| Elo | ||||
|---|---|---|---|---|
Eloko zubia etaNatibitateko eliza | ||||
| ||||
![]() | ||||
| Kokapena | ||||
| Herrialdea | ||||
| Lurraldea | ||||
| Merindadea | ||||
| Eskualdea | Pirinioaurrea | |||
| Administrazioa | ||||
| Estatua | ||||
| Erkidegoa | ||||
| Barrutia | Agoitz | |||
| Mankomunitatea | Iruñerria | |||
| Izen ofiziala | ||||
| Alkatea (2019-2023) | Jose Manuel Garcia Arostegui (Elkarrekin Elotik) | |||
| Posta kodea | 31471 | |||
| INE kodea | 31172 | |||
| Herritarra | eloar | |||
| Geografia | ||||
| Koordenatuak | 42°42′22″N1°31′23″W / 42.70606128°N 1.52297778°W /42.70606128; -1.52297778 | |||
| Azalera | 22,61 km² | |||
| Garaiera | 486-1286 metro | |||
| Distantzia | 18,7 km (Iruñetik) | |||
| Demografia | ||||
| Biztanleria | 511 (2025: | |||
| Dentsitatea | 0,23 bizt/km² | |||
| Zahartzea[1] | % 28,3 | |||
| Ugalkortasuna[1] | ‰ 45,45 | |||
| Ekonomia | ||||
| Jarduera[1] | % 84,62(2011) | |||
| Desberdintasuna[1] | % 0(2011) | |||
| Langabezia[1] | % 9,37(2013) | |||
| Euskara | ||||
| Eremua | eremu ez-euskalduna | |||
| Euskaldunak[2] | % 8.8 + % 13.6 hartzaile(2021) | |||
| Kaleko erabilera[3] | % | |||
| Datu gehigarriak | ||||
| Sorrera | 1149(independentzia) | |||
| Webgunea | www.monrealnavarra.es | |||
Elo[4][a]Euskal Herriko udalerri bat da,Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta.Zangozako merindadean etaPirinioaurrea eskualdean dago,Iruñea hiriburutik 18,7 kilometrora. Altuera 486 eta 1286 metro artekoa da, eta 22,61 km²-ko azalera hartzen du. 2025 urtea 511 biztanle zituen.
Ibargoitin dagoen herri txiki bat da,Iruñea etaZangoza arteko korridorea.Erdi Aroan garrantzi handia izan zuen, bai estrategikoa bai hiribildua.Higa, Eloko mendi nagusia,Iruñerriko gailur nabarmenetako bat da.Erdi Aroko hiria herriko tontorraren inguruan dago. Bertan,Eloko gaztelua zegoen, urbanizazio berrien etaElortz ibaiaren artean. Bertan,Donejakue bidea zeharkatzen duenErdi Aroko zubia nabarmentzen da.
Ibargoiti ibarrena zen administratiboki1149ra, udalerri independente batean sortu zenetik. EloNafarroako Gorteetan jarlekudun hiria izan zen. Bertako biztanleakeloarrak dira.
| Somportetik | Donejakue bidea Aragoiko bidea | Donejakuera | |||||
| Getze (2,5 km) | | Elo | | Iharnotz (4,3 km) | |||
Elo beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:[5]
Lekuizen horrek azalpen zaila du. Lekukotasun dezente daude horren fede ematen dutenak.Josef Moretek bere liburuan idatzi zuenElo herri honen jatorrizko izenbaskoia zela.XVI. mendean dokumentatuta dago, halaber,Tebastik Elora zihoan bideakElobidea ("Elorako bidea") izena zuela. Horrek ez du ofizialtasunik izan beti, etaXIX. mendearen lehen erdianeuskara erabiltzeari utzi zitzaionean ere euskara erabiltzeari utzi zitzaion. Hala ere, beti izan da herriaren antzinako euskal izena zelako kontzientzia eta horregatikEuskaltzaindiakXX. mendearen bigarren erdian hartu zuen herriaren euskarazko izen formaltzat. Gaur egunNafarroa Garaian dagoen zonakatze linguistikoaren arabera, Elo gaur egun Nafarroako zonalde mixtoan geratzen da, non euskararen gorakada nabarmena dagoen,Iruñerriko gainerako eremuetan bezala.
