| Aria | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Nafarroa Garaia,Euskal Herria | |||||||||||
_06.jpg) | |||||||||||
| |||||||||||
 | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea |  Euskal Herria | ||||||||||
| Lurraldea | Nafarroa Garaia | ||||||||||
| Merindadea |  Zangoza | ||||||||||
| Eskualdea | Pirinioak | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua |  Espainia | ||||||||||
| Erkidegoa | Nafarroa | ||||||||||
| Barrutia | Agoitz | ||||||||||
| Mankomunitatea | Bidausi | ||||||||||
| Izen ofiziala |  Aria | ||||||||||
| Alkatea (2007-2023) | Ramon Iturralde Retegi (independente) | ||||||||||
| Posta kodea | 31671 | ||||||||||
| INE kodea | 31033 | ||||||||||
| Herritarra | ariatar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°58′08″N1°16′24″W / 42.96876268°N 1.27331429°W /42.96876268; -1.27331429 | ||||||||||
| Azalera | 8,31 km² | ||||||||||
| Garaiera | 733-1184 metro | ||||||||||
| Distantzia | 60,3 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 51 (2025:  4) | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 0,06 bizt/km² | ||||||||||
| Zahartzea[1] | % 26,79 | ||||||||||
| Ugalkortasuna[1] | ‰ 0 | ||||||||||
| Ekonomia | |||||||||||
| Jarduera[1] | % 0(2011) | ||||||||||
| Desberdintasuna[1] | % 0(2011) | ||||||||||
| Langabezia[1] | % 10,9(2013) | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Eremua | eremu euskalduna | ||||||||||
| Euskaldunak[2] | % 64.3 + % 14.2 hartzaile(2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera[3] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Sorrera | 1845(independentzia) | ||||||||||
| Webgunea | www.aria.es | ||||||||||
Aria[4][a]Euskal Herriko udalerri bat da,Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta.Zangozako merindadean etaPirinioak eskualdean dago,Iruñea hiriburutik 60,3 kilometrora. Altuera 733 eta 1184 metro artekoa da, eta 8,31 km²-ko azalera hartzen du. 2025 urtean 51 biztanle zituen.
Aria herri isolatua da, bere izaera landatarra eta tradizionala oso ondo josi duena. Arkitekturari dagokionez, etxebizitza-solairu batek, abereentzako ukuiluak eta bazka gordetzeko ganbarak osatutako familia-etxeek osatzen dute. Elurte ugarien ondorioz malda handiko teilatuak nabarmentzen dira, horietako batzuk lau isurialdekoak.Garai batzuk ere aurki daitezke, antzina alea gordetzeko erabiltzen ziren harri biribilez errematatutako pilareen gainean eusten duten eraikin txikiak.
Aezkoa ibarran kokatuta da, baina1845etik udalerri independentea da. Bertako biztanleakariatarrak dira.
Aria toponimoa modu bakarran agertu da historian zehar:[5]
Herri honen izena1350. urtetik dago dokumentatuta. Beti izan daAria izena, eta ez dago beste aldaera ezagunik, ezta herrianafar erromantzez beste modu batera deitu ere. Haren esanahi etimologikoa ezezaguna da, nahiz eta filologo batzuekharearekin lotu duten, nahiz eta ez dagoen harea duen tokirik gertu, ezta urrun samar ere.
Ariako armarriaAezkoako armarria da. Armarri honek honako blasoi hau du:[6]
| « | Hondo zuri batez eta aurrean haritz berde batez osatuta dago, basurde beltz bat bere oinetan. Uhinak dituen ertz gorri bat du. | » |
Ariako banderaAezkoako bandera da. Bandera honekAezkoako armarria dauka hondo gorri baten gainean. Armarria, gaineankasket bat eta bi aldeetan lanbrekinak dituela irudikatzen da, baita azpian "Aezkoa" inskripzioa duela ere.
