohi da, herria askatzeko bere bizitza emateko gai den pertsona sakrifikatu gisa, eta, askotan, izaera militarreko eta erlijiosoko naturaz gaindiko izaera batez inguratzen da; eta, bereziki kasu horietan, beste diktadore baten ondorengotza bilatu nahi izaten da. Ezaugarrien arabera, diktadura autoritario edo totalitario bat izan daiteke.[2]
Erromatar diktadura zen pertsona bati,diktadoreari alegia, une zailetan, bereziki gerra kasuetan, aginte gorena ematen zion gobernu berezia; diktadura, antza denez,Tito Lartzio kontsulak proposatuta sortu zen, eta hura izan zuen, gainera, kargua betetzen lehena.[4] Diktadoreakontsuletako batek izendatzen zuen,Erromako Senatuaren agindu batez, hark baitzuen izendapenaren beharra aztertu eta kargua nork beteko zuen erabakitzeko ahalmena. Hasieran,patrizioak bakarrik izenda zitezkeen diktadore, bainaK.a. 356. urtean eskubide hori bera onartu zenplebekoentzat ere.[5]
Julio Zesar zenbait aldiz izan zen diktadore Antzinako Erroman.
Magistratu gorenak «diktadore» (dictator) eta «herriaren senatari» (magister populi) izenak jasotzen zituen eta bere agintea gehienez ere sei hilabeterako erabil zezakeen. Aldi horretan, ohiko prozedura guztiak, bertan behera gelditzen ziren, eta magistratuek, baitaplebeko tribunoek ere, ez zuten beren jurisdikzioko ahalmenik erabiltzen. Inork ezin zituen diktadorearen aginduak kritikatu, gaitzetsi edo eztabaidatu. Bere goi mailako agintea frogatzeko, diktadorearen aurretik 24liktor joaten ziren, kontsulekin batera 12 joan ohi ziren bitartean.[6]
Magister populi kargua «infanteriako kapitain» gisa itzuli daitekeenez ―diktadoreakzalditeriaren buru izateko izendatzen zuenmagister equitum karguaren analogiaz―, badirudi hasieran kargua krisi militarrei aurre egiteko zela, askoz ere neketsuago baitzen halako egoera bati aurre egitea urteko bi kontsulen agintearekin. Hala ere, geroago, ―Zizeronek etaKlaudiok diotenez― matxinada zibilen errepresiorako ere erabili izan ziren diktadurak, eta, nahiz eta jatorrian ez izan, karguaren funtzio izatera iritsi zen, adibidez,Liciniae-Sextiae legeek eragindako matxinadetan (K.a. 367) diktadore bat izendatu baitzen.[7] Halaber, badirudi gai txikietarako diktadore izendatu izan zirela, adibidez, jokoak edo jaialdiak egiteko edosenatuanhauteskundeak antolatzeko.[7]
Denboran zehar diktadorearen eskumenak zabaltzen joan ziren, horien arteanbakea adostea etagerra aldarrikatzea, eta inorheriotzara kondenatzea,apelaziorik gabe. Hala ere, ezin zuenAltxor Publikoa erabili herriaren aldez aurreko baimenik gabe, eztaItaliatik irten ere, eta bere agintaldia amaitu bezain laster eman behar zituen kontuak. Gainera, agintaldian,plebearen tribunoen zaintzapean zegoen, haiek aginteari eusten baitzioten eta, espero izatekoa zenez, kontu handiz eta zorroztasunez arduratuko baitziren tribunoen asmo eta nagusitasunari mugak jartzeaz, bereziki haietako batek botere guztiak bere eskuetan zituenean.[6]
DiktaduraErromako agintari gorena zenez, monarkiak sortzeko mekanismo naturala zen. Hori saihesteko asmo nabarmenarekin,Marko Antoniok lege bat eman zuen gobernu modu hori indargabetuz.[5]
Animalien munduan,boterearen adierazpenak nabariak dira. Esate baterako, gauza jakina da animalia batzukpixa egiten dutela zenbait eremutan beren lurraldea zedarritzeko, eta beste batzuek ―arratoiek, esaterako― bikoteen gorputzen gainean egiten dutela, ziur aski, beren jabetzaren zati bat dela adierazi nahirik Menderakuntza prozesuak belaunaldiz belaunaldi iragaten diren konbentzioen bidez betikotzen dira, eta, boterea eskuratzeko borrokan, oso gutxitan iristen dira benetako erasoak egitera. Sarritan ―Carl Sagan etaAnn Druyan idazle eta ekintzaileek dioten eran―, animaliaren portaeran anbibalentzia bat ikus daiteke, oldartze mekanismoaerabili ala ez erabili arteko tentsioa.[8]Oldarkortasuna, gizakiengan eta animaliengan boterearen agerbideetako bat den aldetik, naturak bizirauteko estrategia gisa erabiltzen du.
