| Arguedas Argetas / Arketas | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Nafarroa Garaia,Euskal Herria | |||||||||||
 Arguedaseko Doneztebe eliza | |||||||||||
| |||||||||||
 | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea |  Euskal Herria | ||||||||||
| Lurraldea | Nafarroa Garaia | ||||||||||
| Merindadea |  Tutera | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua |  Espainia | ||||||||||
| Erkidegoa | Nafarroa | ||||||||||
| Izen ofiziala |  Arguedas | ||||||||||
| Alkatea | Fernando José Mendoza Rodríguez (PSN) | ||||||||||
| Posta kodea | 31513 | ||||||||||
| INE kodea | 31032 | ||||||||||
| Herritarra | arguedastar[1] | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°10′37″N1°35′54″W / 42.176944444444°N 1.5983333333333°W /42.176944444444; -1.5983333333333 | ||||||||||
| Azalera | 88,4 km² | ||||||||||
| Garaiera | 260 metro | ||||||||||
| Distantzia | 80 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 2.309 (2025:  6) | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 2,61 bizt/km² | ||||||||||
| Zahartzea[2] | % 23,94 | ||||||||||
| Ugalkortasuna[2] | ‰ 30,3 | ||||||||||
| Ekonomia | |||||||||||
| Jarduera[2] | % 77,97(2011) | ||||||||||
| Desberdintasuna[2] | % 0(2011) | ||||||||||
| Langabezia[2] | % 13,3(2013) | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Euskaldunak[3] | % 0.9 + % 1.8 hartzaile(2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera[4] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Webgunea | http://www.arguedas.es | ||||||||||
Arguedas[5] ([arɣeðas]gaztelaniaz eta ofizialki;Argetas[arɣetas] edoArketas[arketas]euskaraz tradizioz, baina ez ofizialki)Nafarroako hegoaldean dagoen udalerria da,Erriberako eskualdean. 2014. urtean, 2.313 biztanle zituen.
HerriaTuterako merindadearen iparraldean dago.NA-134 errepideak herria zeharkatzen du,Valtierra-Tutera norabidean.
ArguedasekBardearekin egiten du muga iparraldean eta ekialdean,Valtierrarekin mendebaldean etaTuterarekin hegoaldean.
Klima mediterraneo-kontinentala da, bainaNafarroa erdialdeko klima, baino askoz idorragoa. Urteko batez besteko tenperatura 14 °C-koa da, eta batez besteko prezipitazioa nahiko urria, 400 eta 450 mm bitartekoa. Urteko egun euritsuak 60 bakarrik dira, urtean zehar nahiko irregularki banaturik. Udak oso lehorrak izaten dira, eta haizerik ohikoenak ziertzoa eta hegoaldeko haize beroa dira.
Berezko landaredia, lurraren idortasunak eraginda, mediterraneo motakoa da. Basoak Ebro ibaiaren urertzetara eta azken mendeetan birlandaturiko pinuetara mugatzen dira. Udalerriaren gainerako lurretan erromero, ezkaia, eta antzeko zuhaixkak aurki daitezke.
Arguedasko herriaren sorrera zehatza ezagutzen ez den arren, Burdin Aroko hainbat aztarna aurkitu dira, K.a. 300 urte ingurukoak. Horrez gain,erromatarren inperioko zeramika eta Tiberioren garaiko txanponak. Arguedas eta muinoaren gaineko gazteluaIX. mendearen erditik existitzen dira, eta Al-Andalusen jabetza ziren1084. urtean Antso RamiritzNafarroako erregeak herria birkonkistatu arte. Castejongo muinoa, Mairuen balkoitxoa edoBardea Arguedasko inguruak dira. 1092. urtetik, Antso Ramirezek emandako foruez gozatu zuen, eta Alfonso I. Borrokalariak Limas de los Aguilares, Candebalo eta Yugo barrutiak eman zizkion. Arguedas zenbait jaun feudalen mendean egon zen (Rodrigo Jimenez Radakoa Toledoko Artzapezpikua, eta Mosen Martinez Peraltakoa) XV. mendera arte. Garai horretan, Nafarroako Erreinura batu zen, eta 1608tik aurrera aulkia eskuratu zuen Nafarroako Erreinuko Gorteetan.
