| Bidankoze | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Nafarroa Garaia,Euskal Herria | |||||||||||
 Herriko ikuspegiaBintze ibaitik | |||||||||||
| |||||||||||
 | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea |  Euskal Herria | ||||||||||
| Lurraldea | Nafarroa Garaia | ||||||||||
| Merindadea |  Zangoza | ||||||||||
| Eskualdea | Pirinioak | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua |  Espainia | ||||||||||
| Erkidegoa | Nafarroa | ||||||||||
| Barrutia | Agoitz | ||||||||||
| Mankomunitatea | Ezka-Zaraitzu | ||||||||||
| Izen ofiziala |  Vidángoz / Bidankoze | ||||||||||
| Alkatea (2015-2023) | Idoia Uhalde Sanchez (kudeaketa-batzordea) | ||||||||||
| Posta kodea | 31413 | ||||||||||
| INE kodea | 31252 | ||||||||||
| Herritarra | bidankoztar, bidangoztar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°49′17″N1°00′40″W / 42.82150044°N 1.01113358°W /42.82150044; -1.01113358 | ||||||||||
| Azalera | 39,2 km² | ||||||||||
| Garaiera | 685-1517 metro | ||||||||||
| Distantzia | 90,6 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 74 (2025:  −2) | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 0,02 bizt/km² | ||||||||||
| Zahartzea[1] | % 27,67 | ||||||||||
| Ugalkortasuna[1] | ‰ 0 | ||||||||||
| Ekonomia | |||||||||||
| Jarduera[1] | % 0(2011) | ||||||||||
| Desberdintasuna[1] | % 0(2011) | ||||||||||
| Langabezia[1] | % 0,93(2013) | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Eremua | eremu mistoa | ||||||||||
| Euskaldunak[2] | % (2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera[3] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Sorrera | 1846(independentzia) | ||||||||||
| Webgunea | www.vidangoz.com | ||||||||||
Bidankoze[4][a] (zaraitzueraz:Bidangoze)[b]Euskal Herriko udalerri bat da,Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta.Zangozako merindadean etaPirinioak eskualdean dago,Iruñea hiriburutik 90,6 kilometrora. Altuera 685 eta 1517 metro artekoa da, eta 39,20 km²-ko azalera hartzen du. 2025 urtean 74 biztanle zituen.
Herri hauErronkariko ibaxatik isolatuta dago,Bintze ibaiaren ibarrean geratzen baita. Ibar hori leku malkartsua da, haitzarte ugarirekin, non kobazulo asko dauden. Izan ere, herriaren sarrera ibaiak zeharkatzen duen harrizko mihi baten adarren artean egiten da. Etxeen arkitekturak, lau isurkiko teilatuak etazaraitzuarretik hurbilago dagoen estilo bat dituen lursailaren araberakoak dira. HerriaDone Petri elizaren muinoaren inguruan biltzen da, eta mendebaldetik eta hegoaldetikBintze ibaiak inguratzen du.
Erronkariko ibaxan kokatuta da, baina1846tik udalerri independentea da. Bertako biztanleakbidankoztarrak (zaraitzueraz:bidangoztarrak) dira.
Bidankoze edo Bidangoze toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:[5]
Bidankoze-oz amaiera duteneuskal toponimoen sortakoa da.Julio Caro Barojak defendatzen zuen toponimo horiek izen propio batetik zetozela,-iz edo-ez bezalako atzizkiak bezala, agian-icus atzizkiaren eboluziotik sortuak diren atzizki horri lotuta. Atzizki horrekIberiar Penintsulako hizkuntzaerromantzeetan erabilitako patronimikoak ere sorraraziko zituen.Nafarroa etaZuberoaren kasuan, nahiko ohikoak dira-oz -en amaitutakoErdi Aroko patronimikoak, eta horien artean Caro Barojak erreskatatu zuen, adibidez,García Vitacoz delako batena,1106ko dokumentu batean aipatua. Caro Barojaren arabera,Vita bezalako izen propio batetik,Vitancus izenetik abiatuta, bilakaera hau izan zezakeena:Vitancus >Vitancoz >Bidangoz >Bidankoze.
Euskal Herrian, Caro Barojak uste zuen toponimiari aplikatutako-oz,-ez e-iz atzizkiek adierazten zutela antzinaroan tokia atzizkiari lotuta agertzen zen pertsonaren jabetzakoa izan zela: litekeena da haren jatorriaErdi ArotikErromatar Inperioaren garaira artekoa izatea.
