Movatterモバイル変換

[0]ホーム
URL:

Edukira joan
WikipediaEntziklopedia askea
Bilatu

Denbora

Artikulu hau Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluen zerrendaren parte da
Artikulu hau "Kalitatezko 2.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da
Wikipedia, Entziklopedia askea

Denbora
Magnitude motamagnitude eskalarra,espazio-denbora entitatea etaaldagai independentea
DimentsioaT{\displaystyle {\mathsf {T}}}
Artikulu sorta honen partea:
Mekanika klasikoa
F=ma{\displaystyle {\boldsymbol {F}}=m{\boldsymbol {a}}}

Denborairaganetik,orainetik,etorkizunera, itxurazatzeraezina densegida batean gertatzen denexistentziaren etagertaeren sekuentzia jarraitua da. Gertaerak sekuentziatzeko, gertaeren iraupena edo haien arteko tarteak alderatzeko etaerrealitate materialean edoesperientziakontzientean magnitudeenaldaketa-tasak kuantifikatzeko erabiltzen diren hainbatneurketaren magnitude bat da[1][2][3]. Askotan denbora laugarrendimentsio gisa aipatzen da,hiru dimentsio espazialekin batera[4].

Denbora oso gai garrantzitsua izan da denbora luzeanerlijioan,filosofian etazientzian, baina esparru guztietanzirkulartasunik gabe aplika daitekeen definizioak sistematikoki saihestu ditu adituak[5]. Hala ere, negozioek, industriak, kirolek, zientziek eta arte eszenikoek denbora-nozioren bat dute berenneurketa-sistemetan[6][7][8].Fisikan, denbora operazionalki honela definitzen da: "erloju batek markatzen duena"[9][10].

Erlatibitate orokorrak denboraren izaera fisikoari heltzen dioespazio-denborako gertaerekiko. Gertaeren adibide dira bipartikulen arteko talka,supernoba baten eztanda edokohete baten etorrera. Gertaera bakoitzari bere denbora eta posizioa adierazten duten lau zenbaki eman dakizkioke (gertaeraren koordenatuak). Hala ere, zenbakizko balioak desberdinak dira behatzaileentzat. Erlatibitate orokorrean, orain zer ordu den galdetzeak behatzaile jakin batekin soilik du zentzua. Distantzia eta denbora estuki lotuta daude, etaargiak distantzia zehatz bat zeharkatzeko behar duen denbora berdina da behatzaile guztientzat,Michelsonek eta Morleyk lehen aldiz jendaurrean frogatu zuten bezala. Erlatibitate orokorrak ez du denboraren izaera lantzenmekanika kuantikoa aplikatzen den tarte oso txikietarako. Gaur egun, ez dagoerlatibitate orokor kuantikoaren teoria onarturik[11].

Denbora funtsezko zazpimagnitude fisikoetako bat da, baiNazioarteko Unitate Sisteman (SI), baiKopuruen Nazioarteko Sisteman. SIren oinarrizko denbora-unitateasegundoa da,zesio-atomoentrantsizio elektronikoarenmaiztasuna neurtuz definitzen dena. Denbora beste magnitude batzuk definitzeko erabiltzen da,abiadura adibidez, eta, beraz, denbora magnitude horien arabera definitzeak definizioaren zirkulartasuna ekarriko luke. Denboraren definizio operatibo bat, zeinaren arabera gertaera zikliko estandar baten edo bestearen errepikapen-kopuru jakin bat behatzea (mugimendu askekopendulu baten igarotzea, esaterako) segundoa bezalako unitate estandar bat baita, oso baliagarria da bai esperimentu aurreratuak egiteko, bai bizitzako eguneroko gaietan. Gertaera baten behaketak deskribatzeko, leku bat (espazioan duen posizioa) eta denbora bat idatzi ohi dira.

Denboraren definizio operatiboak ez du jorratzen zein den denboraren funtsezko izaera. Ez du aztertzen zergatik gerta daitezkeen gertaerak espazioan aurrera eta atzera, eta gertaerak, berriz, denboraren aurrerapenean bakarrik gertatzen diren. Espazioaren eta denboraren arteko harremanari buruzko ikerketek etengabeko espazio-denbora definitzera eraman zituzten fisikariak. Erlatibitate orokorra da espazio-denboraren funtzionamendua ulertzeko esparru nagusia[12]. Espazio-denboraren ikerketa teoriko eta esperimentaletan egindako aurrerapenei esker,denbora zabaldu daitekeela frogatu da, batez erezulo beltzen ertzetan.

