Eguraldi aldaketa:ekaitza kostalderantz hurbiltzenItsaso Baltikoan.IlunabarraDonostian:eguzkia da eguraldiaren eragile nagusia,eguratseko tenperatura desberdintasunak sortu eta prozesu meteorologikoak eragiten dituena.
Eguraldi daeuskara batuan erabili beharrekoa[1] eta termino nagusia, nahiz eta euskalki eta eskualdearen arabera beste hitz batzuk ere erabili, hala nolaaro[4] etadenbora[5].
Eguraldia, batez ere, leku batetik bestera dagoenaire-presioaren,tenperaturaren etahezetasunaren arteko desberdintasunen ondorioz gertatzen da. Desberdintasun horiek, puntu zehatz batean,eguzkiaren angeluaren ondorioz gerta daitezke, zeina aldatzen den tropikoaren latitudearen arabera. Beste era batera esanda, tropikoetatik zenbat eta urrunago egon, orduan eta txikiagoa da eguzkiaren angelua, eta horrek leku horiek freskoagoak izatea eragiten dueguzki-argia gainazal handiago batean hedatzen delako[8]. Aire polarraren eta tropikalaren arteko tenperatura-kontraste handiak eskala handikozirkulazio atmosferikoaren zelulak etajet korrontea sortzen ditu[9][10]. Latitude ertainetako eguraldi-sistemak, hala nolazikloi estratropikalak, jet korrontearen fluxuaren ezegonkortasunak eragiten ditu[11]. Tropikoetako eguraldi-sistemak, hala nolamontzoiak edo antolatutakoekaitzen sistemak, prozesu desberdinak eraginda izaten dira.
2015 – Munduko 5. urterik beroena erregistratuta (1880tik) 2021 arte – Koloreek tenperatura-anomaliak adierazten dituzte (NASA/NOAA; 2016ko urtarrilaren 20a).[12]
Lurrarenardatza bere orbita-planoarekiko inklinatuta dagoenez,eguzki-argia angelu desberdinetan iristen da urteko garai desberdinetan. Ekainean, Ipar hemisferioaEguzkirantz inklinatuta dago, beraz, edozein ipar hemisferioko latitudetan, eguzki-argia zuzenago erortzen da puntu horretan abenduan baino (ikus Eguzki-angeluaren eragina kliman)[13]. Efektu horrek urtaroak eragiten ditu. Milaka eta ehunka mila urtetan, Lurraren orbita-parametroen aldaketekLurrak jasotzen duen eguzki-energiaren kantitatean eta banaketan eragiten dute, eta epe luzeko kliman eragina dute[14].
Eguzki-berotze irregularra (tenperatura eta hezetasun gradienteen eremuen eraketa edofrontogenesia) eguraldiaren beraren ondorioa ere izan daiteke hodei eta prezipitazio gisa[15]. Altitude altuagoak, normalean, altitude baxuagoak baino freskoagoak dira, eta hori gainazaleko tenperatura altuagoaren eta erradiazio-berotzearen ondorioa da, eten-tasaadiabatikoa sortzen duena[16][17] Egoera batzuetan, tenperatura handitzen da altuerarekin. Fenomeno horri inbertsio termiko deitzen zaio, eta mendi-tontorrak beheko haranak baino beroagoak izatea eragin dezake. Inbertsio termikoeklainoa eratzea eragin dezakete, eta, askotan, ekaitzen garapena oztopatzen duen txano gisa jokatzen dute. Eskala lokalean, tenperatura-aldeak gerta daitezke gainazal desberdinek (hala nola ozeanoek, basoek,izotz-geruzek edo gizakiak egindako objektuek) ezaugarri fisiko desberdinak dituztelako, hala nolaislagarritasuna, zimurtasuna edo hezetasun-edukia.
Gainazaleko tenperatura-desberdintasunek presio-desberdintasunak eragiten dituzte. Gainazal bero batek gaineko airea berotzen du, hedatzea eta dentsitatea eta ondoriozko gainazalekoaire-presioa jaistea eraginez[18]. Sortzen den presio-gradiente horizontalak airea presio handiko eskualdeetatik txikiagoetara mugitzen du haizea sortuz, eta Lurraren errotazioak aire-fluxu horren desbideratzea eragiten duCoriolis efektuaren ondorioz[19]. Horrela eratutako sistema sinpleek portaeraemergentea erakuts dezakete sistema konplexuagoak eta, beraz, beste fenomeno meteorologiko batzuk sortzeko. Eskala handiko adibideen artean,Hadley zelula dago, eta eskala txikiagoko adibide bat kostaldekobrisak izango lirateke.