BidankozeEuskaltzaindiak ofizialdutako etaerronkariko uskaran erabili ohi den izena da.Nafarroako gainerako eremuetan,Zaraitzu bereziki,Bidangoze izenez ezagutzen da.Erronkaribarreko euskalki desagertuaren berezitasunei zor zaie hori.Erromantzezko bertsioak bilakaera beretik sortu ziren, baina jatorrialatinezko izena zenez, ez zuten hainbeste aldaketa behar izan beren hizkuntzetara egokitzeko.
Bidankozeko armarriaErronkaribarreko armarria da. Armarri honek honako blasoi hau du:[6]
| « | Armarri kuartelatua: lehen hondo urdin batez eta aurrean hiru arkudun urrezko zubi batez osatuta dago, bere gainean errege mairu baten buru moztu batekin; bigarren hondo gorri batez eta aurrean zilarrezko erbi-txakur bat eskuinera begiraz osatuta dago; hirugarren hondo gorri batez eta aurrean zilarrezko gaztelu bat; laugarren hondo urdin batez eta aurrean urrezko hiru tontorrez osatuta dago. | » |
Bidankozeko banderak Erronkaribarreko armarriSan Andresen gurutze gorri baten gainean,hiruki berdez horiz eta urdinez inguratua. Armarria, gaineankasket bat eta bi aldeetan lanbrekinak dituela irudikatzen da, baita azpian "Erronkari" izena duela ere. Ertzak kolore bereko hiruki-zerrenda bat du orientazio bertikalean edo horizontalean, eta izkinetan zortzi puntako izar berde bat karratu hori baten gainean. Bandera hau bera daErronkaribar osatzen duten herri guztientzat, nahiz eta udalerri bakoitza bere aldaketa txikiekin.
 | Orontze,Ezkaroze | Uztarroze | | |
| Sartze,Ezpartza |  | Erronkari | ||
| ||||
 | ||||
| Galoze,Gorza | Burgi |
Herriak mendialdeko klima azpimediterraneoa du. Dena den, udalerriaren iparraldean, altuera handiagoa dela eta, mendialdeko klima azpiatlantikoa ageri da. Haranaren eta mendien tontorren arteko prezipitazio aldea nahiko handia da, urteko batez besteko prezipitazioak 1000 mm dira haranean, eta 1.400 mm mendietan. Tenperaturak ere oso desberdinak dira: 6 °C mendietan, eta 10 °C herrigunean. Urteroko egun euritsuak 100 eta 140 bitartekoak dira.
Udalerriaren iparraldean,pagadiren bat aurki daiteke.Pago etaharitz bakanen bat ere badago Bintzeko arroilaren inguruan, bertako klimaren hezetasuna dela eta. Dena den, herri gehienean dauden basoak pinu basatiek osatzen dituzte. Historian zehar basoen azalera gutxituz joan da gizakiaren eta abelburuen eraginagatik, eta horrela, larre eta zuhaixken azalera handitu da.
Bidankozen ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere,Urzainki pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 722 metrora,Nafarroako Gobernuak1980n jarritako estazio meteorologikoa dago.[7]
 Datu klimatikoak (Urzainki, 1980-2020)  | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 19.0 | 23.0 | 25.0 | 29.0 | 33.0 | 36.0 | 37.0 | 39.0 | 36.0 | 30.0 | 23.0 | 20.0 | 39.0 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 8.3 | 9.9 | 12.9 | 15.1 | 19.0 | 23.7 | 27.3 | 27.4 | 22.9 | 17.5 | 11.6 | 8.7 | 17.0 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 4.0 | 4.9 | 7.5 | 9.7 | 13.2 | 17.2 | 19.9 | 19.9 | 16.3 | 12.2 | 7.3 | 4.6 | 11.4 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -0.2 | -0.0 | 2.0 | 4.3 | 7.4 | 10.6 | 12.5 | 12.5 | 9.7 | 6.9 | 3.1 | 0.4 | 5.8 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -14.0 | -14.0 | -13.0 | -4.0 | -2.0 | 1.0 | 4.0 | 1.0 | -1.0 | -5.0 | -10.0 | -14.0 | -14.0 |
| Batez bestekoprezipitazioa (mm) | 128.1 | 114.7 | 106.4 | 127.5 | 107.7 | 74.8 | 51.1 | 52.4 | 80.0 | 132.2 | 154.8 | 129.7 | 1259.4 |
| Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) | 63.0 | 77.5 | 67.0 | 83.0 | 98.0 | 65.0 | 76.0 | 67.5 | 61.0 | 127.5 | 74.0 | 76.5 | 127.5 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 13.9 | 12.9 | 13.1 | 15.2 | 14.8 | 9.5 | 7.0 | 7.1 | 8.9 | 12.8 | 14.6 | 13.5 | 143.2 |
| Elur egunak (≥ 1 mm) | 3.4 | 4.6 | 3.0 | 1.3 | 0.1 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.2 | 1.5 | 2.4 | 16.5 |
| Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[8] | |||||||||||||
BadirudiXI. mendera arte izen bereko bi nukleo zeudela elkarren ondoan, edo, gutxienez, bi eliza,Igariko Done Bikendi monasterioaren mendekoak. Monasterio horrekin batera,1085ekourtarrilaren 28an,Antso V.a Ramiritz erregeakLeireko abadiari erantsi zizkion. Azken honek, halaber, hurrengo mendearen hasieran, dohaintza bidez jaso zuen bertako zikoitzetako bat. Hiribilduak alkate propioa zuen,Erronkariko mankomunitatea ematearen kaltetan izan gabe, zeinaren bidezNafar Koroari zor zitzaion urteko paparra eta,kaparetasun kolektiboa lortu zenetik1412n, orduan hitzartutako errolda likidatzen zituen. Herritarrek1427an 28 baleztari zituzten beren kontura, inguruko mugak zaintzeko.Done Petri elizako patronatuaKarlos III.a Nafarroakoa erregeari1406n transferitu zioten, eta honekOrreagako Santa Mariari eman zion.[9]
1560an, Bidankoze herrian sorginkeria kasu bat gertatu zen, non Garatziana Beltza eta Maria Lopitz nahasita egon ziren. Abereak lapurtzea eta hiltzea leporatu zieten, baita "belardiak" eta "belarrak eta ponzoina ematea" ere. "Ligaderak" ziren, hau da, alkahuetak, eta herritarren iritzia, zerbitzuen arrakastaren arabera, banatzen zen. Horregatik, prozesuaren salatzaileen arabera, Bidankozen "desamodiozko" eta liskarrezko giroa zegoen. Garaziana oinazetan, 10 urtez erbesteratua izan zen. Etxera ezkutuan itzuli, eta kartzelan amaitu zituen egunak.[10]
1855ekomaiatzaren 1ekoDesamortizazio Legea betez,1862an 5 landa-finka, ogi-labe bat eta errementeria bat saldu ziren herri horretan.
Erronkariko ibaxakoa izan zen1846 arte. Garai hartan eskola bat zegoen, urtean 2400 erreal zituena; irin-errota bat ere bazegoen.1800 inguruan parrokiak apaiza, bi onuradun eta elizako sakristaua zituen, lehenengoakOrreagako kabildoaren hornidurakoak ziren.[11]
2025 urteko erroldaren arabera 74 biztanle zituen Bidankozek.[12]
| 1842 | 1857 | 1860 | 1877 | 1887 | 1897 | 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2011 | 2021 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 374 | 372 | 347 | 374 | 409 | 388 | 398 | 432 | 452 | 410 | 376 | 379 | 315 | 193 | 133 | 111 | 106 | 94 | 82 |
bertan egin dezakezu.Erronkaribarren ekonomia mendiak eta basoek eskaintzen dituzten produktuei loturik dago (zuraren ekoizpena,artzaintza). Dagoen industria apurra jarduera horietatik eratorria da (gaztagintza, zerrategiak). Eronkaribarreko gaztakErronkariko gazta sormarka du 1981az geroztik.
Azkenaldi honetan,turismoa ari da gero eta garrantzi handiagoa hartzen:eskiari etamendiari lotutako turismoa. Izan ere,2008anLarra-Belagua eski estazioa ireki zuten.
Bidankozeko udaletxea erdigunean dago, eta idazkaria, era berean,Burgiko etaGardeko Udaletako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak osatzen du. Egungo alkatea Idoia Uhalde Sanchez da, kudeaketa-batzordekoa gisa aurkeztu zena.
| Alderdia | Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1979 | 1983 | 1987 | 1991 | 1995 | 1999 | 2003 | 2007 | 2011 | 2015 | 2019 | |
| Bidankozeko Talde Independentea | 5 | - | - | - | - | - | 5 | - | - | - | - |
Hauek diraNafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Udalaren egoitza etaudaletxea herrigunean dago.