Denboraren neurketak zientzialariak eta teknologoak hartu ditu, etanabigazioan etaastronomian funtsezko motibazioa izan da. Aldian aldiko gertaerek eta mugimendu periodikoak luzaroan balio izan dute denbora-unitateetarako eredu gisa. Horren adibide diraeguzkiak zeruan egiten duen itxurazko mugimendua,Ilargiaren faseak eta penduluaren oszilazioa. Denborak ere garrantzi handia du gizartean, balio ekonomikoa ("denbora dirua da") eta pertsonala baitu, eguneroko denbora mugatuaren eta giza bizitzaren iraupenaren kontzientziaren ondorioz.

Zer ordu den zehazteko sistema asko daude, besteak beste,Posizionamendu Globaleko Sistema, satelite bidezko beste sistema batzuk,Denbora Unibertsal Koordinatua eta batez besteko eguzki-denbora. Oro har, ordu-sistema desberdinetatik lortutako zifrak desberdinak dira.

Kontzeptua

[aldatu |aldatu iturburu kodea]

Newtonek honelaxe azaldu zuen denbora zer den: [13]

«Benetako denbora absolutua, berez matematikoa dena eta kanpoko ezerekin erlazionaturik ez dagoena, etengabe ari da jariatzen, eta “iraupena” deritzo beste izen batez. Denbora erlatiboa, itxurazkoa eta arrunta, edozein iraupeneko neurri sentikor eta kanpokoa da edozein higiduratan, eta hori da jendeak erabiltzen duena benetako denboraren ordez: ordua, hilabetea, urtea.»


Izatez, kontzeptu hau Newtonek baino lehenagoGalileo Galileik azaldu zuenDialogo Sopra i Due Massimi Sistemi del Mondo, liburuan.[14]

Gaur egun ere ez da erraza denbora zer den definitzea, nahiz eta intuitiboki uler dezakegun. Fisikaren ikuspuntutik, denbora-tarteen neurketaren bidez zehazten da, denbora-tarteak baitira neur ditzakegunak, portaera errepikakorra duten sistema fisikoak erabiliz, fenomeno periodiko erregularrek erloju modura joka dezaketelako[15]. Benetan definitzen dena, unitatea da, segundoa, denboraren neurketa nola egiten den zehaztuz; baina hori denbora-unitateei dagokien atalean egingo dugu.[16]

Beraz, denboraren neurketaren historia laburra eginez saiatuko gara denbora zer den ulertzen.

Neurketaren historia

[aldatu |aldatu iturburu kodea]

Oro har, denboraren neurketarikronometria deritzo. Hitz hau grezierazko χρονος («denbora») eta μετρια («neurketa») hitzetatik sortua da; denbora magnitude fisikoa izanik, denbora neurtu egin daitekeela adierazten du. Historian zehar hainbat saio egin dira denbora neurtzeko, gero eta zehatzagoak, garai bakoitzean tresna eta baliabide bereziak erabiliz. Bi baliabide nagusien historiak aipatuko ditugu laburki: egutegien eta denbora-neurgailuen historiak.Egutegiak egun, urte eta mendeetako periodo luzeak neurtzeko asmatutakoak izan dira, eta denbora-neurgailuak denbora-tarte txikiagoak zehatz neurtzeko, adibidezerlojuak.

Egutegiak

[aldatu |aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Egutegi»
Klepsidra egiptoarra,Ptolomeo II.a faraoiaren garaiko irudietan.

Objektu paleolitiko batzuek iradokitzen dute gizakiak ilargiaz baliatzen zirela denbora nolabait neurtzeko, nahiz eta ez dagoen zehaztasunik erabilera horretaz. Guregandik hurbilago, badakiguzibilizazio sumeriarrak 60 zenbakian oinarrituriko zenbaketa sistemasexagesimala (edohirurogeitarra) erabili zuela astronomian, agian egutegi bat atonduz urteak 60·6 = 360 egun zituela, garai hartan Lurraren orbitaren urteko zikloa horixe zela kotsideratu baitzuten, K.a. 1500.urtea baino lehenago.

