| Eneritz | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Nafarroa Garaia,Euskal Herria | |||||||||||
 Kapandorre karrika, herriko zeharkarrika | |||||||||||
| |||||||||||
 | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea |  Euskal Herria | ||||||||||
| Lurraldea | Nafarroa Garaia | ||||||||||
| Merindadea |  Iruñea | ||||||||||
| Eskualdea | Izarbeibar-Novenera | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua |  Espainia | ||||||||||
| Erkidegoa | Nafarroa | ||||||||||
| Barrutia | Iruñea | ||||||||||
| Izen ofiziala |  Enériz / Eneritz | ||||||||||
| Alkatea (2019-2023) | Raul Elizalde Villamayor (hautesle-elkartea) | ||||||||||
| Posta kodea | 31153 | ||||||||||
| INE kodea | 31089 | ||||||||||
| Herritarra | eneriztar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°39′53″N1°44′37″W / 42.66462354°N 1.74372507°W /42.66462354; -1.74372507 | ||||||||||
| Azalera | 9,45 km² | ||||||||||
| Garaiera | 392-693 metro | ||||||||||
| Distantzia | 23,9 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 328 (2025:  1) | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 0,35 bizt/km² | ||||||||||
| Zahartzea[1] | % 14,87 | ||||||||||
| Ugalkortasuna[1] | ‰ 38,96 | ||||||||||
| Ekonomia | |||||||||||
| Jarduera[1] | % 82,61(2011) | ||||||||||
| Desberdintasuna[1] | % 0(2011) | ||||||||||
| Langabezia[1] | % 8,4(2013) | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Eremua | eremu mistoa | ||||||||||
| Euskaldunak[2] | % 19.9 + % 16.7 hartzaile(2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera[3] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Sorrera | 1846(independentzia) | ||||||||||
Eneritz[4][a]Euskal Herriko udalerri bat da,Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta.Iruñeko merindadean etaIzarbeibar-Novenera eskualdean dago,Iruñea hiriburutik 23,9 kilometrora. Altuera 392 eta 693 metro artekoa da, eta 9,45 km²-ko azalera hartzen du. 2025 urtean 328 biztanle zituen.
Izarbeibar erdian dago, etaNA-601 errepideak zeharkatzen du. Ibarra zeharkatzen du mutur batetik bestera.Santa Maria Magdalena elizaren inguruan biltzen da, kapandorre garrantzitsu batekin, etaRobo ibaiak bitan banatzen du.Donejakue bideak zeharkatzen du, zehazkiAragoiko adarrak.
Bertako biztanleakeneriztarrak dira.
| Somportetik |  | Donejakue bidea Aragoiko bidea | Donejakuera | ||||
| Olkotz (4,6 km) |  | Eneritz |  | Eunate (2,8 km) | |||
Eneritz toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:[5]
Mikel Belaskoren arabera, "Ener- izeneko pertsona baten jabetzako lekua" esan nahi du. Beraz,Ener- +-itz osatzen da. Lehenengo elementua identifikatu gabeko pertsonaren izena da eta bigarrena jabetza adierazten duen atzizkia.Julio Caro Barojak pentsatu zuenEnericus bezalako izen bat herriaren izenaren parte zela.Luis Mari Mujikak, aldiz, toponimoan pertsona-izen bat ikusteko aukera baztertuko luke, eta euskararen barruan azalpen bat aurkitzeko joera hartuko luke.
1964koBaionako Euskal Idazkaritzaren Euskal Herriko leku-izenen zerrendanEneritz nolabait euskaratuta,[6] eta1979koEuskal Herriko udalen izendegian,EuskaltzaindiakEneritze forma proposatzen zuen, eta1990eanEneritz aukeratu zuen arren.
Enerizko armarriak honako blasoi hau du:[7]
| « | Hondo gorri batez eta aurrean bere kolorezko mahats-mordoz betetako andui bat dago. Bere gainean ilargi erdi zuri bat eta bere alboetan urrezko bi lehoi daude. | » |
Enerizko banderak Enerizko armarria dauka hondo zuri baten gainean.
