| Aranguren | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Nafarroa Garaia,Euskal Herria | |||||||||||
 Mendebaldeko ArangurenPagaditik. | |||||||||||
| |||||||||||
 | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea |  Euskal Herria | ||||||||||
| Lurraldea | Nafarroa Garaia | ||||||||||
| Merindadea |  Zangoza | ||||||||||
| Eskualdea | Iruñerria | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua |  Espainia | ||||||||||
| Erkidegoa | Nafarroa | ||||||||||
| Izen ofiziala |  Aranguren | ||||||||||
| Alkatea | Manuel Romero Pardo (Herri Kandidatura, ezkerreko indep.) | ||||||||||
| Posta kodea | 31192 | ||||||||||
| INE kodea | 31023 | ||||||||||
| Herritarra | arangurendar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°46′19″N1°34′29″W / 42.7719439°N 1.574757°W /42.7719439; -1.574757 | ||||||||||
| Azalera | 40,6 km² | ||||||||||
| Garaiera | 442 metro | ||||||||||
| Distantzia | 3 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 13.216 (2025:  429) | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 199,31 bizt/km² | ||||||||||
| Zahartzea[1] | % 6,78 | ||||||||||
| Ugalkortasuna[1] | ‰ 57,93 | ||||||||||
| Ekonomia | |||||||||||
| Jarduera[1] | % 78,02(2011) | ||||||||||
| Desberdintasuna[1] | % 3,82(2011) | ||||||||||
| Langabezia[1] | % 8,49(2013) | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Euskaldunak[2] | % 11.9 + % 11.6 hartzaile(2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera[3] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Webgunea | http://www.aranguren.es/eu/ www.aranguren.es | ||||||||||
Aranguren[4] ([aɾanɣuɾen])Nafarroa Garaiko udalerria da.Iruñerria eskualdean dago,Zangozako merindadean. 40 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta2019ko urtarrilaren 1ean 10.859 biztanle zituen.
Iruñeko metropoli eremuko beste hainbat herritan bezala,Iruñerriko Mankomunitatea arduratzen da zabor bilketaz, ur-horniduraz eta bestelako zerbitzuak eskaintzeaz.
ArangurenIruñerriko gune metropolitarraren ekialdean dago, udalerri handia da, 40,6 kilometro koadro dauzka, eta hala,Iruñearekiko distantziak desberdinak dira, 3 kilometrokoaIruñetik hurbilen dagoen aldean eta 10 kilometrokoa urrunenean. ArangurenekIruñearekin etaGalar Zendearekin egiten du muga mendebaldean,Elorzibarrekin hegoaldean,Untzitirekin ,Lizoainibar-Arriasgoitirekin etaIzagaondoarekin ekialdean, etaLizoainekin etaEguesibarrekin iparraldean.
Arangurengo klima mediterraneoa da, urteko batez besteko tenperatura 10 eta 13 gradu bitartekoa, eta prezipitazioa 800mm eta 1000mm bitartekoa da. Urteroko egun euritsuak 110 inguru dira, urte osoan zehar banaturik, nahiz etauda garaian bi hilabete nahiko lehor izaten diren.
Berezko landarediaren aztarna gutxi geratzen dira gaur egun, oro har, gizakiaren eraginak nahiko andekatu ditu, haritzak, pinuak, pagoak eta arteak. Azken mendeetako birlandaketengatik haraneko zuhaitzik ohikoena pinua da, bai pinu lariziarra zeinAustriatik ekarritako pinu beltza. Basoak udalerriaren azaleraren %17 hartzen du.
IbarrekoIlundain kontzejuan, itsasoaren mailatik 573 metrora,Espainiako Meteorologia Agentziako (AEMET) estazio meteorologikoa dago.[5]
Ondoko herri hauek osatzen dute Aranguren:Aranguren,Gongora,Ilundain,Labio,Lakidain,Mutiloabeiti,Mutiloagoiti,Taxoare etaZolia.
Arangurengo ibarra osatzen duten herrien historia antzekoa da,XIX. mendera arte jaurerriak izan ziren, jaun batek gobernaturiko jabetzak. Horregatik, kontzeju gehienetan jauregi bat dago, kontzeju horren jabearen bizitokia. Ibarrari buruzko lehen dokumentu idatzia erreinuko kontuei buruzko1280ko dokumentu bat da. Bertan ibarrak 15 liberako petxa ordaintzen zuela adierazten da.1466an Juan II.a erregeak petxa gutxitu egin zuen.