Elo toponimoa etimologia enigmatikokoa da. Batzuek "elorri" hitzarekin lotu dute.Julio Caro Barojak, hala ere,Eilo edoElo izeneko antroponimotzat jo zuen,Erdi ArokoAraban ohikoa. Caro Barojak "Elo Bellacoz" izeneko emakume bat,Mena Haranekoa, "Eylon" delako bat,Arabako kondea izandakoa, eta "Ele"akitaniar jainkoa aipatu zituen bere lanetan, Elo herriarekin lotura izan zezaketen izen gisa.
Toponimoerromantzeari dagokionez (okzitanieraz/gaskoiz etanafar erromantzez,Nafarroako Erresumako beste bi hizkuntzak), "Erregearen mendia" esan nahi du. Herri honi buruz idatzitako lehen erreferentziak forma desberdinetakoak dira:Mone Real,Monrreal,Mont Real,Monte Real,Monte Realle,Monte Regale... Gero, azkenean,Monreal formaapokopatua nagusitu zen,Aro ModernoanNafarroa Garaiera iritsi aurreko formakgaztelaniaz hartu ondoren.
Hainbat teoria daude Eloren ordezko eta ondorengo izendapen horren sorrerari buruz.Josef Moretek idatzita utzi zuen izena gehitu eta gazteluz gotortzeagatik zela, erregeren baten ordenako gorentasun batean. Hiribilduaren izenari eman zaion beste azalpen tradizionalak dioAlaizko gailurretatik hegoalderantz mendiak errealengokoak zirela.Nafarroako errege-erreginek ehizarako erabili zituzten mendi horiek.
Eloko armarriak honako blasoi hau du:[6]
| « | Armarri koroatua eta kuartelatua: lehen eta laugarren hondo gorri batez eta aurrean hiru dorreko gaztelu hori batez osatuta dago, bigarren eta hirugarren hondo hori batez eta aurrean erauzitako haritz berde batez osatuta dago. | » |
Eloko banderak Eloko armarria dauka hondo gorri baten gainean.
EloIbargoiti ibarran dago, baina udalerri independente da.
| Untzitibar | ||||
| Noain Elortzibar | Ibargoiti | |||
| ||||
| Untzue | Oloritz | Leotz |
Udal-administrazio apartekoa badu ere, ibar aldetikIbargoitiren zati da,Elortz ibaiko ibarraren goiko zatiarena alegia.
Higa mendia, batzuetan herriaren izenean oinarrituta "Elomendi" izenaz ere ezaguna dena oso-osorik udalerri honetan dugu; 1289 metrorekinAlaizko mendilerroaren tontor nagusia dena.
Bertzela, herriaNafarroa erdialde-ekialdean kokatuta dago.N-240 errepidetik gertuJakako norabidean.
Elok klima azpimediterraneoa dauka, eta urteko batez besteko tenperatura aldakorra da, 12 gradu herrigunean eta 10 herriko gunerik menditsuenetan. Prezipitazioak nahiko urriak diraudan baina ugariak gainontzeko urtaroetan, guztira 950mm inguru jausten dira urtero 110 egunetan.
Udalerriko landarediaren erdia baino gehiago ameztiek osatzen dute. Duela mende asko, Elo gehiena estaltzen zuten arren, gizakiaren eraginez asko murriztu da. Birlandatutako zuhaitzak 229 hektarea osatzen dituzte. Horrez gain, Izaga haitzaren inguruetan pagadiren bat aurki daiteke.