AriakAezkoa ibarran barruan dago. Ibar hauPirinioetako ibarra da,Erroibar etaZaraitzu ibarren artean. Ibarra zeharkatzen duIrati ibaiak,Aragoi ibaiaren adarrak.
 | Orbaizeta | | ||
| Garralda |  | Orbara | ||
| ||||
 | ||||
| Aribe | Hiriberri |
Orografia menditsua du, guztiak 1 500 metrotik beherakoak.Pirinio Garaiaren etaPirinio Beherearen arteko trantsizio-eremu bat da, eta, beraz, mendietan txertatutako mendigune harritsuak ere badaude. Haritz eta pago baso izugarriek erakargarri egiten dute Aezkoako paisaia,Irati ibaiaren ur biziak osatzeko.
Neguak elurte oparoak eskaintzen ditu Aezkoan, eta udak, berriz, leunak eta atseginak.
Aezkoan dagoenAbaurregaina udalerrian, itsasoaren mailatik 1050 metrora,Nafarroako Gobernuak1931an jarritako estazio meteorologikoa dago.[7] Gainera,1971an, beste estazio meteorologiko bat inauguratu zen Aribe udalerrian, itsasoaren mailatik 701 metrora.[8]Aribeko estazioa da Ariarako balio egokienak ematen dituena, hurbilen dagoena baita.
 Datu klimatikoak (Aribe, 1972-2020)  | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 18.0 | 21.0 | 24.0 | 27.0 | 31.0 | 35.0 | 38.0 | 37.0 | 35.0 | 28.0 | 22.0 | 21.0 | 38.0 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 7.4 | 8.4 | 11.5 | 13.1 | 17.2 | 21.5 | 24.3 | 24.5 | 21.1 | 16.0 | 10.6 | 8.0 | 15.3 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 3.5 | 4.2 | 6.6 | 8.3 | 11.9 | 15.7 | 18.1 | 18.1 | 15.0 | 11.2 | 6.5 | 4.2 | 10.3 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -0.4 | -0.1 | 1.7 | 3.5 | 6.6 | 9.8 | 11.8 | 11.7 | 8.8 | 6.3 | 2.4 | 0.3 | 5.2 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -16.0 | -14.0 | -15.0 | -6.0 | -2.0 | 1.0 | 2.0 | 2.0 | -1.0 | -4.0 | -11.0 | -14.0 | -16.0 |
| Pilatutakoprezipitazioa (mm) | 142.5 | 138.5 | 131.7 | 143.8 | 116.3 | 72.0 | 50.9 | 53.6 | 91.1 | 139.2 | 165.0 | 148.0 | 1392.6 |
| Euri egunak (≥ 1 mm) | 12.6 | 11.8 | 11.5 | 13.5 | 13.3 | 8.2 | 5.6 | 6.9 | 8.2 | 12.1 | 12.6 | 12.3 | 128.6 |
| Elur egunak (≥ 1 mm) | 2.5 | 2.8 | 2.7 | 1.6 | 0.1 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.1 | 1.1 | 1.6 | 12.3 |
| Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[9] | |||||||||||||
Paleolitoaren amaierako presentziari buruzko datuak daude (Zatoiako leizean aurkitutako 10 000 urteko antzinatasuneko aztarnak etaAizpeakoa 8 000 urtekoak).Neolito garaikoak monumentumegalitiko ugari daude. Inguruko metal aberastasuna etaOrbaizeta etaEzterenzubi arteko Azpegi mendatean aurkitutako aztarnak kontuan hartuta,metalurgia ezagutu zutela uste da. Jarduera horrekXIX. mendera arte iraun zuenBurdinezko Munizioen Fabrikan.
Erdi Aroko lehen mendeetako iluntasunean,Aezkoako ibarraren eta bere herrien eraketa ezkutatzen da.Iruñeko monarkiaIX. mendean ezarri aurretik ere bazenAezkoako komunitatea. Suposatzen denez, aetzakOrreagako guduan ere parte hartu zuten (778. urtea), nonKarlaundi eta bere armada garaituak izan ziren, etaEuropa osoan ospetsu egin zenErrolanen kantua, nonErrolan enperadorearen izurde eta ilobaren heriotza kontatzen den.[10]
Aezkoako herri guztiek bezala, Ariak urterokopetxa ordaindu beharra zeukan.XIX. mende hasierara arte,Aezkoako alkateak eta herritarrek aukeraturiko erregidore batek gobernatzen zuten herria.[11]
Ibarreko elizei dagokienez, ustezAntso Larrosa (1134-1135) gotzainakOrreagako ospitalera transferitu zituenak eta erromataraita santuek (1137,1203 eta1218) horrela berretsi zituztenak, jasota dagoAbaurregaineko,Abaurrepeko etaGaraioako elizak benetanEugenio IV.a aita santuak1441ean kolegiatari gehitu zizkiola. Erregearen laguntza jaso zuen1319an, haranak urtean 600 soldata ordaintzen baitzituen afari gisa.