XIII. mendean Larrekodorrea eta Iriberriko herrixkak hustu ziren, eta hamarkada batzuk geroagoXV. mendearen hasieran Idoi izeneko gunea ere herri-hustu bihurtu zen. Haranak gogor jasan zituenXVI. mendearen amaieranNafarroak bizi izandako krisialdi demografiakoa, eta biztanleriak %20 egin zuen behera. Ibarraren garapena,Iruñeatik hurbil zegoela eta, baldintzaturik egon zen beti, eta nekazaritza izan zen mende askotan zehar Arangurengo herritarren ogibidea.XIX. mendera arte, larre lur asko izan ziren herrian, eta horrela abelburuen kopurua ere nahiko handia zen.
XIX. mendeko erreforma administratiboaren ondoren, jaurerriak bertan behera geratu, eta jabetza udaletara igaro zen, eta ibarreko herri guztiak Udal Erregimen komunaren menpe geratu ziren. Errepiderik ez zegoen arren, herrian ekoitzitako produktuak erraz saltzen zirenNafarroako hiriburuan,Irunberritik zetozen herri bideak erabilita.XIX. mendeko desamortizazioak eragin txikia izan zuen, eta oraindik ere ibarrak lur komun handiak dauzka (landu daitezkeen lurren %20).
Egitasmoaren arabera, 1.600 etxebizitza berri eraikiko diraMutiloagoitiko etaMutiloabeitiko kontzejuak batzeko asmoarekin. Auzo berria dentsitate txikikoa izango da eta txaletak eta 2-3 solairuko etxebizitzak izango dira. Horrez gain, Arangurengo udalak, udaletxe berria eraikiko du bateraturiko gunearen udaletxe moduan erabiltzeko.
2008koabenduanNafarroako Gobernuak Arangurengo Mugartea gunean 1.000 etxebizitza gehiago eraikitzeko konbenioa sinatu zuen, auzune berri hau Mutiloagoiti etaMendillorri bitartean kokatuko da. Lehen etxebizitzak2012. urtean amaituko dira, eta eraikiko diren bizitokien %70 babes-ofizialekoak izango dira.[6]
Mende askotan zehar ekonomiaren ardatza nekazaritza izan ondoren,XX. mendearen amaieran aldaketa sakona bizi izan da ibarrekoMutiloabeitin etaMutiloagoitin. Gaur egun,Iruñerriko gune metropolitarraren kanpoaldean ezarritako enpresak dira nagusi bertan, eta horrela zerbitzuek nekazaritza baino garrantzia handiagoa lortu dute.
XX. mende ia osoan populazioa mantendu ondoren, 1980ko hamarkadatik aurrera hazkunde itzela izan zuen herriak, batez ereMutiloan sortutako etxebizitza multzo berrien ondorioz. Mutiloaren hazkundeaIruñeak hego-ekialderantz izandako hedapenaren ondorio izan zen.
bertan egin dezakezu.2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 358 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %5,52 (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).
AntzinaZolina kontzejuan egon zen udaletxea. Gaur egungo eraikina, librea da, ez du inongo eraikin atxikirik inguruan, eta bi zatitan banaturik dago. Gaur egungo itxura1964. urtean eginiko berreraikuntzaren ondorio da.
Azken agintaldietan Arangurengo alkatea "Aranguren Ibarreko Herri Kandidatura" (CPVACandidatura Popular del Valle de Aranguren, AIHK) ezkerreko talde independenteko Manolo Romero[7] da.2007an Udaleko hamahiru zinegotzietatik hamar herri kandidatura horietakoak ziren, udala gehiengo osoaz gobernatu zuena. Boto zuriak 77 izan ziren (%2,47), eta baliogabeko botoak 30, emandako botoen %0,83.
2011n ere Herri Kandidatura (10 zinegotzi) izan zen nagusi. 2.558 botorekin Nafarroa osoan botorik gehien jaso zuen hautagai zerrenda independentea izan zen[8]. Gehienetan gertatu den gisan, ezkerreko alderdiek, abertzaleek eta euskaltzaleek (Bildu,NaBai 2011,I-Ek) ez zuten zerrendarik aurkeztu Herri Kandidaturaren arrakasta ez oztopatzeko. UdalbatzaUPNk (3) osatzen du,PPk etaPSNk ez baitzuten bat ere zinegotzirik lortu.