Elon dagoen, itsasoaren mailatik 528 metrora,Nafarroako Gobernuak1929n jarritako estazio meteorologikoa dago.[7] Udalerriko adierazgarriena da, haran berean baitago, 4 kilometro eskasera.
| | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 19.0 | 22.5 | 25.0 | 27.5 | 35.0 | 40.0 | 40.0 | 41.0 | 37.5 | 30.5 | 23.0 | 19.5 | 41.0 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 8.7 | 10.5 | 13.8 | 15.9 | 20.1 | 24.8 | 28.1 | 28.5 | 24.2 | 18.9 | 12.5 | 9.4 | 17.9 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 5.4 | 6.5 | 9.0 | 11.0 | 14.5 | 18.5 | 21.2 | 21.5 | 18.2 | 14.2 | 9.1 | 6.1 | 12.9 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 2.1 | 2.5 | 4.3 | 6.0 | 9.0 | 12.2 | 14.4 | 14.6 | 12.1 | 9.4 | 5.7 | 2.8 | 7.9 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -12.0 | -8.5 | -10.0 | -1.5 | 0.0 | 3.0 | 7.0 | 5.0 | 3.0 | -1.0 | -5.5 | -9.5 | -12.0 |
| Batez bestekoprezipitazioa (mm) | 80.4 | 69.2 | 74.0 | 84.5 | 69.1 | 53.1 | 40.1 | 33.9 | 52.9 | 80.9 | 101.4 | 77.9 | 817.4 |
| Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) | 57.6 | 46.0 | 69.3 | 56.8 | 56.2 | 69.1 | 59.3 | 98.3 | 93.0 | 74.5 | 64.5 | 65.5 | 98.3 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 12.7 | 10.9 | 10.5 | 12.4 | 10.8 | 6.9 | 5.3 | 5.1 | 7.2 | 10.0 | 12.8 | 11.5 | 115.8 |
| Elur egunak (≥ 1 mm) | 1.7 | 2.6 | 1.6 | 0.6 | 0.1 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.1 | 0.5 | 1.2 | 8.3 |
| Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[8] | |||||||||||||
Brontze Aroko 26 tresna leundu aurkitu dira, bai eta aire zabaleko etaEneolitiko-Brontze garaiko ebidentziak dituzten harkaitzen babeseko hainbat kokaleku ere; etaHiga mendiaren hegaletan, bi hilobi aurkitu dira, garai berekoak.

1149anGartzia V.a Ramiritz,Nafarroako erregeak,Lizarrako forua eman zien Eloko biztanleei.1271nHenrike I.ak berretsi zuen; foruak, zintzotasunak, pribilegioak eta ohiturak berresteaz gain,Antso VII.a Azkarrak,Tibalt I.ak etaTibalt II.ak egindako "indarrak" desegingo zituela agindu zuen, eta txanponari eusteko konpromisoa hartu zuen. Hiribildu on gisa,Nafarroako Erresumako Gorteetan esertzeko eskubidea izan zuen beti.Erdi Aroanjuduen gutxiengo txiki bat bizi izan zen bertan.[9]
1276komaiatzaren 5ean, Eloko kontzejuak leialtasun eta obedientzia zin egin zienJoanes I.ari etaEustache de Beaumarchais gobernadoreari.1276an hitzarmen batzuk sinatu ziren Elon Gillen Hunalt Lantarrekoa, Gartzea Martinitz Urizkoa eta Semen Sotetze zaldunen artean,Eustache de Beaumarchais,Nafarroako gobernadorearen izenean, alde batetik, eta Errolan Peritz Erantsusikoa,Eloko gazteluko alkaidearen. Akordio horren arabera, alkaideak ez lieke gaztelu horretan sartzen utzikoGaztelako erregeari eta bertako jendeari, ez Gontzalo Ibainitz Baztangoa, Joan Gontzalitz, haren seme Gartzea Almorabide eta Joan Bidaurrekoari, ez etaNafarroako erreginaren etsai den inori ere.