XV. mendearen bigarren erdianagaramondarren etabeaumondarren arteko borrokek ondorio tamalgarriak ekarri zizkioten ibarrari,agaramondarren bandoan mantendu baitzen.Beaumondarrek herriak erre, ondasunak lapurtu eta jende asko hil zuten.
Aezkoak goranzko joera demografikoa izan zuenXVI-XVIII. mendeetan.XVI. mendean jazarritakosorginkeria-praktiken eszenatoki izan zen. Eremu horretan,Nafarroako konkistaren ondoren,goinabartarren etabaxenabartarren arteko harremanen historiaren ezaugarri diren mugako istiluak gertatu ziren, bereziki larreen kontuengatik.1595ean, zehazki, berrogeita hamargarazitar banda batekHiriberri eraso zuen, Joan Iriarte hilez zauritu eta Martin Berriaeskribaua hil zuen. Abizenaz,Hiriberri,Garralda etaGaraioako kanpaiez, ibarreko alkate eta kapitain Antso Elizondoren aginduz deiturik, sarkinak preso hartu zituzten. Mugako posizio horrek aukera ematen zien, hala ere, muga-zergen legedia errazago urratzeko.1612an erregeordeak aetzak eta mugako beste ibarra batzuetako bizilagunak indultatu behar izan zituen ogia eta ardoa esportatzeagatik jarritako isunengatik.[12]
Frantziarekiko gerretan,beren mendiak defendatzeko obligazioa zuten, beren alkate eta kapitainaren agindupean, eta harana uztera behartu gabe. Horregatik,XVIII. mendearen hasieran,Erresumako Gorteei memoria bat aurkeztu zieten, erregeordeakAuritz etaOrreagako mendiak defendatzera eta, ondoren,Zangoza defendatzera joateko aginduen aurka. Mende honetan ibarreko bizitza markatzen duten hiru gertaera nabarmentzen dira. Lehena,1774tik1775era bitarteko azienda-izurritea da,Nafarroako ia behi-azienda guztia deuseztatu zuena. Bigarrena,Orbaizetako Munizio Fabrikaren eraikuntza izan zen, eta, horren ondorioz,ibarreko mendien gaineko jabetza eta eskubideak galdu ziren,1984ra arte itzuli ez zirenak. Hirugarrena,Konbentzioaren Gerra da (1793-1795), non ibarreko herri gehienak suntsituak izan ziren, baita setioen xede nagusi izan zen munizio-fabrika ere.1794ko udanfrantziarrek 247 etxe, eliza, garai eta borda erre zituzten.Aezkoako herriek geroNafarroako Foru Aldundira eraman zituzten memorialek ez dute, antza, handik gutxira1802ko Historiaren Akademiaren Hiztegian irakur daitekeena puzten. Hiztegi horretan esaten denez, ibar osoan 208 etxe zeuden, eta gerran ia erabat hondatuak izan ziren; beraz, jabeak berreraikitzen saiatzen diren arren, haietako asko oraindik ere etxolatan bizi dira.[13]
Aezkoa erregibar zen, baina, beharbada, bere muga-egoeragatik,erregeordea bere administrazioan sartzen zen, eta berak izendatzen zituen alkatea eta kapitaina; gainera, herri bakoitzak bere bizilagunen artean erregidore bat aukeratzen zuen. Ibarreko batzarre da, egungoAezkoako Batzarre Nagusiaren aitzindaria.