1979tik, Bidankozek 6 alkate izan ditu:
| Hasiera | Amaiera | Alkatea | Alderdia |
|---|---|---|---|
| 1979 | 1983 | Luis Fuerte Juanco | Bidankozeko Talde Independentea |
| 1983 | 1987 | Luis Fuerte Juanco | kudeaketa-batzordea |
| 1987 | 1991 | Jose Miguel Perez Juanco | Bidankozeko Talde Independentea |
| 1991 | 1995 | Jose Miguel Perez Juanco | kudeaketa-batzordea |
| 1995 | 2003 | Maria Jose Uhalde Mainz | kudeaketa-batzordea |
| 2003 | 2007 | Alfonso Ornat Sanz | Bidankozeko Talde Independentea |
| 2007 | 2015 | Alberto Main Urzainki | kudeaketa-batzordea |
| 2015 | karguan | Idoia Uhalde Sanchez | kudeaketa-batzordea |
Luis Luziano Bonapartek,1869an,Erronkaribarreko herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldekozuberera euskalkian, hegoaldekoPirinio ibarretik bakarra.[13]
Koldo Zuazok,2010ean,Erronkaribarrak atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.[14]
BakarrikXX. mendean zehar nagusitu zengaztelania ibaxan.Euskara,erronkaribarrera, joan den mendearen bigarren erdialdean galdu zen. Euskaldun berriak eta kanpotik joanak dira egungoerronkaribarrerazko euskaldunak. Batez ere irakaskuntzaren bidez, ia bost biztanletik bateuskal hiztuna izatea lortu da gaur egun. Bertakoeuskalkia,erronkaribarrera,XX. mendearen bukaera arte erabili zuten.Fidela Bernat (1898-1991) izan zen jatorrizko azken hiztuna. Ibaxaren isolamenduak, ziurrenik, bere berezitasunak azaltzen ditu,erronkaribarreraeuskalki originalena da, baina baita garbien eta kontserbadoreenetako bat ere.
Ohiko janzkerari dagokionez, Erronkariko ibaxak adierazpen aberatsa du, kanpoko modismoen eraginei aurre egin dien nortasun errotua transmititzen duena. Jantzi horietako batzuk egun seinalatuetan ikusten dira oraindik, jaiak, erromeriak eta beste ekitaldi batzuk direla eta.Nafarroako artxiboan dagoen1817. urteko dokumentu baten arabera, Erronkariko ibaxako bizilagunak eta bertakoak berenjantziagatik bereizten ziren. Oihal horiek beraiek egiten zituzten beren aziendaren artilearekin, eta beren etxeetan garbitzen, iruten eta ehuntzen zituzten. Oihalezko piezak, gero, batanatuak, ehunduak eta tindatuak izaten ziren. Haiek ebaki, josi eta egiten zituzten arropak.
Almadiak luzera bereko hainbat egur atalez osatutako putzu bat da, elkarren artean landare-jarioen bidez lotuak (hurritz-zakurrak edo basa-zumea), puntan eta atzealdean arraunak dituena, zurezko putzua ibaiaren ibilgura zuzendu edo gidatzeko.Nafarroako Pirinioaldeko ibarretan, basoen aprobetxamendua garai gogoangarrietatik diru-iturri nagusia izan da, eta bertako ibaiak zura eraldatzeko edo erabiltzeko sal zitekeen lekuetara garraiatzeko modua. Egur hori almadietan garraiatzen zen.[15]
Urte bakoitzekouztailaren 13an,Erronkaribar etaBearnokoBaretetze ibarren artean dagoenSan Martingo Harria milaka urteko zeremonia baten lekuko eta protagonista da:Hiru Behien Zerga (erronkaribarreraz:IrorBeien Emontarzuna). Indarrean dagoenEuropako nazioarteko trataturik zaharrena da. Ekitaldi honetan,Baretetze ibarrekobearnotarrak, ekarririk etaFrantziako banderarekin,ErronkaribarrekoIzaba,Urzainki,Uztarroze etaGarde herriei,erronkaribartar jantzi tradizionala soinean, astaje, ilaje eta kemen berdineko hirubehiren urteko eta betiko zerga bana ematen diete. Horren aurretik, bi eremuetako agintariek, eskua San Martingo Harriaren gainean jarrita, konpromisoa hartu dute bakea egon dadin. Konpromiso horiIzabako alkateak esku guztien gainean jarritako "Pax avant, Pax avant, Pax avant"latinezko esaldiarekin batera zigilatu da.[16]
Ez dakigu zeremonia honen jatorria eta zergatia. BadakiguXIV. mendean zerga horren ordainketa eten egin zela, eta horrek gatazka larria sortu zuen bi haranetako bizilagunen artean. Heriotza eta gertakari desatseginak izan ziren, eta1375. urtean emandako epai batean amaitu zen guztia, nonBaretetzeko bearnotarrak zerga ordaintzen jarraitzera kondenatzen ziren. Epai hura, zeremonia honi buruz dagoen lehen erreferentzia dokumentala izateaz gain,1375. urtean zerga horren ordainketa oso aspaldikoa zela adierazten duen datua da.