1307kourriaren 20an,Lizarran,Luis I.a Hutinek foruak gorde eta kontraforuak desegingo zituela agindu zuen, txanponik ez "aldatzeko" promesa errepikatuz.
Jose Yanguas Mirandak jasotzen duenez, Eloko bizilagunek1344ko udal-lege bat zuten ("paramendu" izenekoa). Lege horren arabera, eloar batek beste eloar bat hiltzen bazuen, hil egin behar zuen. Hala ere, hildako pertsona ez bazen eloarra, ez zen arau hori bete behar. Hala, Martin Gartziari Pedro Martinitzen heriotza leporatzen ziotenean, eta heriotza zigorra jasotzeko beldurrez, alkatearengana eta zinpekoengana jo zuen, Pedro Martinitz zenaIruñeko elizako priore eta kabildoaren lepoko petxeroa zela esanez, hau da, bizilaguna, baina ez eloarra; eta alkateak eta zinpekoek hala adierazi zuten.1361ean,Karlos II.ak Elo hiribilduari eman zion alkateak eta epaimahaiek herrikoak muga zitzatela, liskarren bat edo borrokaren bat gertatzen zenean, su-etenak eman nahi ez zitzaten, eta, mugatu ondoren, su-etenak eman arte preso eduki zitzaten.[10]
Gerra Zibileanbeaumontarren etaagaramontarren arteko borroketan zehar,Eloko gazteluaBianako printzeari leial izan zitzaion, eta herria,agaramontarra,Joan II.aren alde jarri zen.1452an, gotorlekua borrokarako prestatu zen, eta erregeak hartu zuen. Urte bereko Konkordiaren ondoren,Bianako Printzeak berriro setiatu zuen Elo1453-1454 bitartean,1456an behin betiko garaitua izan zen arte. Gerraren ondoren, Elok bere etxeen kopurua heren bat murriztu zuen,Karlos Bianakoaren setioan izandako artilleria-suaren ondorioz.
1466an,Leonor I.a erreginak, merkatu egun bat eman zion,ostiralean, Elori, herriakJoan II.a bere aitari Bianako printzearen aurka zion leialtasunaren ordainetan.
Fernando Katolikoak1512anNafarroa konkistatu zuenean, abuztuaren hasieranAlbako dukearen armadagaztelarraren aurrean kapitula zuen Elok,Iruñeko etaNafarroako beste gotorleku batzuetako ereduari jarraituz. Urte horretatik aurrera, Elo eta beste plaza batzuk gotortzeko agindu zen,Frantziak lagundutakoAlbreteko etxea legitimoa berrezartzeko saiakera bat saihesteko.1514an,Fernando Katolikoak Karlos Gongorari Eloko alkatetza eta gotorlekua eman zizkion,Nafarroako konkistan emandako laguntzaren sari gisa.[11]
Nafarroako Gorteetan Eloko diputatuak esertzen ziren,Iruñea,Lizarra,Tutera,Zangoza,Erriberri,Agoitz,Biana,Tafalla,Aguilar,Kaseda,Uharte,Atarrabia,Mendigorria,Torralba,Lesaka,Corella,Zuñiga etaLakuntza hirietako diputatuekin batera, eta eliz eta militar besoetako ordezkariekin batera,Florentzio Idoatek dioenez. Batzuetan, Gorteek beren eserlekua ukatu zieten abade eta apezpiku batzuei, atzerritarrak zirelako; horixe izan zenIratxeko abadearen kasua1546. urtean, non ez zuten onartu,Filipe II.a erregearen nahia gorabehera.1561ean, Nafarroako Gorteetan eserlekua zuten hirien eta hiribilduen arteko liskarrak sortu ziren, kokapen-ordenari buruz, eta Elori postu bat eman zitzaionBianaren atzean etaTafalla etaIrunberriren aurrean.