Erromatarren egutegiaJulio Zesarrek K.a, 45. urtean eginiko erreformetan oinarritu zen. Dena den, egutegi juliarra ez zen oso zehatza,solstizioak etaekinokzioak aurreratu egiten baitziren 11 egun urtero, gutxi gorabehera. Azkenik, Erdi Aroa atzen utzita,Gregorio XIII. aita santuak zuzenketa egokia sartu zuen 1582an,egutegi gregoriarra finkatuz; orduz geroztik mendebaldeko lurraldeetan horixe da erabili izan duguna.

Denbora-neurgailuak

[aldatu |aldatu iturburu kodea]

Historian zehar askotariko tresnak erabili dira denbora-tarte txikiak neurtzeko, beti ere fenomeno erritmiko edo periodikoetan oinarriturik.

Antzinaroko tresnak

[aldatu |aldatu iturburu kodea]
Gnomona, eskala graduatuan itzalaren posizioa neurtzeko prest.

Agian antzinaroko neurgailurik zehatzeanur-erlojua edoklepsidra izan zen. Horrelako batAmenhotep I.afaraoi egiptoarraren (K.a. 1525-1504) hilobian aurkitu zen. Gaueko orduetan ere neur zitezkeen denbora-tarteak, nahiz eta horretarako eskuz bete behar osatu behar zen uraren fluxua. Arabiar asmatzaile eta ingeniariek hainbat hobekuntza gehitu zizkioten ur-erlojuei, eta horrela erabili ziren Erdi Aroan ere.

Harea-erlojua.

Bestalde, oso antzinatik, jakintsuak konturaturik zeuden Eguzkiak argiztatzean objektuekin atzean sortzen den itzala denbora neurtzeko erabil zitekeela. Horrela sortu zireneguzki-erlojuak. Horretarako, objektu luze baten itzala aztertzen zen, zeinari greziarrekgnomon izena eman zioten geroago: grezieraz “γνώμων” (gnomon) hitzak “gidari”, “adierazle” edo “maisu” esan nahi zuen. Gnomonaren itzala orduen araberako eskala graduatu baten gainean proiektatzen zen, eta horrela aldiuneko ordua zein zen jakin zitekeen. Gnomonaren arazoa egunez baino ezin erabili ahal izatea zen

Erdi Aroanharea-erlojuak hasi ziren arrunki erabiltzen. Gaur egun ere erabiltzen dira, balio jakineko denbora-tarte jakin prozesuak kontrolatzeko. duten Historiako gertakari batekin loturiko bitxikeria modura, 1522an Lurra lehen aldiz itsasoz inguratu zuen espedizioan, itsasontzi bakoitzak hamazortzi harea-erloju erabili zituen. 

Erloju mekanikoen barneko mekanismoa doitasun handiko makina konplexua da.

Erloju mekanikoak

[aldatu |aldatu iturburu kodea]

Txinatarrek lehenengoerloju mekanikoak asmatu zituzten XI. mendean, funtzionamendu iraukorrerako ihes-mekanismo batez horniturik. Erdi Aroan Europan ere hasi ziren egiten lehenengo erloju mekanikoak.Richard de Wallingfordek (1292-1336), horrelako bat eraiki zuen 1330. urte inguruan, planetario astronomiko modura erabiltzeko. Geroago,Errenazimendutik aurrera,Galileo-k (1564-1642) eta, bereziki,Huygens-ek (1629-1695) aurrerapen handiak egin zituzten,pendulu-erlojua asmatuz eta hobetuz, denboraren neurketa zehatzagoak egin ahal izateko.

Oro har, erloju mekanikoak higiduraoszilakorretan oinarriturik daude. Higidura hori iraunkortzeko, energiaz hornitu behar dira erlojuak modu era kontrolatu desberdinetan, hala nolagrabitatez,pendulu batez,malgukien bidez,elektrizitatez… Izatez, erlojuen neurketa higidura edo oszilazioen kopurua kontatuz egiten da.

Eskumuturreko kronometroa.

Kronometroak

[aldatu |aldatu iturburu kodea]

Erloju mekanikoen artean aipamen berezia merezi dute kronometroek. Kronometroak doitasun handiko erlojuak dira, segundoa baino frakzio txikiagoak ere neurtzeko (segungo milarenak, adibidez. Gehienbat kirol-lehiaketetan erabiltzen dira, eta normalean doitasunaren kontrolerako zentroetan ziurtaturik egoten dira.

Casio F-91W erloju digitala.