EneritzIzarbeibar-Novenera eskualdean dago,Izarbeibar ibarrean.
 | Muruzabal | Adios | Ukar | |
| Obanos |  | |||
| ||||
 | ||||
| Añorbe |
HerriaNafarroako Erdialdean dago, zehazkiIruñeko merindadearen hegoaldean.ArrizabalagatikObanosera doanNA-601 errepidetik heltzen da udalerrira. Mendi garrantzitsuenen artean, Montemotxa, Txaparral eta Castellano daude.Robo ibaia eta Gabildoa errekastoa udalerritik igarotzen dira, euren urakArga ibaira isurtzen dira.
Enerizko klima mediterraneo-kontinental motakoa da,negu hotzak,uda beroak eta idorrak, iparreko zierzo haizea, etaudaberri etaudazken garaiko prezipitazioak dira, udalerriko klimaren ezaugarrietako batzuk. Urteko batez besteko tenperatura 12 eta 13 gradu artekoa eta prezipitazioak 500 eta 700mm bitartekoak dira. Urteroko egun euritsuak 70-80 inguru izaten dira, ugariagoak udalerriaren iparraldeko gune menditsuan.
Arte eta ameztien zuhaitz multzoak gordetzen dira oraindik ere, 180 hektarea inguru. Horrez gain,XIX. mendetik aurrera, 100 hektarea inguru pinu birlandatu ziren,Austriatik ekarritako pinu lariziarra eta pinu beltza, batez ere.
Eneritzen ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere,Gares pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 347 metrora,Nafarroako Gobernuak1985ean jarritako estazio meteorologikoa dago.[8]
 Datu klimatikoak (Gares, 1981-2020)  | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 18.5 | 24.0 | 26.5 | 29.0 | 36.5 | 40.0 | 41.5 | 43.0 | 38.0 | 32.0 | 27.0 | 21.0 | 43.0 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 9.7 | 11.6 | 15.4 | 17.0 | 21.8 | 26.6 | 29.6 | 29.6 | 25.3 | 19.6 | 13.3 | 9.9 | 19.1 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 5.4 | 6.4 | 9.6 | 11.5 | 15.6 | 19.8 | 22.5 | 22.6 | 19.1 | 14.4 | 9.0 | 5.9 | 13.5 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 1.1 | 1.3 | 3.8 | 5.9 | 9.3 | 13.0 | 15.5 | 15.6 | 12.8 | 9.1 | 4.6 | 1.8 | 7.8 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -7.0 | -10.0 | -8.5 | -3.0 | -0.5 | 2.0 | 7.0 | 5.0 | 3.0 | -0.5 | -6.5 | -10.0 | -10.0 |
| Batez bestekoprezipitazioa (mm) | 44.2 | 38.7 | 51.6 | 59.5 | 53.1 | 45.6 | 27.0 | 26.3 | 38.6 | 60.3 | 55.4 | 57.2 | 547.5 |
| Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) | 39.0 | 29.0 | 33.6 | 62.0 | 42.2 | 38.5 | 33.0 | 85.0 | 61.5 | 46.0 | 59.0 | 39.0 | 85.0 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 11.6 | 10.3 | 8.8 | 11.2 | 11.1 | 7.2 | 5.4 | 4.9 | 7.8 | 10.5 | 11.5 | 12.8 | 113.0 |
| Elur egunak (≥ 1 mm) | 1.3 | 1.4 | 0.9 | 0.2 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.2 | 1.2 | 5.1 |
| Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[9] | |||||||||||||
Aurkitutako lehen aztarnakBurdin Aroko kastro bat dira, Nobla muinoan, herritik 1500 metrora.Erromatarren garaitik zeramika zatiak, txanponak eta horma hondarrak iritsi dira.
Hiribildua eta elizaIruñeko katedralekoak zirenXII. mendean.Leireko monasterioak etaJerusalemgo San Joanen ospitaletegiek ere bazituzten lursail batzuk.
XIX. mendearen lehen erdiko erreforma administratiboa egin zen arte, nolabaiteko garrantzia izan zuenAdios etaUkarrekin izandako ermandadeak, "Magdalenako kofradia" deiturikoak,Urraka erreginak sortua.