XIX. mendean, biztanleen egoera zaila zela eta, Arguedas ondoko mendietan kobazuloak zulatu ziren. Kobazulo hauek, gela desberdinetan banaturik, sukalde, lastategi,garautegi etaukuilua zeukaten.XX. mendearen erdialdean, kobazuloak abandonatu, eta, gaur egun, kobazulo gehienak hondamen egoeran daude.
Arguedasko jarduera ekonomikoa nekazaritza izan da, historikoki.1951. urtean, San Estebango Nekazal kooperatiba sortu zen, eta1970ean, Trujal kooperatiba. Laborantzarako erabiltzen den udalerriko lurrei dagokionez, banaketa honakoa da: lur ureztagarriak 1.759ha, lehorreko lurrak 1.893ha eta 4.652haBardean. Landatzen diren laboreen artean garia, arroza, olioa eta gari zuria dira aipagai.
Arguedasko industrialdea udalerriaren ipar-mendebaldean dago, eta, gaur egun, 60.000 metro karratuko azalera dauka. Udala industrialdea handitzeko proiektua aztertzen ari da, eta etorkizunean, 150.000 metro karratu izatea aurrikusten da.
Horrez gain,Erdi Aroan, Arguedasek (Fustiñana,Tutera,Cortes,Buñuel,Zarrakaztelu,Melida,Kaparroso,Alesbes,Cadreita,Valtierra,Cabanillas,Santakara,Martzilla,Faltzes,Azkoien,Funes,Milagro,Corella,Olibako monasterioa, etaErronkariko ibarra etaZaraitzuko ibarrekin batera)NafarroakoBardeako elkartea osatu zuen, Bardeako lur amankomunak nekazaritzarako erabiltzeko asmoarekin.
Arguedasko industrialdea udalerriaren ipar-mendebaldean dago, eta gaur egun 60.000 metro karratuko azalera duen arren, udalak eginiko proposamenez, 150.000 metro karratu izatera helduko da.Nafarroako gobernuak industrialdeak sustatzeko sortutako Nasuinsa elkartearen ekimenez eraiki zen. Industrialdea, bada, Arguedas etaValtierrako udalerrien artean dago. Lehen fasea1998tik1999ra eraiki zen Arguedasko udalerrian, eta bigarren fasea2003an amaitu zen, eta jatorrizko industrialdearen mendebaldean eraiki zen, Valtierrako udalerrian.
Industrialdean, elikagaien industriako enpresa garrantzitsu bat dago, etaIruñea etaZaragoza arteko autobidearen azpiegitura gertu dauka. Arguedasen dagoen lehen fasearen ezaugarriak honakoak dira:
Azalera guztira: 66.376 m2
Lursailen azalera: 60.460 m2
XX. mendearen lehen erdialdean, Arguedasko populazioa nabarmen hazi zen, eta 3.100 biztanle inguru izatera iritsi zen (mende hasieran, 1.837 zituen). Mendearen bigarren erdialdean, berriz, beheranzko joera izan zuen, eta 2.200 ingururen bueltan geratu zen mende amaierarako.
bertan egin dezakezu.2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 236 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren % 10,03 (Nafarroako batez bestekoaren antzera).
1995etik2007a arte, Arguedasko alkateaUPN alderdiko José Antonio Rapún León izan da. 2007an, Udaleko hamaika zinegotzietatik sei lortu zituenNafar Herriaren Batasunak. Baliogabeko botoak 22 izan ziren (emandako guztien % 1,44), eta zuriak 45 boto izan ziren (botoen % 2,98). Abstentzioa % 19,28koa izan zen.
2011n, egoera irauli egin zen, eta alkatetza UPNk baino lehen izan zuenPSNk berreskuratu zuen (6 zinegotzi); Fernando José Mendoza alkate bihurtu zen. 2007an ez bezala, ez zen ezkerreko hautagaitzarik egon, eta, aldiz, UPN (5 zinegotzi) eta PP (bat ere ez) banatuta aurkeztu ziren.Erriberanhauteskunde horietan, PSNk gora egin zuen herri bakarra izan zen[6].
