| Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Gerra |
|---|
 Irudiak erlojuaren norantzan ezker-goikaldetik hasita:
Bunker Hilleko Guda, Montgomeryren heriotza Quebecen, Cowpenseko Guda, "Moonlighteko Guda"
|
| Data | 1775 –1783 |
|---|
| Lekua | Ipar Amerika,Ozeano Atlantikoa,Mediterraneo Itsasoa etaKaribe Itsasoa |
|---|
| Emaitza | Amerikar eta bere aliatuen garaipena
Parisko Ituna |
|---|
| Gudulariak |
|---|
|
|
| Buruzagiak |
|---|
|
| Indarra |
|---|
20.000 erregular
230.000 miliziar
30-40 fragata eta bestelako itsasontzi | 12.000 erregular
55.000 Loialista
29.867 mertzenari
5.000 indiar
100 fragata eta bestelako itsasontzi |
|---|
|
| Galerak |
|---|
Gudariak
Hildakoak: 25.000
Zaurituak: 24.000 | Gudariak
Hildakoak: 24.000
Zaurituak: 20.000 |
|---|
|
Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Gerra (ingelesez:American Revolutionary War edoAmerican War of Independence)Britainia HandiakIpar Amerikan zituenHamahiru Kolonien eta Britainia Handiaren artekogerra izan zen,1775etik1783ra bitartean gertatua.Yorktowngo setioan britainiarrek izandako porrotak etaParisko Ituna sinatzeak amaitu zuten gerra.
Errege-gutunezXVII. etaXVIII. mendeetan ezarriak, Amerikako koloniak, neurri handi batean, autonomoak ziren barne-arazoetan, eta oparoak, merkataritzanBritainia Handiarekin etaKaribeko koloniekin salerosketak eginez, baita Europako beste potentzia batzuekin ere,Karibeko beren biltegien bidez. 1763koZazpi Urteko Gerran, britainiarrek frantsesak garaitu ondoren,Erresuma Batuko koroaren eta bere 13 kolonien arteko tirabirak merkataritza, ipar-mendebaldeko politika eta zerga neurrien inguruan sortu ziren, Zigilu Legea eta Townshend Ekintzak barne. Oposizio kolonialak 1770eko Bostongo Sarraskia ekarri zuen, Britainia Handiarekiko independentziaren ideia bultzatu zuena. Aurreko zerga-neurriak indargabetu baziren ere, Parlamentuak Tea Legea onartu zuen 1773an, eta neurri horrekBostongo Tearen Matxinada ekarri zuen abenduaren 16an. Horri erantzunez, Parlamentuak, 1774ko erdialdean,Lege Onartezinak deiturikoak ezarri zituen, Bostongo portua itxi; Massachusettseko gutuna ezeztatu, eta kolonia britainiar gobernuaren kontrolpean jarri zuen.
Neurriak egonezina sortu zuen kolonietan, eta horietako 12k ordezkariak bidali zituztenFiladelfiara 1774ko irailaren hasieran, protesta bat antolatzeko Lehen Kongresu Kontinental gisa. Britainia HandikoJurgi III.a Erresuma Batukoari bakea eskatzeko dei batean, Kongresuak eskaera bat egin zion, baina baita Kontinental Elkartea izeneko britainiarren produktuen aurkako boikota ere egingo zuela Lege Onartezinak bertan behera uzten ez baziren. Nahiz eta irtenbide baketsu bat lortzeko ahaleginak egin, borrokak hasi ziren,Westminsterreko sarraskiaren ondoren 1775eko apirilaren 19an Lexingtongo guduarekin, eta, ekainean, KongresuakKontinenteko Armada bat sortzea baimendu zuenGeorge Washington komandanteburu zuela. Nahiz eta Parlamentuaren barruko fakzio batek kontra egin Iparraldeko Ministerioakhertsapen politika ezarri zuen, eta bi aldeek gero eta saihestezinago ikusten zuten gatazka. 1775eko uztailean, Kongresuak Jurgi III.a Erresuma Batukoari bidalitako Oliba Adarraren Eskaera atzera bota zuen, eta, abuztuan, Parlamentuak matxinada-egoeran deklaratu zituen koloniak.