Iberiar Penintsulako Gerran,frantziarrek Elo gotortu zuten,Nafarroako beste herri batzuekin batera, Erresuma osoan zebiltzan gerrillarien partiden aurkako neurri gisa.1809kourrian, gerrillarien partida bat,Xabier Minaren agindupean,Irunberrira etorri zen frantziarren komunikazioak zailtzeko asmoz. Mina, 200 frantziarrekTafallarako bidea hartu zutela jakinik, bila irten zitzaien. Baina frantziarrek begien bistan ihes egin zuten, gerrarako materiala zeukan gurdi bat geratuz gerrillarien esku.1810ekoabuztuaren erdialdean,Frantzisko Espotz Minaren irteera Elotik igaro zen, atzetik zetozkien frantziar indar talde indartsuetatik ihesi. Untzutik abiatu etaOibar etaLeatxerantz jarraitu zuten, bi herri horietan atseden hartzeko asmoz. Hilabete horretan bertan, espedizio bera Elotik igaro zen, beti etsaien tropengandik ihesi,Leatxetik etorrita etaGareserantz abiatuz.
1810ekoirailaren zazpian,Frantziako zutabe bat kokatu zen Elon,Frantzisko Espotz Minaren gerrillariak hartzeko asmoz. Aurreko gaueanAlaitz mendilerroan babestu behar izan zuen, frantziarrak atzetik zituela. Gerrillariak hilaren zazpian hurbildu ziren Elora, eta herria okupatuta aurkitu zutenez, mendilerroan sartu ziren berriro. Azkenean Elon zegoen zutabe frantziarrari erasotzea erabaki zuen, baina erasora jo behar zutenean, frantziarrak, txosten faltsuen biktima,Leatxera abiatu zirela ikusi zuten. Elotik gerrillariakAgoitzera abiatu ziren.1810ekourriaren 21ean, Custodio Fontellasek zuzendutako zazpiehun gizoneko partida batek ehun jendarme eta hogeita hamar zaldizko frantziarri eraso zien Elon, ihesean jarriz eta hirurogei baja baino gehiago eraginez.[11]
Eloko gudua1810ekoabenduan gertatu zen. Reille jeneral frantsesakEspotz Mina bere batailoiekinIrunberritik gertu zegoela jakin zuenean, 1500 infantez eta 300 zaldiz osatutako zutabe batTafallatikOibarrera joatea erabaki zuen, beraIrunberrira Elotik zihoan bitartean.Espotz Minaabenduaren 23an elkartu ziren. Infanteriaren apustua egin zuenGetze etaIdotzin hirietan, eta hamabi bat zaldirekin irten zen, etsaia zelatan jartzeko. Frantziarrak atzetik irten zirenGetze atzean utzita.Idotzinera hurbiltzen ari zirela,Espotz amorratu eta aurrez aurre jarri zen, atzekoz aurreraGetzen zeuden gizonek erasotzen zieten bitartean. Frantziarrak lehian zebiltzan Elora iristeko, baina, inguraturik, laurogei inguru baino ez zituzten egin.
1811kourriaren amaieran,Espotz Mina dibisioa Elotik igaro zen,Zangozatik zetorrela etaGipuzkoarako norabidean,Aragoin preso hartutako preso frantziar ugari gidatuz.1811koazaroaren hasieran,Frantzisko Espotz Mina jaunaren banaketa Elotik igaro zen,Santikurutze Kanpezutik etaGipuzkoatik etorria. GerrillariakZangozarantz zihoazen, zerenEspotz Minak Blake jeneralaren ofizio bat jaso baitzuen,Aragoiko lurretan ahal zituen eraso guztiak egiteko aginduz.1812komartxoan, Frantziako tropen talde handiak Elon etaNafarroako beste hiri batzuetan kokatu ziren,Espotz Mina gerrillarien dibisioaren aurka lan egiteko urtzearen zain, garai hartanErronkaribarran baitzegoen.[9]
1847an, Elok eskola bat zuen, 2600 erreal zituena, eta berezko funtsetik, horretarako zegoen fundazio batetik eta ikasleen ordainsarietatik ordaintzen ziren. Eliza bikario batek eta hiru onuradunek zerbitzatzen zuten.Higaren beraren oinean, sendabelar bat ezagutzen zen. Hiribilduak bide ona zuen,IruñetikZangozara, besteak izaera lokal hutsekoak ziren. Hiribilduarena zen irin-errota batek funtzionatzen zuen.