Aro Modernoan, Enerizko epaimahaiak1503koapirilean bildu ziren, San Martzial baselizako iturriaren ondoan, idatzi zituzten udal-ordenantzak onartzeko. Emakumeek elizan bete beharreko lekuaren ordenantzak lantzen zituzten nagusiki, beren kategoriaren arabera. Hori dela eta,1533an arazoak izan ziren herriko hainbat emakumeren artean, eta abokatuengana jo behar izan zuten arazoa ebazteko.[10]
1847an eskola zuen, eta bertako maisua aldi berean udaleko idazkaria zen. Bi funtzioengatik 1800 erreal jasotzen zituen urtean. Bere ahariak oso estimatuak ziren;Garesko etaIruñeko azoketara joaten ziren erostera eta saltzera, eta bere nekazal produktuen artean ardoa ere nabarmentzen zen.
Eneritzek nabarmen egin zuen beheraXX. mendearen bigarren erdialdetik aurrera, nahiz etaXXI. mendearen etorrerarekin etxebizitza berri batzuk garatu diren,Iruñea hiriburuarekiko hurbiltasuna eta naturarekiko harremana aprobetxatuz.[11]
2025 urtean 328 biztanle zituen Eneritzek.[12]
| 1842 | 1857 | 1860 | 1877 | 1887 | 1897 | 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2011 | 2021 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 346 | 377 | 421 | 444 | 448 | 430 | 419 | 404 | 403 | 355 | 342 | 337 | 268 | 233 | 193 | 189 | 215 | 358 | 296 |
bertan egin dezakezu.Enerizko ekonomiaren jarduera nagusia nekazaritza da, mahastiak eta zerealak bereziki.1921ekoapirilaren 4an Nafarroako nekazaritza aurrezki kutxak sustaturiko koperatiba sortu zen, eta1947komartxoaren 19an San Isidro upategi koperatiba (gaur egun desagertua).
Lur komunek 287 hektarea hartzen dituzte (erroldaturiko lurren %30 inguru).
Enerizko udaletxea herrigunean dago. Udalbatza udalerriko alkateak eta sei zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Raul Elizalde Villamayor da,Enerizko hautesle-elkarteko hautagai gisa aurkeztu zena.
Hauek diraNafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago. Udaletxea1981. urtean eraiki zen eraikin zaharraren gainean. Bi solairuko eraikin modernoa da.
Enerizko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Raul Elizalde Villamayor da,Enerizko hautesle-elkartea zerrendakoa. Zinegotziak 6 daude:
Bere idazkaria,Adios,Legarda,Muruzabal,Obanos,Tirapu,Ukar etaUterga Udaletako idazkari ere bada.
 | Atal hau hutsik dago, xehe-xehe edo osatu gabe.Zure laguntza ongi etorria da! |
1979tik, Eneritzek 6 alkate izan ditu:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia[13] | |
| ? | 1979 | 1987 | Enerizko Independenteak | |
| ? | 1987 | 2003 | Enerizko hautesle-elkartea | |
| ? | 2003 | 2007 | Orreaga | |
| Alberto Valencia Trueba | 2007 | 2015 | Nafarroako Demokraten Elkargunea | |
| David Villarroya González | 2015 | 2019 | Enerizko hautesle-elkartea | |
| Raul Elizalde Villamayor | 2019 | jardunean | Enerizko hautesle-elkartea | |
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko334 lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi. Herriak bi autobus geldialdiak ditu zeharkarrikan, batGareserantz eta bertze batArrizabalagarantz.