| Alderdi politikoa | 2011 | 2007 | ||
|---|---|---|---|---|
| Botoak | Zinegotziak | Botoak | Zinegotziak | |
| Nafarroako Alderdi Sozialista (PSN) | %54,68 | 6 | %35,03 | 4 |
| Nafar Herriaren Batasuna (UPN) | %39,29 | 5 | %49,14 | 6 |
| (GIA) | - | - | %12,85 | 1 |
| 2011 | Fernando Mendoza Rodríguez (PSN) |
| 2007 | José Antonio Rapún León (UPN) |
| 2003 | José Antonio Rapún León (UPN) |
| 1999 | José Antonio Rapún León (UPN) |
| 1995 | José Antonio Rapún León (UPN) |
| 1991 | María Josefa Setas (PSN) |
Hiribulduko eraikin garrantzitsuena da, adreiluzkoa. EraikinaXVI. etaXVIII. mendeko bi estilo desberdinen nahasketaren ondorio da.XX. mendearen amaieran, zaharberritze sakona burutu zen, eta eraikinaren kanpoaldea erabat berriztu zen,Nafarroako gobernuak emandako laguntzari esker.
Doneztebe eliza nagusia
Arguedasko Doneztebe eliza nagusia eraikin handia da, Errege Katolikoen estilokoa. Badirudi XVI. mendean eraikikoa dela, eta bi ataleko habearte bakarrekoa da. XVII. mendearen bukaera aldera, sakristia berria eraiki zen.
Yugoko Andre Mariaren baseliza
Muino baten gainean, zeinarengandik ikuspegi panoramiko izugarria bistara daitekeen, Yugoko Andre Mariaren baseliza dago. Elizak zenbait eraikin ditu itsatsita; XVII. mendearen hasieran eraiki zen gotiko-errenazimentu estiloan, Pedro Arresekoaren, arkitektu arabarraren,agindupean. Geroago, 1677. urtetik aurrera, Korellako Pedro Agirrekoak hartuko zuen jarraitzeko agindua.
Mikel Deunaren basilika
Hiribildu barnean dagoen eliza hau, XVI. mendean eraiki zen errenazimentu estiloan
CondarenIruñea etaZaragoza bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Eguneko bost zerbitzu izaten dira norabide bakoitzeko. Lineak honako ibilbidea dauka:
CondarenCortes etaIruñea bitarteko autobus linea zuzenak zerbitzu bakarra dauka norabide bakoitzean eguneko. Ibilbidea, honakoa da:
CondarenTutera etaAlesbes bitarteko lineak, geltokia dauka herrian. Autobusak honako ibilbidea egiten du:
Nafarroako gobernuak onartutakoEuskararen Foru Legearen arabera, Arguedas eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta, hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarragaztelania da.2001eko erroldaren arabera, herritarren % 0,53 zekieneuskaraz hitz egiten.
Senda Viva abentura eta aisialdi parkeaBardearen ondoan dago, Arguedas udalerriaren ekialdean etaNafarroako hiriburutik 80 kilometro hegoaldera. 120 hektareako azalera dauka, eta, bertan, heldu eta gazteentzako hainbat jarduera desberdin eskaintzen dira. Parkea lau eremutan banaturik dago: Herria, Feria, Basoa, eta Abeletxea. Bigarren eremura heldu aurretik, zoo txiki bat dago, eta, bertan, latxa ardia, Pirinioetako behiak eta Aurizberriko zaldiak bezalakoNafarroako berezko hainbat animalia daude ikusgai.
Arguedas herriko jaiak San Estebanen omenez ospatzen dira, etaabuztuko lehen asteburuaren inguruan antolatzen dira. Jaiek, guztira, bederatzi egun irauten dute.
Uztarriaren Ama Birjinaren erromeria, berez,martxoaren 25ean ospatzen zen, baina, gaur egun,iraileko lehen igandean ospatzen da.
ArguedasCastejónen egoitza duen "Ebroko Kirol Mankomunitateko" kidea da. Herriko kirol taldeetako batzuk honakoak dira:
Arguedasko zaborra batzeaz eta ur-hornidura bermatzeaz, "Arguedas, Valtierra, Alesbes, Milagro eta Cadreitako Mankomunitatea" arduratzen da.
Datuak:Q1763705
Multimedia:Arguedas /Q1763705
Liburuak:Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Arguedas | Tuteraldeko udalerri aurkibidea | |
|---|---|---|
Ablitas •Arguedas •Bardeak •Barillas •Buñuel •Cabanillas •Cascante •Castejón •Cintruénigo •Corella •Cortes •Fitero | ||