Erloju digitalak

[aldatu |aldatu iturburu kodea]

Orain arte aipatutako erloju mekanikoak “analogikoak” izaten dira; alegia, pantaila biribilean orduan minutuak edo segundoak adierazten dituzten orratzak dituzte. Erloju digitaletan, ordea, unean uneko ordua zenbaki bidez adierazten da. Erloju digitalen funtzionamendua elektronikoa izan ohi da, eta gaur egun gero eta sofistikatuagoak bihurtzen ari dira, orduaz gain hainbat motatako informazio gehigarriak ematen dituzten kontagailu txikiak izanik.

Erloju atomikoak eta GPSa

[aldatu |aldatu iturburu kodea]

Denbora neurtzeko tresna zehatzenak erloju atomikoak dira, milioika urteko denbora-tarteen neurketan errorea segundo gutxi batzuen errorea baino ez baitute egiten. Horregatik erabiltzen dira bestelako erlojuen eta sinkronizazio-sistemen kalibrazioan. Gainera, 1967tik aurrera, nazioarteko unitate-sisteman (SI sisteman) segundoa definitzeko erabiltzen dira, zehazkizesioatomoen propietateetan oinarriturik.

Gaur egun, pertsona eta objektuen kokapenak lokalizatzeko ezaguna denGPS sistema ere erabil daiteke gure planetako erloju guztiak sinkronizatzeko.

Neurtutako denbora-tarte txikiena

[aldatu |aldatu iturburu kodea]

Zuzenean neurtu ahal izan den denbora-tarte txikienaatosegundoa izan da. Atosegundoa segundoaren azpimultiplo bat da, honako balioa duena:1 as=10−18 s{\displaystyle {\text{1 as}}=10^{-18}{\text{ s}}}. Izugarri txikia, noski; halere, atosegundoaPlanck-en denbora[17] baino1028{\displaystyle 10^{28}} aldiz handiagoa da.

Izaera fisikoa

[aldatu |aldatu iturburu kodea]
Pausaguneko behatzailearen denboraren lerroa, orainaldiaren lerro horizontaren alde banatara iragana eta etorkizuna adieraziz.

Denboraren neurketari esker, gertaerak zein aldiunetan gertatu diren zehaztu daiteke aldiune zehatzetan, baita prozesuak zein denbora-tartetan gertatu diren ere.Erreferentzia-sistema bateko puntu jakinean dagoen behatzaileak kronometro bat duela, bertan jazotzen diren gertaerenkronologia —grezierazko “χρόνος” (denbora) eta  λόγος (azterketa) hitzetatik— egin dezake, hau da, gertatu diren hurrenkeran ordena ditzake gertaerak.

Horretarako, erreferentziako hasierako aldiune bat finkatu ohi da, (t0=0{\displaystyle t_{0}=0} aldiunea) eta gainerako aldiuneak hurrenkeraz ordena daitezke, noranzko bakarrekodenboraren lerroan puntuak markatuz. Hain zuzen, instant batean jazotzen diren gertaerak (E1,E2...{\displaystyle E_{1},E_{2}...}) puntu batez (t1,t2...{\displaystyle t_{1},t_{2}...}) adieraz daitezke denbora-lerroan horretan (gertaera puntualak deritze); bestalde, prozesuak edo denbora-tarteak, segmentuezt1t2¯,t3t4¯...{\displaystyle {\overline {t_{1}t_{2}}},{\overline {t_{3}t_{4}}}...} adierazten dira. Prozesuen iraupeneko denbora-tarteak denbora bi denboren zenbakien kendura modura adieraziko dira:Δt=t2−t1{\displaystyle \Delta t=t_{2}-t_{1}}.

Baldintza horietan, demagunE1{\displaystyle E_{1}} etaE2{\displaystyle E_{2}} gertaera puntualak,t1{\displaystyle t_{1}} etat2{\displaystyle t_{2}} aldiuneetan espaziokoP1{\displaystyle P_{1}} etaP2{\displaystyle P_{2}} puntuetan gertatu direnak, hurrenez hurren. Teoria fisiko guztiek, ondorengo hiru kasuetako bat eta bakarra betetzen dute:

  1. Behatzaile puntual batentzat, posible da lehenikE1{\displaystyle E_{1}} gertaeran presente egotea eta geroagoE2{\displaystyle E_{2}} gertaeran. Kasu honetan, esan daitekeE1{\displaystyle E_{1}} gertaeraE2{\displaystyle E_{2}}-ren aurretik gertatu dela; alegia,E1{\displaystyle E_{1}} gertaeraE2{\displaystyle E_{2}}-ren aurrekoa da.
  2. Behatzaile puntual batentzat, posible da lehenikE2{\displaystyle E_{2}} gertaeran presente egotea eta geroagoE1{\displaystyle E_{1}} gertaeran. Kasu honetan, esan daitekeE1{\displaystyle E_{1}} gertaeraE2{\displaystyle E_{2}}-ren ondoren gertatu dela; alegia,E1{\displaystyle E_{1}} gertaeraE2{\displaystyle E_{2}}-ren ondorengoa da.
  3. Ezinezkoa da behatzaile puntual batentzat, aldi berean,P1{\displaystyle P_{1}} etaP2{\displaystyle P_{2}} puntuetan gertaturikoE1{\displaystyle E_{1}} etaE2{\displaystyle E_{2}} gertakarietan presente egotea.

Gauzak horrela, teoria fisikoetan gertaera puntualen ordena denboralairagan,orainaldi etaetorkizun kontzeptuek finkatzen dute.

  • Orainaldia kontzeptu ideala da, neurririk ez duena (denbora-tarte nulua) eta behatzailea dagoen tokiko gertaera puntualei dagokie.
  • Behatzaileren ikuspuntutik,iragana orainaldia baino lehenago gertaturiko gertaerei dagokie.
  • Behatzaileren ikuspuntutik,etorkizuna oraindik gertatu ez diren gertaerei dagokie.

Dena den, teoria fisiko guztiek ez dute denboraren izaerari buruzko iritzi bera. Horregatik, jarraian mekanika klasikoaren eta mekanika erlatibistaren ikuspuntuak aipatuko ditugu.

Unitateak

[aldatu |aldatu iturburu kodea]

Nazioarteko SI sistemako denbora-unitatea segundoa da.

Hauxe da segundoaren definizio ofiziala,  Pisuen eta Neurrien Nazioarteko Bulegoaren 13. batzar orokorrean (1968) erabakita[18]:

«segundoa dazesio-133aren oinarrizko egoeraren bi maila hiperfinen arteko trantsizioari dagokion erradiazioaren9 192 631 770{\displaystyle {\text{9 192 631 770}}} periodoren iraupena.»

Geroago, 1997ko batzarrean zehaztu zenez, definizio horretan erreferentzia egiten zaio0 K{\displaystyle {\text{0 K}}}-eko tenperaturan oinarrizko egoeran dagoen zesio-atomoari dagozkio. Azkenik, Pisu eta Neurrien Nazioarteko Bulegoaren 26. batzar orokorrean (2018) SI sistemako unitateak zazpi konstante unibertsalen bidez birdefinitu ziren, baina aurreko batzarrean emaniko definizioaren forma baliokidean, honako zehaztapena eginez:

«segundoaren definizioa erabat lotuta dago zesio-133 atomoaren oinarrizko egoeran dagoen trantsizio hiperfinaren frekuentziarekin, zeina9 192 631 770 Hz{\displaystyle {\text{9 192 631 770 Hz}}} den».

Trantsizio hiperfinaren frekuentziari dagokion konstante unibertsal horiΔνCs{\displaystyle \Delta {\nu _{\text{C}}}_{\text{s}}} sinboloaz adierazten da. Ikus daitekeenez, horrek ez du aldatzen aurretik emandako segundoaren definizioa, zeren baliokidetza hauek baititugu:

1 Hz=ΔνCs9 192 631 770⟺1 s=9 192 631 770ΔνCs.{\displaystyle {\text{1 Hz}}={\frac {\Delta {\nu _{\text{C}}}_{\text{s}}}{\text{9 192 631 770}}}\Longleftrightarrow {\text{1 s}}={\frac {\text{9 192 631 770}}{\Delta {\nu _{\text{C}}}_{\text{s}}}}.}

Hau da, konstantearen balioa alderantzikatuz, segundoaren definizioa lortzen da.

Bestalde, bizimodu arruntean bestelako denbora-unitateak erabiltzen direnez, praktikan onartuta dago unitate horiek testu teknikoetan ere erabiltzea, nahi eta SI sistemakoa ez izan. Ondoko taulan horrelako batzuk erakusten dira, segundotan emanik duten balioa adierazirik.