1776ko martxoan Boston galdu ondoren, Sir William Howe britainiar komandanteburu berriakNew York etaNew Jerseyko kanpaina hasi zuen. Azaroan, New York harrapatu zuen Washingtonek Trenton eta Princetonen garaipen txiki baina esanguratsuak lortu aurretik, eta horrek konfiantza itzuli zien abertzaleei. 1777ko udan, Howek Filadelfia hartzea lortu zuen, nahiz, urrian,John Burgoyneren agindupeko indar bereizi bat errenditu behar izan zen Saratogan. Garaipen hori funtsezkoa izan zen Frantzia eta Espainia bezalako botereak konbentzitzeko Estatu Batu independente bat entitate bideragarria zela. Armada kontinentala neguko kuarteletan sartu zen, Valley Forgen, non von Steuben jeneralak gudu unitate antolatua bihurtuko zuen.
Frantziak laguntza ekonomiko eta militar informala eman zion matxinadaren hasieratik AEBri, eta, Saratogaren ondoren, bi herrialdeek akordio komertziala eta aliantza itun bat sinatu zituzten 1778ko otsailean. Independentziarako bermearekin Kongresua Frantziarekin batu zen Britania Handiaren aurkako gerra globalean, etaAntilla frantziarrak defenditzeko hitza eman zuen. Espainia ere Frantziarekin aliatu zen Britainia Handiaren aurka Aranjuezko Itunean (1779), nahiz eta amerikarrekin ez formalki aliatu. Hala eta guztiz ere,Louisianako portuetarako sarbideak armak eta hornigaiak inportatzeko aukera ematen zien abertzaleei, eta Espainiako Golkoko Kostako kanpainak, berriz, hegoaldeko funtsezko baseak kendu zizkionErrege Itsas Armadari.
Horrek 1778ko estrategia kaltetu zuen, Howeren ordezkoak, Sir Henry Clintonek,Estatu Batuetako hegoaldera eraman baitzuen gerra. Hasieran arrakasta izan bazuen ere, 1781eko irailean, Yorktowneko indar frantziar-amerikar batekCornwallis setiatu zuen. Goarnizioak porrot egin ondoren, Cornwallis, urrian errenditu zen. Britainiarrek Frantziarekin eta Espainiarekin izan zituzten gerrak beste bi urtez luzatu ziren arren, Britainia Handiak Amerikan zituen indarrak, oro har, portuetara eta mendebaldeko gotorlekuetara mugatzen ziren, eta, Ipar Amerikan, berriz, borrokak eten egin ziren neurri handi batean. 1782ko apirilean, Iparraldeko ministerioa britainiar gobernu berri batek ordezkatu zuen, amerikar independentzia onartu etaParisko Ituna negoziatzen hasi zena. Ituna 1783ko irailaren 3an berretsi zenean onartu zuen Britainia Handiak independentzia amerikarra, eta gerra ofizialki amaitu zen. Versaillesko tratatuek Frantzia eta Espainiarekin zituzten gatazkak konpondu zituzten[1].
Ipar Amerikako ekialdeko kostaldean,Britainia Handiko koroaren jabetzako hamahiru kolonia zeuden. Jabetza horietan, lehenengoerrepublika sortu zen eta bertako gobernuakonstituzio baten bidez araututa gelditu zen. Horretarako, biztanleak britainiarren agintetik irten ziren, eta gainera,berdintasuna etaaskatasuna sustatzen zituzten ideia iraultzaile nagusiak antolaketa politiko eta sozial berrian sartu ziren.
Kolonietako gizartea etorkin jario etengabeen eraginezkoa zen; gizarte horretan, ez zeudenEuropako sistema feudal zorrotzaren ezaugarriak;jaraunspenezko nobleziarik ere ez zegoen. Hegoaldeko kolonietan (Virginia,Carolina,Georgia) sistemaesklabista antolatu zen (500.000esklabo beltz); sistema horretan, esklaboaktabakoa,azukre etakotoiaren laborantzan egiten zuten lan.