2015eko udal hauteskundeetan Herri Kandidatura berriro nagusitu zen, eta hamar zinegotzi eskuratu zituen. UPNk 2 eskuratu zituen etaEuskal Herria Bilduk bat.
| Arangurengo udalbatza | |||||
| Alderdia | 2015eko maiatzaren 24a | 2011ko maiatzaren 22a | |||
| Zinegotziak | Boto kopurua | Zinegotziak | Boto kopurua | ||
| CPVA Candidatura Popular del Valle de Aranguren | 10 / 13 | 3.382 (% 65,47) | 10 / 13 | 2.558 (% 65,94) | |
| Nafar Herriaren Batasuna (UPN) | 2 / 13 | 801 (% 15,51) | 3 / 13 | 859 (% 22,14) | |
| Euskal Herria Bildu | 1 / 13 | 466 (% 9,02) | |||
| Datuen iturria:2015eko hauteskundeen emaitzak interior.es webgunean,2011ko hauteskundeen emaitzak mir.es webgunean | |||||
| Alderdi politikoa | 2015[9] | 2011[10] | 2007[11] | 2003[12] | 1999[13] | 1995[14] | 1991[15] | 1987[16] | 1983[17] | 1979[18] | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Aranguren Ibarreko Herri Kandidatura | %65,47 | 10 | %65,94 | 10 | %60,12 | 10 | %61,37 | 8 | %53,29 | 6 | %51,75 | 6 | %85,71 | 9 | %81,19 | 9 | - | - | - | - |
| Nafar Herriaren Batasuna (UPN) | %15,51 | 2 | %22,14 | 3 | %20,66 | 3 | %23,73 | 3 | %31,51 | 4 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Euskal Herria Bildu (EH Bildu) /Bildu | %9,02 | 1 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Nafarroako Alderdi Sozialista-PSOE (PSN-PSOE) | %4,10 | 0 | %3,84 | 0 | %5,81 | 0 | %7,53 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Alderdi Popularra (PP) | %3,29 | 0 | %4,61 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Mutilvasetako eta Arangureneko Haraneko Herritarrak | - | - | - | - | %4,24 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Izquierda-Ezkerra (I-Em) | - | - | - | - | %4,07 | 0 | %4,42 | 0 | %12,05 | 1 | %12,53 | 1 | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Nafarroako Demokraten Elkargunea (CDN) | - | - | - | - | %2,64 | 0 | - | - | - | - | %31,98 | 4 | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Independenteak 2 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | %56,93 | 5 | - | - |
| Independenteak 1 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | %43,07 | 4 | %48,06 | 4 |
| Zentro Demokratikoaren Batasuna (UCD) | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | %51,94 | 5 |
| Ezkerreko Nafar Batasuna (UNAI) | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | %0,00 | 0 |
Hauek izan dira Arangurengo azken alkateak:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia[19] |
| 1979 | 1983 | UCD | |
| 1983 | 1987 | Independenteak | |
| 1987 | 1991 | Independenteak | |
| 1991 | 1995 | Independenteak | |
| Manuel Romero Pardo | 1995 | 1999 | Independenteak |
| Manuel Romero Pardo | 1999 | 2003 | Independenteak |
| Manuel Romero Pardo | 2003 | 2007 | Candidatura Popular del Valle de Aranguren |
| Manuel Romero Pardo | 2007 | 2011 | Candidatura Popular del Valle de Aranguren |
| Manuel Romero Pardo | 2011 | 2015 | Candidatura Popular del Valle de Aranguren |
| Manuel Romero Pardo[19] | 2015 | 2019 | Candidatura Popular del Valle de Aranguren |
| Manuel Romero Pardo[19] | 2019 | Jardunean | Candidatura Popular del Valle de Aranguren |
Udalerri honetanEskualdeko Hiri Garraioaren 4 linea daude:
 Eskualdeko Hiri GarraioaAranguren | |||||
|
| ||||
Nafarroako gobernuak onartutakoEuskararen Foru Legearen arabera Aranguren eremu mistoko udalerria da, eta hori dela eta,gaztelania etaeuskara, biak dira hizkuntza ofizialak.2010ekootsailaren 18an hartu zuen erabakiaNafarroako Parlamentuak.[20]2001eko erroldaren arabera, herritarren %6,23k zekieneuskaraz hitz egiten.
2008anNafarroako Ezker Batuak etaNafarroa BaikEuskararen Foru Legea aldatu eta gune mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Aranguren) proposamena aurkeztu zutenNafarroako legebiltzarrean.UPN ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean,PSN alderdiaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena[21]. Baina,Nafarroako Parlamentuak2010eko otsailean eremu mistoan sartzea onartu zuen.[20]
Datuak:Q1636195
Multimedia:Aranguren /Q1636195
Liburuak:Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Aranguren