|
Eneritzek jauregi-motako arkitektura jasoaren adibide on batzuk ditu, hala nola Karrika Nagusiko 13. zenbakia,XVI. mende amaierako edoXVII. mende hasierako jauregitxo bat, harlandua eta adreilua tartekatzen dituena. Azken hori azken solairuan dago, eta beheko solairuan hiru sarrera ditu, molduradun dintelduak, erdi-puntua eta arku beheratuak; gainerako argiak zuzenak dira. Erdiko altueran balkoi jarraituak ditu, eta horien artean hasierako barrokoko armarria, txirrin bidezko kerubina, tenante dohakabeak eta bandadun zelai laurdendua eta erbel muntatua. Barrokoa ere bai, baina, ziur aski, beranduxeago eta nobleagoa da kale horretan bertan dagoen jauregia. Bolumen kubikoa du, hiru solairu, lau isurkiko estalkia eta alboetako fatxadak, nolabaiteko itxura militarrarekin atzeraemanak. Teilatupea adreiluzkoa da eta erdi-puntuko arkuteria itsuak ditu. Balkoi jarraitua nabarmentzen da alboko fatxadako mentsulen gainean. Haren azpian arku beheratuko sarrera bat dago, bakarra, gainerako argiak ateburuan baitaude. Oinplano noblean bi armarri ditu, bata alabastrozkoa eta bestea1614ko data duen harrizkoa. Goiko aldean beste jauregi txiki bat dago, aurrekoak baino txikiagoa, eta jada ikusita dagoen estilistikarekin jarraitzen du, adreiluzko bigarren oinplanoarekin. Txikiagoa da, bi altuera baino ez ditu, eta harlandua fatxada nagusiko beheko solairuan baino ez da erabiltzen. Gainerakoan, baoak zuzenak dira, sarrera alboetan moldurak eta belarriak ditu beheko solairuan, eta armarri guztiz barrokoa, kasketa tinbrezkoa eta larruz eta landaretzaz orlatua. MultzoaXVIII. mendekoa da.
Badira armarridun etxe batzuk, aurrekoen jauregi-izaerarik ez dutenak, hala nola Karrika Nagusian, zubiaren ondoan, garapen horizontala dutenak eta harlangaitzez landutako baoak eta izkinak harlanduzkoak.XVII. mendeko armarri barrokoa du, kasketa, larruzko kartela eta zelai zirkularra. Armarri heraldikoaren beste adibide bat, beranduagokoa,XVIII. mendekoa, aurrekoaren ezaugarriak dituen beste etxetzar batean dago. Bertan, berriz ere kasketaz tindatua dago, eta maskaroia du oinarrian, landare-orlatua eta zelai laurdendua. Udalerriaren behealdean beste laginen bat ere badago, hala nola, tipologia bera duen baina lehoi eramaileekin eta Martín Billanuebaren armarriekin eta1700. urtearekin, inskripzioaren arabera; edo beste bat zaharberritutako eraikin batean,XVIII. mendearen bigarren erdikoa, oropel, kasket eta bost roelekin orlatuta. Aparteko aipamena merezi du ostatua deiturikoak, inpostaz markatutako hiru altuerako eraikina, garapen horizontalekoa, harlanduz landua. Bao dintelduen lerro egituratua du, orejetak dituen plaka lauz markoztatuta.XIX. mendekoa da.
Luis Luziano Bonapartek,1869an, Eneritz sailkatu zituen,Izarbeibarreko herri guztiekin,hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian.[14]
Koldo Zuazok,2010ean, Eneritz ez-euskal-eremuan sailkatu zen.[15]
Ibar honetan hitz egiten deneuskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen daizarbeibarrera azpieuskalkian.Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbateuskaldun baden arren, Orbaibarreko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.
Nafarroako Gobernuak onartutakoEuskararen Foru Legearen arabera, Eneritz eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarragaztelania da.2001eko erroldaren arabera, herritarren %3,35k zekieneuskaraz hitz egiten,2010ean % 3,31 eta2018n % 11,00k.
2008anNafarroako Ezker Batuak etaNafarroa BaikEuskararen Foru Legea aldatu eta eremu mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Eneritz ) proposamena aurkeztu zutenNafarroako Parlamentuan.Nafar Herriaren Batasuna ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean,Nafarroako Alderdi Sozialistaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena.[16]
2009kourtarriletik udalerriaren izen ofizialaEnériz <> Eneritz da.
2017koekainaren 22anNafarroako Parlamentuak eremu mistora pasatzea erabaki zuen, beste 43 udalekin batean.
Datuak:Q956576
Multimedia:Enériz /Q956576
Liburuak:Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Eneritz