Bertako gizartea honako hauek osatzen zuten: lur-jabe txikiek eta handiek; hirietako langile askeek, mendebaldean lur berriak okupatzeko eta baliabideak ustiatzeko aukera zuten langileak; merkataritza-trafiko aktiboa kontrolatzen zutenmerkatariek eta azkenik, esklaboak ugariagoak ziren hegoaldeko kolonietan. Hamahiru kolonietako hiri eta porturik garrantzitsuenaFiladelfia zen, eta1760an, gehienez jota, 25.000 biztanle zituen.
Amerikako kolonia britaniarren altxamendua, independentzia-gerra baino gehiago, benetako iraultza izan zen. Britainia Handiaren aurkako askatasun-gogoa kolonien barruan gelditu zen agerian.
Kolonoek bidegabeko tratua jasaten ari zirela uste zuten, metropolira aberastasuna eta zergak bidali arren, guztiz baztertuta zeudelako, eurengan eragina zuten erabaki guztietan. Egoera horren ondorioz,XVIII. mendearen erdialdetik aurrera, Britainia Handiarekiko menpekotasun gogorraren aurkako iritzia zabaldu zen.
IngalaterrakFrantziariZazpi Urteko Gerra (1756-1763) irabazi ondoren (metropoliak kolonoen laguntza handia jasota, bai laguntza militarra eta baita baliabide ekonomikoak ere), kolonoek eskainitako laguntza garrantzitsua ez zen behar bezala saritu. Aldiz, zerga-presioa gogortu egin zen, gerraren gastuak finantzatzeko. Horrela, azukrearen eta beste produktu batzuen gainekozerga berriak sortu ziren.1773koabenduaren 16an,Bostoneko portuan istilu larria egon zen,Tearen Matxinada. Altxamendu horren zergatiaLondresko gobernuak tearen merkataritzari ezarritako zerga berria izan zen. Kolono gazte batzuek, indiarrez mozorroturik,Ekialdeko Indien Konpainiako hiru itsasontzitako kargamentua itsasora bota zuten, konpainia horrekteaIpar Amerikara esportatzeko monopolioa lortu baitzuen. Tropa ingelesek gogor zapaldu zuten altxamendua eta gobernuakBostongo portua ixteko agindua eman zuen; baina, horren eraginez, haserrea biztanleria osora zabaldu zen.
Gobernu britainiarraren errepresio-neurrien ondorioz, Independentziaren gerra hasi zen.1775eko data eman ohi da gerraren hasiera data bezala, istiluak lehenagotik bazetozen ere. Kolonoekmilizianoen armada eratu zuten eta aginteanGeorge Washington (1732-1799) jarri zuten. Washingtonen lehenengo arazoa tropak ekipatzeko armarik eta muniziorik ez edukitzea izan zen. Gerraontzirik ere ez zeukanez, ingelesek erabateko nagusitasuna zuten itsasoan. Beraz, atzerriko potentzien laguntza lortu behar izan zuten.Frantziak,Britainia Handiaren aurkari nagusia zenez,George Washingtonek armadarako behar zituen armamentua eta munizioak bidali zituen. Lehenengo batailetan, armada britainiar indartsuak nagusitu ziren; hala eta guztiz ere,Saratogako batailan matxinoek kolpe gogorra eman zioten armada ingeleseko gorputzetariko bati, eta horren ostean, gerraren garapena aldatzen hasi zen.
