Sexu bereizien existentziakeboluzio independentea izan du une eta leinu ezberdinetan,eboluzio konbergentearen adibide[8][9]. Patroi errepikatua da ugalketa sexuala espezieisogamoetan, forma eta portaera bereko gametoekin (baina maila molekularrean desberdinak) estalketa mota bi edo gehiagorekin, gameto maskulino eta femeninoa duten espezie anisogamoekin eta gameto femeninoa duten espezieoogamoekin, zeinetan gameto femeninoa maskulinoa baino askoz handiagoa den eta mugitzeko gaitasunik ez duen. Argudia daiteke ugaltze sexualerako bi gameto elkartzen dituzten mekanismoen muga fisikoek eragiten dutela patroi hori[10]. Baina espezie batzuetan arrak beren kabuz ugaldu daitezke asexualki,androgenesi bidez, adibidez[11][12].
Ondorioz, sexua espezie guztietan sortutako gameto motaren arabera definitzen da (hau da,espermatozoide edoobuluen arabera), eta leinu batean ar eta emeen arteko desberdintasunek ez dute beti desberdintasunik iragartzen beste leinu batean[13][14].
Sexu desberdineko organismo edo ugal-organoen artekoar/eme dimorfismoa ez da animalietara mugatzen; gameto arrakkitridoek,diatomeoek etalandare lurtarrek sortzen dituzte, besteak beste. Landare lehortar, femenino eta maskulinoetan, gameto femenino eta maskulinoak ekoizten dituzten organismo eta egiturak ez ezik, landare ar eta femeninoak sortzen dituztenesporofitoen egiturak ere izendatzen dituzte.
Anisogamiaren eboluzioak funtzio maskulino eta femeninoaren eboluziora eraman zuen[15]. Anisogamiaren eboluzioaren aurretik, espezie bateko ernalketa motakisogamoak ziren: tamaina berekoak eta biak mugi zitezkeen, «+» edo «-» motetan soilik katalogatuta[16]. Anisogamian, ugalketa egiten duen elementu bakoitzarigameto deitzen zaio. Arren gametoa emeena baino txikiagoa da, eta mugikorra izan ohi da[17]. Anisogamia zergatik gertatu zen ez da oraindik guztiz ondo ulertzen, ez baitago haren agerpenarenerregistro fosilik. Anisogamiaren jatorriari buruzko teoria ugari daude. Azalpenetako askok komunean dute gameto eme handiagoek bizirauteko aukera gehiago dituztela eta gameto ar txikiagoek beste gameto batzuk aurkitzeko aukera gehiago dituztela, azkarrago bidaiatu dezaketelako. Gaur egungo ereduek ez dute azaldu ohi zergatik mantentzen den isogamia espezie gutxi batzuetan[18]. Badirudi anisogamiak hainbat aldiz eboluzionatu duela isogamiatik aurrera; adibidez,Volvocales emeek (alga berde mota bat) Plus estalketa motatik aurrera eboluzionatu zuten. Sexuaren eboluzioa gutxienez duela 1.200 milioi urte hasi bazen ere, erregistro fosil anisogamorik ez dagoenez, zaila da zehaztea noiz eboluzionatu zuten arrek[19]. Teoria baten arabera, arrak «-» motako ernalketatik eboluzionatu zuten[20].
Organismo jakin baten sexua hainbat faktorek zehaztu dezakete. Genetikoak edo ingurunekoak izan daitezke, edo modu naturalean alda daitezke organismo baten bizitzan zehar. Espezie gehienek bi sexu baino ez dituzten arren (arra edo emea), animaliahermafroditek,harrek bezala, ugal-organo arrak zein emeak dituzte[21]. Ar eta emeetan banatzen diren espezieeigonokoriko deitzen zaie animalietan etadioiko hazidun landareetan etakriptogamoetan. Sistema batzuetan, arrek eta hermafroditek elkarrekin biziraun dezakete,androdioiko deitzen den sistema batean. Arrez gain, emeak eta hermafroditak baldin badaude, orduantrioiko deitzen zaio[22].
Espezie guztiek ez dutesexua zehazteko sistema bera. Animalia gehienetan, gizakiak barne, sexuagenetikoki zehazten da; hala ere,Cymothoa exigua bezalako espezieek sexua aldatzen dute inguruan dauden eme kopuruaren arabera[23].
