| Artazu | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Nafarroa Garaia,Euskal Herria | |||||||||||
 Herriko ikuspegia hegoaldetik | |||||||||||
| |||||||||||
 | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea |  Euskal Herria | ||||||||||
| Lurraldea | Nafarroa Garaia | ||||||||||
| Merindadea |  Lizarra | ||||||||||
| Eskualdea | Izarbeibar-Novenera | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua |  Espainia | ||||||||||
| Erkidegoa | Nafarroa | ||||||||||
| Barrutia | Lizarra | ||||||||||
| Izen ofiziala |  Artazu | ||||||||||
| Alkatea (2023-2027) | Txaro Etxetxipia Senosiain (Elibidea) | ||||||||||
| Posta kodea | 31109 | ||||||||||
| INE kodea | 31039 | ||||||||||
| Herritarra | artazuar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°41′02″N1°50′23″W / 42.68398105°N 1.83985039°W /42.68398105; -1.83985039 | ||||||||||
| Azalera | 6,03 km² | ||||||||||
| Garaiera | 337-566 metro | ||||||||||
| Distantzia | 27,3 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 125 (2025:  1) | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 0,21 bizt/km² | ||||||||||
| Zahartzea[1] | % 25,86 | ||||||||||
| Ugalkortasuna[1] | ‰ 80 | ||||||||||
| Ekonomia | |||||||||||
| Jarduera[1] | % 0(2011) | ||||||||||
| Desberdintasuna[1] | % 0(2011) | ||||||||||
| Langabezia[1] | % 11,49(2013) | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Eremua | eremu mistoa | ||||||||||
| Euskaldunak[2] | % 19.9 + % 16.7 hartzaile(2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera[3] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Sorrera | 1845(independentzia) | ||||||||||
| Webgunea | www.artazu.es | ||||||||||
Artazu[4][a]Euskal Herriko udalerri bat da,Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta.Lizarrako merindadean etaIzarbeibar-Novenera eskualdean dago,Iruñea hiriburutik 27,3 kilometrora. Altuera 337 eta 566 metro artekoa da, eta 6,03 km²-ko azalera hartzen du. 2025 urtean 125 biztanle zituen.
ArtazuMañeruibarreko herri txiki bat da,Arga ibaiak inguratzen duena, eta handik hurbil dago, herria dagoen muinoa gaindituz.Gares eskualdeburutik etaIruñea hiriburutik gertu dagoenez, herriak biztanle asko galdu dituXX. mendearen hasieratik. Oraindik geratzen diren biztanleen artean,Garesen edoIruñerrian egiten dute lan ia guztiek, erosketak eta bestelako beharrak ere bertan egiten baitituzte.
Bertako biztanleakartazuarrak dira.
Artazu toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:[5]
Mikel Belaskok dioenez,Artazueuskal jatorriko toponimoa da. Bere esanahia ia gardena da,arta hitzak ("arte" zuhaitz motaren konposizioan aldaera) eta-zu ugari atzizkiak osatzen baitute. Beraz, "arte ugari dituen lekua" edo "artadia" esan nahi du.
Artazuko armarriak honako blasoi hau du:[6]
| « | Hondo hori batez eta aurrean zuhaitz berde batez osatuta dago. | » |
Artazuko banderak Artazuko armarria dauka hondo gorri baten gainean.
ArtazuMañeruibarreko herri bat da,Izarbeibar-Novenera eskualdean.
 | Girgillao | Gares | | |
 | ||||
| ||||
 | ||||
| Mañeru | Gares |
HerriaNafarroa erdialdean kokatzen da,Lizarrako merindadearen ekialdeko muturrean.
Artazuko klima, mediterraneo kontinentala da. Altueraren arabera aldakorrak dira, batez besteko tenperatura 12º eta 14º bitartekoa eta prezipitazioak 500 eta 800mm bitartekoak dira. Urteroko egun euritsuak 60 eta 100 inguru izaten dira.