Atmosfera sistema kaotikoa da. Ondorioz, sistemaren zati batean izandako aldaketa txikiek metatu eta handitu daitezke sistema osoan eragin handiak eraginez[20]. Atmosferaren ezegonkortasun horrek eragiten du eguraldiaren iragarpena tsunamiak edo eklipseak baino gutxiago aurreikus daitezkeela[21]. Eguraldia egun batzuk baino lehenago zehaztasunez iragartzea zaila den arren, eguraldiaren iragarleek etengabe ari dira lanean muga hori zabaltzeko ikerketa meteorologikoen bidez eta eguraldiaren iragarpenaren egungo metodologiak finduz. Hala ere, teorian, ezinezkoa da eguneroko iragarpen erabilgarriak bi aste baino lehenago egitea, eta horrek, iragarpen trebetasuna hobetzeko potentzialari, goiko muga bat ezartzen dio[22].
Eguraldia,troposferaren egoeran, haren energia egoera eta egoera horrek sortzen dituen gertaerak zehaztuz, une jakin batean eragiten duten faktoreen ekintzaren emaitza da (Lurraren azaletik gertuen dagoen egurats geruza da troposfera; han gertatzen dira eguraldia eta klima eragiten dituzten gorabehera guztiak). Horren arabera,meteorologia-aro jakin baten egoera jakin bat Lurreko hainbat tokitan gerta daiteke, hartarako behar diren baldintzak gertatzen baldin badira, betiere. Baina, azken batean, eguraldia ez da leku jakin batean (ohi ez bezala agian) gertatzen ari den zerbaiten une-uneko argazkia baizik, eta leku horretako historia naturalaren une hori ezagutaraztea da duen balio bakarra.
Izadia hobeto ezagutu nahian, gertaera jakin hori maiz gertatzen den ala ez (eta, orobat, denboran zehar zer bilakaera izan dezakeen) jakitea da zientzialariei interesatzen zaiena. Epe luzeko eguraldi-seriea da, egoera guztiak kontuan hartzen direla, bai adierazgarriak, bai ez ohikoak.
Eguraldia, nagusiki,aire presioaren,tenperaturaren etahezetasun desberdintasunen ondorioz gertatzen da. Desberdintasun horiek eguzkiak igorritako beroak eragindakoak dira batez ere, eguzki-izpien intzidentzia angeluak desberdinak baitira Lurraren puntu desberdinetan. Hau da,tropikoetatik zenbat eta urrunago egon, orduan eta beherago dago eguzki-angelua, eta horrek kokaleku horiek hozten ditu eguzki-izpi gutxiago jasotzen baititu azaleraren arabera[23][24].Lurburuen etaekuatorearen arteko tenperatura-kontraste indartsuakzirkulazio atmosferikoko zelulak etajet korronte haize-lasterrak sortzen ditu[25].
Bi faktore mota nagusiren arabera aldatzen da eguraldia denboran zehar. Urtearen iragaitzari lotua dagoen erregulartasun zikliko bat duten eragileek eragile multzo bat osatzen dute, eta, multzo hori osatzen dutenen artean,Eguzkitik datorren energia da eragile nagusia. Erregulartasunik gabeko kausa zorizkoek osatzen dute, berriz, bigarren multzoa.Hodeiak dira multzo horretako adibide bat; troposferara iristen den energia kopuruan eragina duen gertaera maiztasun jakinik gabeko bat dira, alegia.
Bi faktore mota horien elkar eragin bateratutik, konbinazio jakin bat gertatzen da une bakoitzean, eta hori da, hain zuzen, eguraldia deitzen dena. Lehenengo faktorea besterik izango ez balitz, egoera erregularki aldatuko litzateke denboran zehar, eta horrek argi eta garbi aurre ikus daitezkeen gorabehera batzuk mugatuko lituzke, bilakaera grafikoak marrazten eta aldaketa formulak ondorioztatzen lagundu beharko liguketen gorabehera batzuk, hain zuzen. Bigarren faktore taldeak, berriz, zera eragiten du: alegia, une jakin bakoitzari balio bat egokitu ordez egoera multzo bat egokitzen zaiola, eta egoera multzo horretatik bakar bat gauzatzen dela, aldiko. Eta, hala, adibidez, zenbait urtetako irailaren 10eko egunen multzoan energia egoerak, guztietan egoera bera zehaztuko lukeen arren, nekez aurkituko dira bi egoera berdin.