Naturaren ekintzetan ―Marko Aurelioren arabera― ez dago ondorio negatiborik. Animaliak ez dira oldarkorrakbasatiak,piztiak edogaiztoak direlako ―ez baitagokie halako hitzik―, baizik eta portaera horrek elikagaia ematen dielako eta harrapariengandik babesten, populazioa banatzen duelako eta pilaketa ekiditen duelako, eta egokitzapen balioa duelako. Erasoa bizirauteko estrategia bat da, bizitzarako eboluzionatu duena. Aldi berean dago, gainera, animaliengan, berezikiprimateen artean,errukiarekin,altruismoarekin,heroismoarekin eta kumeenganakomaitasun samur eta saiatuarekin batera. Izan ere, horiek ere bizirauteko estrategiak dira. Gizakiaren elementu sakona da erasoa. Eboluzio prozesuak egokitu egin du eraso maila —ez gehiegi, ez gutxiegi— inhibitzaile eta desinhibitzaile egokiekin. Joera kontraesankorren nahasketa zurrunbilotsu batean gertatzen da dena.[9]
Menderatzehierarkia baten geometria orokortuena, bai animaliengan bai gizakiengan, lineala edo lerro zuzenekoa da. Hierarkia linealak nabarmenagoak dira korporazio handietan. Animaliengan, hierarkia mota hori errazago ikusten daetxeko hegaztietan eta animalia batzuen artean, hala nolaugaztunen artean,arren bizitza sozialaren zati garrantzitsu gisa. Giza eta animalia taldeetan, horrelako harremanak daude: kudeatzaile nagusiak kudeatzaile ertainen esku uzten ditu erabakiak, horiek talde buruen esku, eta horrela hurrenez hurren. Gauza bera gertatzen da animaliekin: batzuk agintzen dute,alfa animaliak dira; eta besteek obeditu egiten dute, beherago daude eta ez dute norengan agindu,omegak dira. Zaila da ikustea ar bat alfa gisa hastea, menderatze jokabidearen bidez irabazi behar baitu maila hori. Hierarkia linealeko animaliek eta gizakiek badakite beherago daudenak menderatzen eta gorago daudenen mende jartzen. Bi indar kontrajarri daude: inor menderatzerako joera eta inork menderatua izateko joera. Animalia batzuetan, emeak jakin dezake arra nor den; analogiaz, gizakiengan eme batzuek ar menderatzailea hobesten dute, ezer jakin gabe haren heziketaz, familiaz, finantza egoeraz edo asmo onez. Kimika bat dago, adibidez,hamsterren artean: boterearen usaina. Ar nagusiek jariakin bat sortzen dute, mendeko arrek ez duten feromona bat..Henry Kissinger Estatu Batuetako estatu idazkari ohiak aktoresa eder batek berarengatik sentitzen zuen erakarpena azaltzen zuen: «boterea da afrodisiako handiena da».[10]
Pentsalari batzuen aburuz, boterea ez da ez ona, ez txarra; egiten den erabileraren araberakoa da.Nietzscheren ustez, adibidez, boterea berez da ona.[11]
Lausoa izan daiteke diktadura bat eta erregimen ez-diktatorial bereizten duen lerroa. Izan ere,demokrazia finkatuen jarrera jakin batzuek zalantzan jartzen dute zehazki zer ote dendemokrazia eta zer diktadura. Hala ere, oro har,diktaduratotalitarioek boterea kontzentratzen dute pertsona bakar batengan, edo talde txiki, trinko eta, ia beti, monolitiko batean. Halakoetan, botereak bere gain hartzen du herriaren edo nazioaren borondatearen interpretazio esklusiboa. Gehienetan gainera, botere kontzentrazio hori buruzagi gorenaren gurtza bihurtzen da, dimentsio ia erlijiosoekin.[12]