Iratiren gainean,XXI. mendearen hasieran, bi irin-errota eta beste hainbeste batan zeuden. Bere abeltzaintza-ekonomiaren garrantziak azaltzen du1724anNafarroako Gorteetara eraman zuen memoriala,Gaztelako,Aragoiko etaFrantziako azienda txikiak sartzea debekatzeko.
1807an, erregeren aginduz,Aezkoako eta beste ibar batzuetako nobleak arma-zerbitzutik kanpo utzi zituzten. Baina, hurrengo urtean,frantziarren inbasioa jasan zuenNafarroako lehen lurraldeetako bat izan zen,Iberiar Penintsulako Gerra hasi zenean.Orbaizetako ola izan zen Aezkoako inbaditzaileen helburu nagusia, nahiz eta honek ere tropak etaFrantzisko Espotz Minako gerrillariak mantentzen lagundu behar izan.[14]
1821-1823an, berriz ere,Erregezaleen matxinadaren eremua izan zen. Gainera,Karlistaldi guztiekarma fabrikari ere eragin zioten, baita ibarreko beste herri batzuei ere, eta suntsipen handia eragin zuten. Horren ondorioz,XIX. mendearen amaieran,1873an, fabrika behin betiko itxi zen, eta urte batzuk geroago enkantera atera zen.
XX. mendea mende osoan iraun zuen emigrazio geldiezin batekin hasi zen, hein batean abeltzaintza sektorearen galera ekonomiko handi eta etengabeak eraginda (ibarran inplanterik handiena duena). Biztanleria izugarri murriztu zen mendean zehar, 1 000 biztanle inguru izateraino.[15]
2025 urteko erroldaren arabera 51 biztanle zituen Ariak.[16]
| 1842 | 1857 | 1860 | 1877 | 1887 | 1897 | 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2011 | 2021 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 218 | 232 | 230 | 221 | 200 | 189 | 193 | 178 | 185 | 173 | 163 | 156 | 137 | 106 | 81 | 78 | 68 | 58 | 49 |
bertan egin dezakezu.Nafarroako goiPirinioaldeko berezko laboreak. Mendiak eta larreak dira nagusi, eta horien aberastasun nagusiak abeltzaintza eta baso-ustiapena dira.XX. mendearen hasierara arte, orraziak, koilarak eta egurrezko eta zapi zakarrezko sardexkak egiten ziren tokiko janzkera tradizionalerako.
Baso asko daude oraindik, nahiz eta gehiegizko ustiapena jasan duten, batez ere azken urteetan.Pagoek etaharitzek estaliko lukete, egoera naturalean, ibarraren zatirik handiena;Abaurrean bakarrik agertzen dapinu gorria,Zaraitzu etaErronkaribar ibarraren proprioa. Ibarraren iparraldeko eta hegoaldeko mendietanpagadi garrantzitsuak daude,Garralda, Aria etaAribeko behealdeetanhariztiak.
Aezkoa abeltzaintza ibarra izan da beti. Hala ere, lanbide horrek atzerakada handia izan duXX. mendean, berezikitranshumantziaren galeran (lehenErrege Bardearaino joaten zen Milagro-Aezkoa errege-abelbidea zela eta). Nabarmentzekoa da idien eta behien desagerpena, nekazaritzako mekanizazioari esker. Haragitarako behi-aziendak dira nagusi, arraza piriniarra eta pardoalpinoa dutenak. Nekazaritzak garrantzi txikia du. Lehorreko lurrak behera egin du, eta belardi artifizialak, berriz, gora1970era arte, eta behera gero. Landatutako azaleran hazitarako patataren eta bazka-landareen nolabaiteko aurrerapena egon da; gero eta gehiago esku hartzen du ukuiluko aziendaren elikadurak, mendian artzaintzarekin lortzen denaren osagarri gisa. Basoen ustiapena aberastasun potentziala da, eta batzuetan erreala, bailarako komunitatearentzat eta udalentzat, partikularrentzat baino gehiago; zura1940-1950 urteetara arte garraiatzen zenalmadien sistematik, ibaian behera zeharkatzen zutena, lehenengoIrati ibaia eta geroAragoi etaEbro ibaiak
Ariako udaletxea goialdean dago, eta idazkaria, era berean,Garraldako Udalako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta bi zinegotziak osatzen dute. Egungo alkatea Ramon Iturralde Retegi da,Ariako Talde Independente hautagai gisa aurkeztu zena.