1855ekomaiatzaren 1ekodesamortizazio-legea betez, irin-errota bat, bi finka etateileria bat saldu ziren herri horretan1862an.
Bigarren KarlistadanKarlos Maria Borboi Austria-Estekoaren aldekoek Santa Barbara baselizan indarra hartu zuten.
1920ko hamarkadan bi eskola zeuden, txokolate-fabrika bat eta irin-elkartea.
2025 urteko erroldaren arabera 511 biztanle zituen Elok.[12]
| 1842 | 1857 | 1860 | 1877 | 1887 | 1897 | 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2011 | 2021 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 425 | 655 | 645 | 647 | 544 | 539 | 557 | 597 | 551 | 580 | 492 | 513 | 430 | 347 | 290 | 307 | 289 | 485 | 480 |
Eloko biztanleria batez ere adinekoa da, eta horregatik gehienak erretiratuta daude. Gainerako biztanleek nekazaritzan lan egiten dute ia erabat, batez ere hegoalderago dagoen ibarrean, non landu daitekeen azalera handiagoa den. Horrez gain,Iruñerria edoIrunberri bezalako industrialdeetatik hurbil daudenez, bertako biztanleetako batzuk egunero joaten dira hara lan egitera eta bailaran bizitzera.
Eloko udaletxea Karrika Nagusian dago. Udalbatza udalerriko alkateak eta sei zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Jose Manuel Garcia Arostegui da,Elkarrekin Elotik hautagai gisa aurkeztu zena.
Hauek diraNafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Udalaren egoitza eta udaletxea hirigunean dago.
Eloko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Jose Manuel Garcia Arostegui da,Elkarrekin Elotikoa. Zinegotziak 6 daude:[13]
Eloko Udalan 4 batzorde ditu:[13]
1979tik, Elok 4 alkate izan ditu:
| Hasiera | Amaiera | Alkatea | Alderdia |
|---|---|---|---|
| 1979 | 1983 | Jose Equiza Abinzano | San Jose Lantzailea |
| 1983 | 1999 | Jose Equiza Abinzano | Eloko Talde Independentea |
| 1999 | 2011 | Rosario Tirapu | Elomendi |
| 2011 | 2019 | Izaskun Zozaya Yunta | Lakarra |
| 2019 | karguan | Jose Manuel Garcia Arostegui | Elkarrekin Elokoa |
La Tafallesa izeneko autobus konpainiakUztarroze etaIruñea batzen dituen linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka norabide bakoitzean, eta honako ibilbidea:
Bestalde,La Veloz Sangüesina edo "Zangozar Azkarra" izeneko autobus konpainiak EloZangoza,Iruñea eta inguruko herriekin batzen ditu. Linea nagusiak honakoak dira:
Luis Luziano Bonapartek,1869an, Elo ez-euskal-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.[14]
Koldo Zuazok,2010ean, Elo ez-euskal-eremuan sailkatu zen.[15]
Udalerri honetan,euskara izan da irakas-hizkuntza nagusiaXIX. mendean desagertu zen arte. Gaur egun, hizkuntzaren erabilerak gora egiten du.Nafarroako Gobernuak onartutakoEuskararen Foru Legearen arabera Elo eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarragaztelania da.2001eko erroldaren arabera, herritarren %3,15ek zekieneuskaraz hitz egiten, %6,302018koan.
2008anNafarroako Ezker Batuak etaNafarroa BaikEuskararen Foru Legea aldatu eta gune mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Elo) proposamena aurkeztu zutenNafarroako Parlamentuan.UPN ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean,PSN alderdiaren ustekabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena.[16]