Diktaduraautoritarioek antzeko ezaugarriak dituzte, baina intentsitate apalagoz. Hala, botereakoalizio batean kontzentratuta egon ohi da (militarrak,enpresaburuak,erlijiosoak eta abar), eta legitimatu egiten daprintzipio handien bidez:aberria,ordena,justizia,jainkoa eta abar,ideologia global bat aldarrikatu behar izanik gabe;frankismoa da horren adibide ona bat. Azkenik,errepresioa erabiltzen dute elementu arbitrario eta nahierakoak baliatuta, erregimen totalitarioen sarraskietara iritsi gabe. Alde horretatik begiratuta, frankismoa elementu totalitarioekin hasi zen, autoritarioa izaten amaitzeko.[14]
Familia klanek eta lur jabe handiek kontrolatutako diktaduren artean, monarkia absolutuak nabarmentzen dira, hala nolaSaudi Arabia edoArabiar Emirerri Batuak. Talde horren barruan sar daitezke, halaber,Erdialdeko Amerikako errepubliketan (El Salvador edoGuatemala) 1990eko hamarkadaren amaiera arte agintzen zutenoligarkia handiak. Horiek guztiak diktadura kontserbadoreak dira.[15]
Diktadura militarren artean,statu quoaren kontserbatzaile, nabarmentzen diraArgentina (1976-1983),Myanmar (diktadura izaten jarraitzen du),Indonesia (1965-1998),Txile (1973-1988) eta abar. Diktadura militar baina gizartearen eraldatzaileen artean nabarmentzen diraTurkia (1920-1960,Kemal Atatürk Turkia modernoaren sortzailearen garaian;Hego Korea (1970-1990),LibiaMuammar al Kadafiren garaian eta abar.[15]
Beste diktadura mota bat dadiktadurazibil-burokratikoa,alderdi nagusi bakarbaten bidez; eredu ezagunenetako bat da. Gaur egun, era horretako diktadura kontserbadoreak diraAzerbaijan,Bielorrusia,Kazakhstan etaEkuatore Ginea. Statu quo sozioekonomikoa eraldatu nahi duten diktaduren artean daude,Mexiko (1929-2000),PRIren erabateko agindupean;Sobietar Batasuna (1917-1991),SBAKen mende eta satelite guztiakEkialdeko Europan;Ipar Korea gaur egun, eta abar.[15]
Azkenik,diktadura erlijiosoak nabarmentzen dira. Talde horretan kontserbadoretzat hartzen daTibet 1950era arte, TxinakDalai Lama erbestera bidali zuenean; etaAfganistan (1996-2001),talibanen mendean. Eraldatzaile gisa,Iran nabarmentzen da, gaur egun errepublika islamiar gisa jarraitzen baitu.[15]
Batzuetan nahasi egiten dira, alde batetik, diktaduraautoritarista etatotalitarista; eta, bestetik, diktadurafaxista. Bi kontzeptuak elkarri estu lotuta badaude ere, alderdi bereizgarri batzuk daude. Nolanahi ere, gogoan izan behar da gobernu diktatorial batek bateko zein besteko.[16]
Autoritarismo terminoa totalitarismoaren kontrakotzat sendotu zen ―azken hori aldarrikatzen zuen beretzatfaxismoak― mundu gerren ondorengo azterketetan.[14] Diktadura totalitarioen aldean, diktadura autoritarioak ezaugarri hauek ditu:[2]
Azken helburua ez dagizartean aldaketa handirik egitea, baizik eta boterea inposatzea.