| Alderdia | Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1979 | 1983 | 1987 | 1991 | 1995 | 1999 | 2003 | 2007 | 2011 | 2015 | 2019 | |
| Ariako Talde Independente | - | - | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 3 | 3 | 3 |
| Ariatarrak | 5 | 5 | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | |
Hauek diraNafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Udalaren egoitza etaudaletxea goialdean dago.
Ariako Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Ramon Iturralde Retegi da,Ariako Talde Independente zerrendakoa. Zinegotziak 2 daude:[17]
1979tik, Ariak 4 alkate izan ditu:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia[18] | |
| Jose Felix Iturralde Retegi | 1979 | 1983 | Ariatarrak | |
| Ramon Iturralde Retegi | 1983 | 1987 | Ariatarrak | |
| Juan Carlos Indabe Lara | 1987 | 1999 | Ariako Talde Independente | |
| Jose Ignacio Legaz Maisterra | 1999 | 2007 | Ariako Talde Independente | |
| Ramon Iturralde Retegi | 2007 | jardunean | Ariako Talde Independente | |
Luis Luziano Bonapartek,1869an, Aezkoako herri guztiak sailkatu zituen,behe-nafarrera euskalkian, hegoaldekoPirinio ibarretik bakarra.[22]
Koldo Zuazok,2010ean, Aezkoaknafar-lapurtera euskalkian sailkatu zituen.[23]
Ibar honetan hitz egiten deneuskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen daAezkera azpieuskalkian.Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbateuskaldun baden arren, Aezkoako mintzaira zaharra oso hiztun gutxik dakite.2007koudazkenean, hamar bataezkerazkoeuskaldun behintzat baziren, baina horietako bat besterik ez zen 50 urtetik beherakoa.
Nafarroako Gobernuak onartutakoEuskararen Foru Legeari jarraituz,Aezkoaeremu euskalduneko udalerria da.2018eko erroldan, herritarren % 40,38ek zekieneuskaraz.
.jpg)
Nafarroako artxiboan dagoen1817. urteko dokumentu baten arabera,Aezkoa ibarreko bizilagunak eta bertakoak beren oihal zuri-beltzezkojantziagatik bereizten ziren. Oihal horiek beraiek egiten zituzten beren aziendaren artilearekin, eta beren etxeetan garbitzen, iruten eta ehuntzen zituzten. Oihalezko piezak, gero, batanatuak, ehunduak eta beltzez tindatuak izaten ziren. Haiek ebaki, josi eta egiten zituzten galtzerdiak, txupak, basapiztiak eta golillak, kaputxa txikiarekin erabiltzen zituztenak, mahuka bikoitzekoak, bizidun haragitsuekin, eta haietako batzuk eliza, ezkontza, bataio etaIbarreko Batzarretako eginkizunetarako gala-jantziak ziren.
Resureccion Maria Azkuek bereEuskal Kantutegi Herrikoia argitaratu dituen narrazio, maitasun, areka, erlijioso, elegia eta erronda kantu batzuk jaso ditu.Eguberrietako kantak aipa daitezke aipagarritzat. Guztiakaezkeraz daude. Hauek dira:Eguberri,Birjiña Arantzazukoa,Ama Birjiña,Nora zoazun erran daztazu,Abu nina,Katalina,Ea Mea,Gure Jesus,Kristi on batek,Ttakur ttiki gorritto bat,Sugea dabil bularrez,Kantatzen bear det asi,Arrosaren botigak etaSujet eder bat.[24]
Hainbat pertsonaia mitologiko ezagun daude ibarran:[25]
Hauek dira udalerrikoxei (aezkeraz; jai) nagusiak:
_01.jpg)
| Autoritate kontrola |
|
|---|
Datuak:Q1985331
Multimedia:Aria (Navarre) /Q1985331
Liburuak:Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Aria