Landaredia landaturiko pinudiak eta ibaien ertzetan dagoen landaredia baino ez da han. Udalerrian zeuden jatorrizko basoak ia erabat galdu dira gizakiaren eragina dela eta.
Artazun ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere,Gares pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 347 metrora,Nafarroako Gobernuak1985ean jarritako estazio meteorologikoa dago.[7]
 Datu klimatikoak (Gares, 1981-2020)  | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 18.5 | 24.0 | 26.5 | 29.0 | 36.5 | 40.0 | 41.5 | 43.0 | 38.0 | 32.0 | 27.0 | 21.0 | 43.0 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 9.7 | 11.6 | 15.4 | 17.0 | 21.8 | 26.6 | 29.6 | 29.6 | 25.3 | 19.6 | 13.3 | 9.9 | 19.1 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 5.4 | 6.4 | 9.6 | 11.5 | 15.6 | 19.8 | 22.5 | 22.6 | 19.1 | 14.4 | 9.0 | 5.9 | 13.5 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 1.1 | 1.3 | 3.8 | 5.9 | 9.3 | 13.0 | 15.5 | 15.6 | 12.8 | 9.1 | 4.6 | 1.8 | 7.8 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -7.0 | -10.0 | -8.5 | -3.0 | -0.5 | 2.0 | 7.0 | 5.0 | 3.0 | -0.5 | -6.5 | -10.0 | -10.0 |
| Batez bestekoprezipitazioa (mm) | 44.2 | 38.7 | 51.6 | 59.5 | 53.1 | 45.6 | 27.0 | 26.3 | 38.6 | 60.3 | 55.4 | 57.2 | 547.5 |
| Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) | 39.0 | 29.0 | 33.6 | 62.0 | 42.2 | 38.5 | 33.0 | 85.0 | 61.5 | 46.0 | 59.0 | 39.0 | 85.0 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 11.6 | 10.3 | 8.8 | 11.2 | 11.1 | 7.2 | 5.4 | 4.9 | 7.8 | 10.5 | 11.5 | 12.8 | 113.0 |
| Elur egunak (≥ 1 mm) | 1.3 | 1.4 | 0.9 | 0.2 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.2 | 1.2 | 5.1 |
| Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[8] | |||||||||||||
Antzinako errege-jaurerriko hiribildua zen, eta haren prestazioak,Zurindain,Muzki etaOrendain herrietakokin batera,Antso VII.a Azkarra nafar erregeak eguneratu zituen1196. urtean, urtean 350 soldata gehi beste 50 izango zirela zenbatuz.Tibalt I.a Nafarroakoak truketzat eman zuen1234an Tota Errodrigitz, Errodrigo Abarkaren alaba eta Joan Bidaurreren emaztea, zeinak, aldi berean, herria etaCortesko gaztelua etaCortes herria laga zituen. Hala ere, jasota dago Tibalt erregeak berak,1236an, Artazuren lepokoei eman ziela errege koroaz besterendu ezin zitezkeela, eta ezein abere-gizonik, ez mailegu-emailerik, haietan sar ez zitezen, erregeari bere bularra eta eskubideak ordainduz; eta baimena eman ziela mahastietan barrena zihoan lasterketa (bidea) aldatzeko, belardian barrena haien muturreraino eramanez.
Koroak1280an bertze Joan Bidaurreren petxak konfiskatu zituen, hala nola: 304 sauseOrendaingoekin, 8 koka ardoarekin, kasu honetanSarriarekin, eta 22 kahitze garirekin, gurpilak edo errota ustiatzeagatik. Udalerriko lursailakIratxeko monasterioa1169an etaJerusalemgo San Joan Ospitaleak1227an eskuratu zituzten. Bertako eliza1206an lotu ziotenIruñeko kabildoaren ganberako arkitanatoari.