Aldiz,totalitarismoa bereizten da autoritarismoaren aldean trinkotasun handiagoz ezartzen dituelako, elkarrekin dituzten elementu batzuk:
Boterea kontzentratzen da pertsona edo talde oso txiki batean, normalean alderdi politiko edo mugimendu batean, eta horrekpertsonaganako kultura eraman dezake.
Autoritarismoak disidenteak apaldu eta jendaurreko adierazpenak saihestu nahi dituen bitartean, totalitarismoak, aldiz, erauzi egin nahi ditu aurkako pentsamendu formak, jendea doktrinatuz eta pentsamoldeak birmoldaraziz.
Diktadura totalitarioek funtsezko elementu bat dute: estatu politika giza jardueraren eremu guztiak kontrolatzeko eta gizarte eremu osoa okupatzeko mekanismo bihurtzea.[17]
Mobutu Sese Seko, Zaireko diktadorea urte luzez; ustez zortzi mila milioi dolar baino gehiago eskuratu zituen.
Ustelkeriaren kasu klasiko gisa, sarritan errepikatutako diktadore esplotatzailearen eredu izan zenMobutu Sese Seko,Zaire gobernatu zuena 1965etik 1997ra. Beste kasu ezagun batFerdinand Marcosen diktadura izan zen,Filipinetan, 5-10 mila milioi dolar inguru lapurtu zuena.[19]
Era berean, 400 mila miloi dolar baino gehiago lapurtu zituztenNigeriako buruzagiek 1960-1999 bitartean.[20]
Kolonbian,Latinoamerikako herrialde gehienetan ez bezala, diktadura bakar bat izan zuten,Gustavo Rojas Pinillaren kolpe militarraren ondorioz, 1953an. Boterean zegoela, Rojas Pinilla jeneralak Kongresua itxi zuen, eskubide konstituzional eta demokratiko guztiak bertan behera utzita. Dena dela, ez zuen asko iraun, lau urte geroago, 1957an, burgesiak bultzatutako estatu kolpe batez kendu baitzuten boteretik.[24]
Marxekproletarioen diktadura deitzen zuena daproletarioek ezarritako gobernu mota bat, erregimenkapitalista amaitu eta estatu boterearen maila guztia haien eskutan dagoelarik. Helburua du iraultza sozialista sendotzea etaburgesiari bidea ixtea, boterea berreskuratu ez dezan. Proletarioen diktadura aldi iragankortzat hartzen da, herri osoaren diktadura bati bide emango diona, gizartekomunista bat lortzeko lehen urrats gisa.[25][26]
Oro har, diktadoreak boterera iritsi ohi diraestatu kolpe baten ondorioz, koalizio zibiko-militar batek edoindar armatuek egina. Horrela, diktadurak aparatu militarraren boterearen sostengua izan ohi du.[27]
Diktadura konstituzionala da sistema politiko bat, nonkonstituzioa errespetatzeko itxuraren azpian, boterea erabat kontzentratzen baita diktadore baten eskuetan ―eta, ondorio bidez, harenkonplizeen eskuetan―, boterelegegilea, betearazlea etajudiziala zuzenean edo zeharka kontrolatuta. Konstituzioarekiko itxurazko errespetua iruzur konstituzional baten bidez gauzatzen da, adibidez hauteskunde iruzur baten bidez.[31][32][3]
Diktadurek legez kanpoko metodoak erabiltzen dituzte, herritarren artean beldurra edo izua zabaltzeko, helburu jakin batzuk lortzeko asmoz edo berez gertatuko ez liratekeen portaerak sustatzeko asmoz. Halako metodoak estatu arrazoiaren izenean justifikatzen dira, oro har.