Esan bezala, eguratsaren aldaketa guztiak sortzen dituen energia ia osoaeguzki-erradiaziotik dator; hau da,intsolaziotik. Baina eguzki-izpiek ez dute zuzenean eguratsa berotzen, aireak duen ezaugarri batengatik: diatermantziagatik. Horrek izpiak zeharkatzen uzten ditu ia berotu gabe. Horrela, eguratsaren berotzea zeharkakoa da; eguzki izpiek leheniklitosfera (laster) etahidrosfera (motelago) berotzen dituzte. Litosfera eta hidrosfera berotu direnean, bero hori eguratsari lagatzen diote hartu moduan, lehenak laster eta bigarrena motelago.
Eguzki-erradiazioaz gain, eguratsa berotu dezaketenenergia termikoko hiru iturri txikiago daude:
Presio iragarpena bost egunera Ozeano Barean, Ipar Amerikan eta Ipar Atlantikoan (2008-6-9).
Eguraldi iragarpena,zientzia etateknologia erabiliz leku eta denbora jakin bateko egurats-baldintzak iragartzean (aurreikustean) datza. Gizadia betidanik saiatu izan da eguraldia nolakoa izango zen aurreikusten, milurtekotan modu informalean eta XIX. mendetik modu zientifikoagoan[26][27]. Eguraldi iragarpenak egiten dira leku jakin batean datuak bilduz etameteorologia erabiliz atmosfera nola aldatuko den iragartzeko.
Eguraldi iragarpenak eskualde-mailan eta, bereziki, toki-mailan egitea oso jarduera garrantzitsua da gaur egun, eta oso hedatuta dago ia mundu osoan eta jarduera askotan.Hegazkintza zibilaren antolaketa (ordutegiak, aurreikuspenak, hegaldien alternatibak, etab.) iragarpen oso zehatzen mende dago, eta gero eta gehiago. Gauza bera gertatzen da beste jarduera-mota batzuekin (nekazaritza,garraioa,merkataritza, mota guztietako zerbitzuak, etab.). Jarduera horiestazio meteorologikoek emandako datuetan oinarritzen da. Estazio meteorologiko horiek estrategikoki kokatuta daude, eta elkarren artean komunikatuta, eta uneorosatelite meteorologiko askotatik lortutako informazioan oinarritzen da, batez eresatelite geoegonkorretatik,droneetatik eta datu atmosferikoak lortzeko beste bitarteko batzuetatik.
Munduko leku batzuetan, eguraldi iragarpena erabiltzen da egun jakin batean nola jantzi erabakitzeko. Kanpoko jarduerakeuri,elur etahaize hotzaren eraginpean daudenez, iragarpenak erabilgarriak dira oso ekitaldiak antolatzeko.
Euskal Herrian,Tenporak erabili izan dira epe luzeko iragarpenak egiteko, baina egungo adituek ez diote oinarri zientifikorik ematen.
Lurrean, 40 °C bitarteko tenperatura gora-behera du urtean zehar, baina, klimaren eta kokapenaren arabera, askoz txikiagoa edo handiagoa izan daiteke. Munduko aire tenperaturarik hotzena -89,2 °C izan zen,Vostok estazioan,Antartikan, 1983ko uztailaren 21ean neurtua. Inoiz erregistratu den aire tenperaturarik beroena, berriz, 57,7 °C izan zen Aziziyan,Libian, 1922ko irailaren 13an[28]. Urteko batez besteko tenperaturarik handiena 34,4 °C da Dallolen,Etiopian[29], eta, hotzena, 55,1 °C Vostok estazioan, Antartikan.
Bizileku iraunkor batean, urteko batez besteko tenperaturarik hotzena Eurekan dago,Nunavut lurraldean,Kanadan, non urteko batez besteko tenperatura 19,7 °C den[30].
Inoiz neurtu den tokirikhaizetsuena Antartikan dago, Commonwealth Bay delakoan. Han, haize-boladak 320 km/h-ra iristen dira.Elurte handiena 12 hilabeteko aldi batean,Rainier mendian (AEB) gertatu zen, non 31.102 mm (31 m) elur egin zuen[31].