Ugaztun gehienak, gizakiak barne, genetikokisexua zehazteko XY sistemak zehazten ditu, eta arrek XYsexu-kromosomak dituzte sistema horretan (emeek, berriz, XX). Hainbat espezietan, gizakiak barne, posible daXX ar bat izatea, edo bestekariotipo batzuk edukitzea. Ugalketan, ar batek X espermatozoide bat edo Y espermatozoide bat eman dezake, eta eme batek, berriz, X obulu bat baino ezin du eman. Y espermatozoide batek eta X obulu batek ar bat sortzen dute, eta X espermatozoide batek eta X obulu batek, berriz, eme bat[24].
Maskulinitatearen erantzule denY kromosomaren zatia da Y kromosomaren sexuaren eskualde determinatzailea,SRY delakoa[25]. SRYkSox9a aktibatzen du, zeinakFGF9arekin etaPGD2arekin atzeraelikatze-begiztak eratzen dituengonadetan, eta gene horien mailak garapen maskulinoa eragiteko bezain altu mantentzea ahalbidetzen du[26]; adibidez, FGF9akkordoi espermatikoen garapena etaSertoli zelula sexualen ugalketa eragiten ditu (biak ala biak erabakigarriak dira garapen maskulinorako)[27].
Narrasti espezie batzuetan,kaimanetan adibidez, sexua arrautza inkubatzen den tenperaturaren araberakoa izaten da. Beste espezie batzuek,barraskilo batzuek adibidez, sexu-aldaketa praktikatzen dute: helduak arrak izaten hasten dira, eta gero eme bihurtzen dira[29].Pailazo-arrain tropikaletan, talde bateko indibiduo menderatzailea eme bihurtzen da; gainerakoak, berriz, ar[30].
Giza eme bat (ezkerrean) eta ar bat (eskuman), alderatzeko parez pare jarrita.Genitalen inguruan dutenile pubikoa kenduta dute anatomia hobeto ikus dadin.
Arrek eboluzionatu egin dute bigarren mailako ezaugarri sexualak erabiltzeko, beren gaitasuna adierazten duten ezaugarriak erakusteko. Uste denez,hautespen sexuala da ezaugarri horiek garatzeko indar bultzatzailea. Tamaina fisikoaren ezberdintasunek eta hautespen sexualaren baldintzak betetzeko gaitasunak modu esanguratsuan lagundu dute espezie bakoitzaren bigarren mailako ezaugarri sexualen emaitzan[31].
Espezie askotan, esperma ekoizte soilak baino alde handiagoa dute arrek emeengandik. Adibidez, intsektu etaarrain batzuetan, arra emea baino txikiagoa da.Landare hazidunetan, organismo berarensexu-organoak bai emeen bai arren elementuak izaten dituzte.
Ugaztunetan, gizakiak barne, arrak emeak baino handiagoak izan ohi dira. Ugaztun arrek estalketa aukerak irabazteko fisikoki indartsuagoak eta lehiakorragoak izan beharrari egozten zaio hori askotan. Gizakietan, zehazki, arrek emeek baino gorputz-ile eta muskulu-masa gehiago dute[32][33].
Hegaztieklumaje koloretsua izaten dute, eta horrek emeak erakartzen ditu[34]. Hegazti espezie askotan, arrek emeek baino kolore biziagoak erakusten dituzte, eta horrek ikusgarriago egiten ditu balizko bikoteentzat. Ezaugarri horiek denborarekin eboluzionatu egin dute, hautespen sexualaren ondorioz; izan ere, ezaugarri horiek zituzten arrek arrakasta handiagoa zuten bikotekideak erakarri eta geneak transmititzeko orduan.
Analogiaz,elektronikan edoiturgintzan erabiltzen diren tresnetan, besteak beste, ar eta eme hitzak erabiltzen dira konektoreen duten forma zehazteko. Oro har, konektatzen den atalari, ar deitzen zaio, eta finkoa denari eme.
↑Richards, Julia E., ed. (2011). The human genome: a user's guide. (3rd ed. argitaraldia) Academic Press/Elsevier ISBN978-0-08-091865-5. (kontsulta data: 2025-01-02).