Erakundeterrorista klandestinoak ―benetakoak nahiz itxurazkoak― sortzea, haiei laguntzea edo haien aurkako jardueretan zabarkeriaz jokatzea nahitara. Erakunde horiek indar oposiziogileen muturrekotzat aurkezten direnez, horrek justifikazioa ematen dieiritzi publikoaren aurrean.[35][36]
Indar polizial eta armatuetako kideak bultzatzea populazio zibilari beldurra eragiteko moduan joka dezan, edo ekintza horiek mugatzeko nahiz geldiarazteko neurriak hartzeari uko egitea.Estatu Batuetako armadaren WHINSEC (ingelesez:Western Hemisphere Institute for Security Cooperation) eskola kritikatua izan daLatinoamerikako militar asko entrenatu zituelako, besteak beste, heriotza eskuadroien antolatzaile izango zirenak.[37]
Helburu bera duten operazio militarrak modu irekian egitea, «etsaiaren morala haustera bideratuak», biztanleria zibileansegurtasun eta beldur egoera larria eragiten dutenarmen bidez. Halako ekintzak maiz ezkutatzen diraalbokalteak direla argudiatuz, helburu militar legitimoen aurka egindako erasoak direla argudiatuz, nahiz haien nabarmentasuna hutsala da biztanleriak jasandako kalte edo izuaren aldean.[38][39]
Era berean, herritarren kontrol demokratikotik kanpo estatuak finantzatutako erakunde sekretuek ―hala nola, besteak beste,CIA,KGB,Mossad,SECED etaCESID erakundeak Espainian, IngalaterrakoMI5 etaMI6, PerukoDINI, FrantziakoDGSE, AlemaniakoBND, PortugalgoSIS, ItaliakoAISI― parte hartzen dutesabotajeak,hilketa estrajudizialak etaatentatuak antolatzen, edo halako ekintzetan aritzen diren taldeak finantzatzen eta trebatzen.[44][45][46] Frogatu izan da era horretako laguntza jaso zutelaSobietar gerraren garaian talde islamiarrek ―Osama bin Laden barne― edoNikaraguaniraultza sandinistaren aurka aritu zirentaldeek. Arrazoibide horren arabera, inteligentzia erakunde eta agentzia asko, beraz, dagokion estatuak gidatutako erakunde terroristak izango lirateke.[47]
Hedabideetan ohikoa da ikustea albisteakzentsuraz eta informazioaren manipulazio mediatikoaz.Venezuelan, informazioa kontrolatzeko zentro bat sortu zen 2010ean,Centro de Estudio Situacional de la Nación izenaz, «interes nazionaleko» informazioa «bildu, prozesatu eta aztertzeko».[48] Kasu honetan zentsuraren topikoa eztabaidatzen ari da. Diktadura batean ezinezkoa da, besterik ezean, eztabaida horiei buruzko iruzkin edo iritziren bat planteatzea.[49]
Informazio distortsioa,manipulazioa, informazioaren aldaketa monopolistikoa eta antzeko terminoak erabiltzen dira,zentsura saihestearren errealitatearen mozketa edo hedabideen informazio hautu bakoitza gertatzen denean. Izan ere, errealitatearen mozketa oro xede batekin egiten da, nahitara eginda edo nahi gabe,argazkilariak lentea alde batera zuzentzen duenean eta bizkarra ematen dionean beste aldeari; edokazetariak galdera jakin batzuk egiten dituenean, beste batzuk alboratuz; edoeditoreak irudi nahiz erantzun batzuk hautatzen dituenean; edohedabide batek aurreko guztiak argitaratzea edo baztertzea erabakitzen duenean.[50] Onartu beharra dago herrialde demokratiko guztietako komunikabideak eta gobernuak, bakoitza bere erara eta bere baliabideekin eta etika erlatiboarekin, saiatzen direla informazioa nolabait manipulatzen. Alde horretatik begiratuta, zentsura diktadura erregimenen ezaugarria da: debekatu, moztu, liburuak erre, autozentsura sustatu bizirauteko modu bakar gisa, eta jazartzea tortura edo heriotzaraino.[51][52]
↑(Gaztelaniaz)«Fraude Electoral: análisis forense Mexico 2006»Programa de Investigación en SocioFísica - Departamento de Sistemas Complejos (Universidad Nacional Autónoma de México (web.archive.org() 2006-11-03 (kontsulta data: 2024-04-06).
(Ingelesez)Baehr, Peter; Richter, Melvin. (2013). Dictatorship in History and Theory. Bonapartism, Caesarism, and Totalitarianism. Cambrigde: Cambridge University Press doi:10.1017/CBO9781139052429. ISBN978-1139052429. OCLC.69704626.