Erabilera arrunteko denbora-unitateak
UnitateaBalioaOharrak
Planck-en denbora[19][20]5,39106832⋅10−44 s{\displaystyle 5,39106832\cdot 10^{-44}{\text{ s}}}Oinarrizko konstante unibertsala, neur daitekeen denbora-tarte laburrena.
atosegundoa1 as=10−18 s{\displaystyle {\text{1 as}}=10^{-18}{\text{ s}}}Esperimentalki neurtu den denbora-tarterik txikiena.
mikrosegundoa /

segundo-miliorena

1 μs=10−6 s{\displaystyle {\text{1 }}\mu {\text{s}}=10^{-6}{\text{ s}}}
milisegundoa/

segundo-milarena

1 ms=10−3 s=0,001 s{\displaystyle {\text{1 ms}}=10^{-3}{\text{ s}}=0,001{\text{ s}}}
segundo-ehunena 1 cs=0,01 s{\displaystyle {\text{ 1 cs}}={\text{0,01 s}}}
segundo-hamarrena 1 ds=0,1 s{\displaystyle {\text{ 1 ds}}={\text{0,1 s}}}
segundoa1 s{\displaystyle {\text{1 s}}}SI sistemako oinarrizko unitatea.
minutua1 min=60 s{\displaystyle {\text{1 min}}={\text{60 s}}}
ordua1 h=60 min=3600 s{\displaystyle {\text{1 h}}={\text{60 min}}={\text{3600 s}}}
eguna1 d=24 h{\displaystyle {\text{1 d}}={\text{24 h}}}
astebetea7 egun
hilabetea28-31 egun
ilargi-hilabetea27,2-29,5 egunIlargi-hilabetea definitzeko zenbait modu desberdin daude.
urtebetea12 hilabete
urtebete arrunta365 egun52 astebete + egun bat
bisurtea365 egun52 astebete + 2 egun
mendea100 urte
milurtekoa1.000 urte

Mekanika klasikoan

[aldatu |aldatu iturburu kodea]

Mekanika klasikoan, bi gertaera puntualen arteko denbora magnitude "absolutua" da, erreferentzia-sistema guztietan balio berbera duena; bestalde, magnitude fisiko eskalarra da. Horrek esan nahi du, behatzaile guztientzat neurri bera duela, nahiz eta bakoitzak posizio ezberdinetik eta abiadura desberdinez neurtu. Horri «denbora absolutua» izena ematen zaio.

Ondorioz, iraganak, orainaldiak eta etorkizunak ere kontzeptu “absolutuak” dira, erreferentzia-sistema guztietan esanahi berbera dutenak, zeren denbora modu berean pasatzen baita guztietan, denboraren “izaera absolutua” onartzen baita. Bi gertaera puntual konkretu (E1{\displaystyle E_{1}} etaE2{\displaystyle E_{2}})  finkatuta, behatzaile guztiek (euren mugimendu-egoera edozein izanda ere) ados egongo dira esatean, ezen

Mekanika erlatibistan

[aldatu |aldatu iturburu kodea]

Mekanika erlatibistan, ordea, denboraren “izaera erlatiboa” eduki behar da kontuan, zeren denboraren neurketa behatzailearen sistemaren araberakoa baita. Teoria erlatibistaren arabera, elkarrekiko higitzen ari diren bi erreferentzia-sistematatik gertaerak behatzen ari diren bi behatzailek ez dute aldiberekotasun berbera kontuan hartzen.

Denboraren izaera erlatibo horiEinsteinen teoriaren bi postulatuen[21] ondorioa da. Izan ere, bere erlatibitatearen teoria eraikitzeko, Einsteinek bi postulatu egin zituen aldi berean: batetik postulatu zuen, erreferentzia-sistemak baliokideak zirela naturako fenomenoak deskribatzeko, eta bestetik,argiaren abiadura berdina zela erreferentzia-sistema guztietan. Bi postulatu horiek batera onartzean, hasieran harrigarritzat hartu ziren ondorio batzuk atera zituen teoriatik, hauexek hain zuzen:

  • Bi puntu desberdinetako gertaera puntualenaldiberekotasuna kontzeptu erlatiboa zela, alegia, erreferentzia-sistemaren araberakoa zela.
  • Bi puntu desberdinetako gertaera puntualen arteko denbora-tartean “denboraren zabalkuntza” gertatzen zela. Denborak "izaera erlatiboa" du mekanika erlatibistan.