XIX. mendearen hasiera arte bere justizia arruntaren bidez gobernatu zen arren, Artazuko bizilagunek aukeratua,Mañeruibarrekoa zen; gero,1845ean, udalerri independente bihurtu zen.1849an eskola bat zuen, urtean 2600 erreal zituena.1920ko hamarkadan, eskolak bi ziren.[9][10]
2025 urteko erroldaren arabera 125 biztanle zituen Artazuk.[11]
| 1842 | 1857 | 1860 | 1877 | 1887 | 1897 | 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2011 | 2021 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 368 | 469 | 443 | 428 | 460 | 462 | 403 | 399 | 392 | 373 | 325 | 275 | 234 | 136 | 132 | 94 | 105 | 122 | 117 |
bertan egin dezakezu.Artazuko udaletxea herrigunean dago, eta idazkaria, era berean,Girgillaoko,Ziraukiko etaMañeruko udaletako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta lau zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Txaro Etxetxipia Senosiain da, Elibideko hautagai gisa aurkeztu zena.
| Alderdia | Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1979 | 1983 | 1987 | 1991 | 1995 | 1999 | 2003 | 2007 | 2011 | 2015 | 2019 | |
| Elibidea | - | - | - | - | - | - | - | 5 | 5 | 5 | 5 |
| Sakarandia | - | - | - | - | - | 5 | 5 | - | - | - | - |
| Santa Cruz | 2 | - | 5 | 5 | 5 | - | - | - | - | - | - |
| Botxerico | - | 5 | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| San Miguel | 3 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
Hauek diraNafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago.
Artazuko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Txaro Etxetxipia Senosiain da, Elibidea zerrendakoa. Zinegotziak 4 daude:
 | Atal hau hutsik dago, xehe-xehe edo osatu gabe.Zure laguntza ongi etorria da! |
Hauek izan dira Artazuko azken alkateak:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia[12] | |
| ? | 1979 | 1983 | San Miguel | |
| ? | 1983 | 1987 | Botxerico | |
| ? | 1987 | 1991 | Santa Cruz | |
| ? | 1991 | 1995 | Santa Cruz | |
| ? | 1995 | 1999 | Santa Cruz | |
| ? | 1999 | 2003 | Sakarandia | |
| Eva Bengoetxea Urra | 2003 | 2007 | Sakarandia | |
| Eva Bengoetxea Urra | 2007 | 2011 | Elibidea | |
| Javier Albizu Sanz | 2011 | 2015 | Elibidea | |
| Javier Albizu Sanz | 2015 | 2019 | Elibidea | |
| Iñaki Arguiñano Azcona | 2019 | 2023 | Elibidea | |
| Txaro Etxetxipia Senosiain | 2023 | jardunean | Elibidea | |
Luis Luziano Bonapartek,1869an, Artazu sailkatu zituenhegoaldeko goi-nafarrera euskalkian.[17]
Koldo Zuazok,2010ean, Artazu ez-euskal-eremuan sailkatu zen.[18]
Ibar honetan hitz egiten deneuskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen daOltzako hizkeran.Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbateuskaldun baden arren, Mañeruibarreko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.
Nafarroako Gobernuak onartutakoEuskararen Foru Legearen arabera, Artazu eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarragaztelania da.2001eko erroldaren arabera, herritarren %8,74k zekieneuskaraz hitz egiten,2010ean % 8,33k eta2018n % 12,10k.
2017koekainaren 22anNafarroako Parlamentuak eremu mistora pasatzea erabaki zuen, beste 43 udalekin batean.
Artazuko herriko jaiak,abuztuaren 15etik hurbilen dagoen asteburuan ospatzen dira. Horrez gain, urtean zehar San Miguelirailaren 29an ospatzen da, eta Ardoaren eta Lurraren egunairailaren 10ean ospatu izan da.
Datuak:Q1763735
Multimedia:Artazu /Q1763735
Liburuak:Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Artazu