Eguraldia, ikuspegiantropologikotik, gizaki guztiekzentzumenen bidez etengabe sumatzen duten zerbait da, kanpoan daudenean behintzat, eta zuzeneko eragina du gizakiengan. Hori dela-eta, eguraldia ohiko hizketa gaia da.
Eguraldiak parte handia eta batzuetan zuzena izan dumunduko historian.Aldaketa klimatikoak alde batera utzita, zeinak populazioen mugimendu handiak eragin dituzten (adibidez,Ekialde Hurbilekodesertifikazioa edoglaziazioetako lur-zubien sorrerak), gertaera meteorologiko larriek populazio mugimendu txikiagoak eragin dituzte, eta zuzenean sartu dira gertaera historikoetan. Horrelako gertaera bat 1281ean izan zen, nonKublai Khanen ontzidiak ezin izan baitzuenJaponia inbaditukamikaze haizeengatik[32].
Beste planeta batzuetan, eguraldiak nola funtzionatzen duen aztertzea lagungarria izan da Lurrean nola funtzionatzen duen ulertzeko[34]. Beste planeta batzuetan, eguraldiak lurreko eguraldiaren printzipio fisiko berberak jarraitzen ditu, baina eskala ezberdinetan eta konposatu kimiko ezberdinak dituzten atmosferetan gertatzen da.Cassini-Huygens misioakmetanozko edoetanozko hodeiak aurkitu zituenTitan satelitean, metano likidoz eta bestekonposatu organikozko euria eragiten zutena[35]. Lurrean, seizirkulazio-eremu latitudinal daude; hiru hemisferio bakoitzean. Aitzitik,Jupiterren itxura bandadunak halako eremu ugari erakusten ditu[36] , Titanek jet korronte bakar bat du Ipar-hemisferioko 50° paralelotik gertu[37], etaArtizarrak jet stream bakarra ere bai, baina ekuatoretik gertu[38].
Eguzki sistemakomugarri bat da JupiterrekoOrban Gorri Handia, gutxienez 300 urtez dirauenekaitz antizikloniko bat[33]. Bestegasezko erraldoietan gainazalik ez dagoenez, haizeak izugarrizko abiadura har dezake: adibidez, 600 m/s arteko haize-boladak (2.100 km/h inguru) neurtu diraNeptunon[39]. Horrek asko harritu dituplanetologoak; azken batean, eguzki energiak sortzen du eguraldia, eta Neptunoren energia kopurua Lurrak hartutakoen1/900 baino ez da, eta, hala ere, Neptunoren fenomeno meteorologikoen intentsitatea Lurrrekoa baino askoz bortitzagoa da[40]. Orain arte aurkitutako haize planetario indartsuenak HD 189733 bexoplanetan daude, ekialdetik 9.600 km/h abiaduran mugitzen diren haizeak dituena[41].
Eguraldia ez da planetetara mugatzen.Izar guztietan gertatzen den moduan,Eguzkiaren koroa espazioan galtzen ari da etengabe, funtsean, Eguzki-sisteman zehar atmosfera mehe-mehe bat sortuz. Eguzkitik kanporatutako masa mugimenduaeguzki haizea deritzo. Haize horren sendotasun ezak eta izar-azaleko gertaera handiagoek, hala nolakoroa-masaren eiekzioek, sistema bat osatzen dute, ohiko eguraldiaren antzeko ezaugarriak dituena (hala nola presioa eta haizea), eta, horregatik, espazio-eguraldia deritzo. Koroa-masaren eiekzioak gutxienezSaturnoraino iristen direla neurtu da[42].. Eguzki-haizeak Lurreko eguratsarekin duen elkarrekintzakaurora polar ikusgarriak sor ditzake[23], eta sistema elektriko sentikorrak nahaspilatu, hala nola elektrizitate-sareak eta irrati-seinaleak.
↑(Ingelesez)M. Fulchignoni; F. Ferri; F. Angrilli. (2002). «The Characterisation of Titan's Atmospheric Physical Properties by the Huygens Atmospheric Structure Instrument (Hasi)» Space Science Reviews (1): 395–431. doi:10.1023/A:1023688607077. Bibcode: 2002SSRv..104..395F..
.jpg)