Denboraren zabalkuntza

[aldatu |aldatu iturburu kodea]

Erreferentzia-sistema bateantoki berean jazotzen diren bi gertaera puntualen arteko denbora-tarteari «denbora propioa» deritzo erlatibitatearen teorian, etaΔt0{\displaystyle \Delta t_{0}} eran adierazi ohi da. Bestalde, aurreko sistemarekikov{\displaystyle v} abiaduraz higitzen ari den erreferentzia-sistematikbi toki desberdinetan jazotzen diren bi gertaera horien artean neurtzen den denbora-tarteari «denbora inpropioa» deritzo etaΔt{\displaystyle \Delta t} eran adierazten da. Kontua da erlatibitatearen teoriaren aldiberekotasunaren erlatibotasunaren ondorioz, bi denbora horien artean erlazioa hau dagoela:

Δt=γΔt0=Δt01−v2c2.{\displaystyle \Delta t=\gamma \Delta t_{0}={\frac {\Delta t_{0}}{\sqrt {1-{\frac {v^{2}}{c^{2}}}}}}.}

Beraz,γ=1/1−v2c2>1{\displaystyle \gamma ={1}/{\sqrt {1-{\frac {v^{2}}{c^{2}}}}}>1} denez, denbora inpropioa denbora propioa baino luzeagoa da. Mekanika klasikoaren denbora absolutuaren izaeran ez bezala, mekanika erlatibistaren denbora erlatiboaren izaeragatik, «denboraren zabalkuntza» azaltzen da neurketan.

Gezia eta entropia

[aldatu |aldatu iturburu kodea]

Denbora inoiz ez da gelditzen; aurrera doa beti. Izaera horiTermodinamikan erabili ohi den «entropia» izeneko kontzeptuarekin erlazionaturik dago, eta «denboraren gezia» izenaz ezagutzen da. Denboraren geziak esan nahi du, denboraren joana beti aurrerantz gauzatzen dela; alegia, denbora etorkizunerantz doala beti; hots, noranzko bakarrekoa dela.[22]

Termodinamikaren Bigarren Legeak dioenez, sistema itxien (sistema isolatuen) berezko eboluzio espontaneoan entropia handiagotu egiten da beti denbora pasatu ahala; inoiz ez da txikiagotzen. Sistema natural guztien joera hori neurtzeko funtzioarientropia deritzo. Hain zuzen, Termodinamikaren Bigarren Legearen arabera, sistema isolatuen entropiak etengabeko hazkuntza du. Naturaren izaera horrelakoa da. Bestela esanda, Naturako denborairaganetik etorkizunerantz doa beti, oraina zeharkatuz. Alderantziz esanda, Naturaren izaera fisikoak ez du ahalbidetzen etorkizunetik iraganera joatea, hau da,denboraren itzulezintasuna bermatzen du. Sistema fisiko isolatuen entropia hazi egiten da etengabe,heriotza termodinamikorako bidean; gainera, entropiaren eboluzio denborala itzulezina da. Denboraren gezia entropiaren propietate esklusibo bat da, eta denboraren noranzkoa sistema itxien entropiaren hazkundearekin dago lotuta.  

Unibertsoa, bere osotasunean kontsideraturik, sistema itxia bada. Horrek esan nahi du unibertso osoak entropia gero eta handiagorantz eboluzionatuko duela; hots, unibertsoaren eboluzioa beti dela hazkorra. Eta, dirudienez, entropia maximoraino iristeko bidean doa. Egoera horretara iritsiz gero,oreka termodinamikoa lotutakoan, paradoxa bat legoke, zeren, nolabait esateko, “heriotza termodinamikoa” lortuko bailitzateke eta denbora ez bailitzateke pasatuko; alegia, denboraren gezia bera ere desagertuko litzateke.