Kausei dagokienez, historialari batzuek defendatu dute gerrako zerga baten aurrean gaudela, betiereko izaera duelako, eta ez litzatekeela inola ere larre eta iturriak erabiltzeagatiko konpentsazio bat, oker zabaldu den bezala.
Ttun-ttun dantza ekintza kolektibo eta sozial garrantzitsua zen ibaxan. Astearen amaieran, herria ekitaldi sozial bat egiten ari zen, batzar bat plazan. Han ateratzen ziren neska-mutilak dantzatzera. Haurrek ez zuten ekitaldi horretan parte hartzen, sheriffak plazatik uxatzen zituen. Dantzak iragana eta etorkizuna uztartzen ditu, belaunaldi berrietan tradizio soziala iraunaraziz eta arbasoek estimatzen dituzten balio handienak bertan jarriz.
Ttun-ttun dantzaren arrazoi psikologikoa hau da: kolektiboak, bere horretan, gizarte-balioak iraunarazteko komunikatzen du bere burua, familiako kideen indibidualtasuna gainditzeko sentimenduan. Dantzatxirulaz etasalterioz laguntzen zen, eta "ttun-ttun" izena jasotzen zuen, damburia izenez ere ezaguna, agianegiptoardanbolinaren deribazioa,laute modukoa, gaur egundanbolinak ordezkatzen duena. Dantza biribilean dantzatzen da, erlojuaren orratzen kontrako noranzkoan. Ibaxako dantza guztiak bezala, oin puntekin dantzatzen da, duintasun zeremoniatsu eta noblearekin, baina tentasunik gabe.Garde,Izaba etaUztarroze herrirenttun-ttun jaso da. Hiru kasuetan koreografia antzekoa da, melodiak bereiziz etaUztarrozen kasuan dantzaren zatien ordena ezberdina.[17]
1860tik aurrera,Erronkaribar etaZaraitzu ibarretako neskekZuberoakoMaulera bidaiatzen zuten abarketaren sasoia lantzeko. Lana gogorra zen. Urtez urte udazkenetik udaberrira arte lan egiten zuten, eta horregatik ziren ezagunak "enarak" bezala. Abarketaren merkatuak garai oso bat markatu zuenMaule-Lextarreko ekonomian, eta ibar horien emigrazioak biztanleria nabarmen handitu zuen. Apretagile batzuk 14 urterekin joaten ziren beren adinari buruz gezurretan lan egitera.
Maulera iristean, etxe beretan bizi ohi ziren, eta etxejabeei ordaindu egiten zieten lo egin eta jateagatik. Denek partekatzen zuten lehen platera, bigarrena neskek erosi behar zuten. Bertakoekineuskaraz komunikatzen ziren,euskalkiak nahiko antzekoak baitira. Tailerretan, bakoitzak lan bat egiten zuen. Batzuek oihala josten zuten, beste batzuek soka jartzen zuten, etab. Bizi zuenak dioenez, batzuetan besoetako minagatik ezin zuten lorik egin, egunean zehar egindako ahaleginagatik.
Gertaera bitxi eta garratzak gertatu dira abarketen inguruan.Eaurtar batek dioenez, urtebetez, nesketako batzukGabonak pasatzeko itzultzea erabaki zuten, baina ez zirenJaurrietara iritsi, eztaMaulera itzuli ere. Handik irten eta ez ziren hona iritsi.Abodi mendilerroa,elur-ekaitz batekin, oztopo fisiko gaindiezina da.Udaberrian, elurra joan zenean, hilda agertu ziren denakAbodin, Paso Zabalean, eskutik helduta.[18]
Xeiak (erronkaribarreraz; jaiak) gauerdiko hamabietan hasten dira, Pitxorronga izeneko harri batetik jaisten den Maruxa sorginaren agerpenarekin.
_001.jpg)
_002.jpg)
_003.jpg)
| Autoritate kontrola |
|
|---|
Datuak:Q1645687
Multimedia:Vidángoz-Bidankoze /Q1645687
Liburuak:Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Bidankoze