Erreferentziak

[aldatu |aldatu iturburu kodea]
  1. ↑«The Experience and Perception of Time (Stanford Encyclopedia of Philosophy/Winter 2004 Edition)» plato.stanford.edu (kontsulta data: 2023-04-04).
  2. ↑ (Ingelesez) Time | Internet Encyclopedia of Philosophy. (kontsulta data: 2023-04-04).
  3. ↑«Physics: Classical mechanics, and introductory statistical mechanics - Donald G. Ivey - Google Books» web.archive.org 2021-04-14 (kontsulta data: 2023-04-04).
  4. ↑Davies, P. C. W.. (1996). Abouttime : Einstein's unfinished revolution. (1st Touchstone ed. argitaraldia) Simon & Schuster ISBN0-684-81822-1. PMC34772889. (kontsulta data: 2023-04-04).
  5. ↑Albrecht, Andreas. (2010-04-01). «From Eternity to Here: The Quest for the Ultimate Theory of Time» Physics Today 63 (4): 54–55.  doi:10.1063/1.3397046. ISSN0031-9228. (kontsulta data: 2023-04-04).
  6. ↑«Wayback Machine» web.archive.org 2017-07-01 (kontsulta data: 2023-04-04).
  7. ↑«Guiness Book of Baseball World Records» www.baseball-almanac.com (kontsulta data: 2023-04-04).
  8. ↑Zeigler, Kenneth. (2008). Getting organized at work : 24 lessons to set goals, establish priorities, and manage your time. McGraw-Hill ISBN0-07-159138-9. PMC183928571. (kontsulta data: 2023-04-04).
  9. ↑ (Ingelesez) Leibniz, Gottfried: Metaphysics | Internet Encyclopedia of Philosophy. (kontsulta data: 2023-04-04).
  10. ↑ Process instruments and controls handbook. (3rd ed. argitaraldia) McGraw-Hill 1985 ISBN0-07-012436-1. PMC10753526. (kontsulta data: 2023-04-04).
  11. ↑ (Ingelesez)Science, University of; China, Technology of. «Bridge between quantum mechanics and general relativity still possible» phys.org (kontsulta data: 2023-04-04).
  12. ↑Rendall, Alan D.. (2008). Partial differential equations in general relativity. Oxford University Press ISBN978-0-19-921540-9. PMC226279733. (kontsulta data: 2023-04-04).
  13. ↑Newton, Isaac. (1687). Philosophiae Naturalis Principia Mathematica..
  14. ↑Galilei, Galileo. (1632). Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo..
  15. ↑ "Fisikaren espazioa eta denbora" kapitulua in Teoria fisikoen oinarriak, UEU, 1994. ISBN: 84-86967-57-0...
  16. ↑ (Ingelesez) Pisu eta Neurrien Nazioarteko Bulegoa (BIPM)..
  17. ↑ «Planck-en denbora» Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoa.
  18. ↑ (Frantsesez)«Le Système international d’unités (SI)» (pdf) Bureau International des Poids et Mesures.
  19. ↑ (Gaztelaniaz) Tiempo de Planck, Wikipedia..
  20. ↑ (Ingelesez) COSMOS - The SAO Encyclopedia of Astronomy..
  21. ↑ Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoa..
  22. ↑ (Gaztelaniaz)Hawking, Stephen W.. (2002). Historia del tiempo. Grijalbo ISBN968-419- 815-9..

Bibliografia

[aldatu |aldatu iturburu kodea]

Artikulu edo atal hau ez dator batformatu hitzarmenekin.
Zure esku dagoartikulu hau egokituz Wikipediari laguntzea.

  • J.M. Agirregabiria (2004)Mekanika klasikoa, UPV/EHU.ISBN 84-8373-631-4
  • J.R. Etxebarria (arg.) (2003)Fisika orokorra (2. argitalpena), UEU.ISBN9788484380450.Noiz kontsultatua: 2018-12-07
  • M., Fishbane, Paul (2008)Fisika zientzialari eta ingeniarientzat. 1. bolumena, (1.etik-21.erako Gaiak) UPV/EHU.ISBN9788490820308Noiz kontsultatua: 2018-12-07.
  • Marcelo Alonso, Edward J. Finn (1976),Física, Fondo Educativo Interamericano.ISBN 84-03-20234-
  • J.R. Etxebarria (1994)Teoria fisikoen oinarriak, UEU, {{ISBN|84-86967-57-0}}
  • UEUko Fisika Saika (askoren artean) (1990),Fisikaren historia laburra, UEU.ISBN 84-86967-27-9

Ikus, gainera

[aldatu |aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu |aldatu iturburu kodea]
Denbora
Lehena→Oraina→Geroa
↓
2026kootsailaren 13a,Ostirala, 04:21 (UTC)


Denbora unitateak

attosegundo •femtosegundo •pikosegundo •nanosegundo •mikrosegundo •milisegundo •segundo
minutu •ordu •egun •aste •hil •urte •bosturteko •hamarkada •mende •milurteko •gigaurte

Autoritate kontrola
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Denbora&oldid=10514181"(e)tik eskuratuta
Kategoriak:
Ezkutuko kategoriak:
[8]ページ先頭
©2009-2026 Movatter.jp