1779an, gerra nazioarte zabalago batera hedatu zen: Frantziak etaEspainiak gerran sartzea erabaki zuten. Frantziak mendekurako gogoa zeukan,Zazpi Urteko Gerra (1756-1763) galdu ondoren, eta Espainiak galdutako jabetzak berreskuratu nahi zituen,Gibraltar etaMenorca esaterako. Horren guztiaren ondorioz, bi herri horiek Ingalaterraren aurka mobilizatu zituzten tropak.1781akourriaren 19an, Britainiarren armada errenditu egin zenYorktowngo batailan eta1783an, Britainia Handiak Estatu Batuen independentzia onartu zuen,Parisko Itunean.
| « | Bistakoak direlako eutsiko dieguegia hauei. Hona hemen:gizaki guztiak berdin sortuak direla;Sortzaileak eskubide besterenezinak ematen dizkiela guztiei (besteak beste, bizitza,askatasuna etazoriontasunaren bilaketa); eskubide horiek bermatzeko, gizakien arteangobernuak ezartzen direla, eta gobernatuen onespenetatik eratortzen direla gobernu horien botere legitimoak; gobernua erabat printzipio horien aurka badoa, berritzeko edo abolitzeko eskubidea duela herriak, bai eta printzipio horietan oinarritutako beste gobernu bat ezartzeko eskubidea ere, eta segurtasuna eta zoriontasuna lortzeko egokiena iruditzen zaion moduan antola dezakeela herriak boterea.
[...] Helburu bera duten gehiegikerien eta usurpazioen zerrenda luze batek herriadespotismo absolutuaren mende hartu nahi duela adierazten badute, herriak gobernu hori boteretik botatzeko eskubidea eta betebeharra du, eta etorkizuneko segurtasunerako berme berriak ezartzekoa. Izan ere, handia izan dakolonia hauen sufrimendua; eta orain aurreko gobernatzeko era aldatzeko beharra nabaria da. [...]:
Beraz Ameriketako Estatu Batuetako ordezkariok, Kongresu Orokorrean bilduta, [...] hau jakinarazi eta aldarrikatu nahi dugu: Kolonia Batu hauek estatu aske eta independenteak direla, eta izan behar dutela eskubide osoz, [...] eta haien arteko nahiz Britainia Handiarekiko lotura politiko guztiak erabat disolbatuta daudela eta geratu behar dutela [...] | » |
| Ameriketako Estatu Batuetako ordezkariek, Kongresu Orokorrean bilduta.Filadelfia, (1776), |
Ipar Amerikako 1787ko konstituzioaliberalismo politikoaren printzipioak jasotzen zituen lehenengo kostituzioa izan zen. Independentzia konkistatu ondoren, antzinako kolonia guztiek ados jarri beharra izan zuten, eta hori oso konplexua izan zen. Hegoaldeko kolonietan, etxe handietan bizi ziren lur-jabeek agintzen zuten; adibidez, esklabotzaren abolizioaren aurka zeuden. Aldiz, iparraldeko koloniak burgesak eta nekazaritzako jabe txikiek kontrolatzen zituzten. Buruzagi politikoek neurri erradikalagoak proposatzen zituzten, banakako eskubideen aldetik, estatu kideen arteko batasun politiko handiagoa sustatzen zuten.
1787an, antzinako kolonietako berrogeita hamabost ordezkariFiladelfian bildu ziren, konstituzio berri bat idazteko. Joeren arteko paktua lortu zen: gobernu federal bakarra eratuko zen,errepublikakopresidentearekin eta legegintzako bi ganberarekin (Ordezkarien Etxea etaSenatua; baina, aldi berean, estatu bakoitzak barne-politikan eskumen handiak izango zituen gobernu autonomoa eduki ezean.
1787ko konstituzioa, bestalde, ilustratuek defendaturiko berdintasunaren eta askatasunaren printzipioetan oinarritzen zen. Erregimen errepublikanoa eta demokratikoa ezarri zen eta emendakin batzuk kenduta,1789an behin betiko onetsitako konstituzioa indarrean dago gaur egun ere.
Ipar Amerikako independentziak eta demokraziak eragin handiaz izan zuten,Europako iritzian eta politikan. Errepublika berriak eta Konstituzioari erantsitako giza eskubideen adierazpenak saihestu egiten zuten beltzen esklabotzaren gaia; gai horiSezesio-gerran ebatzi zen (1861-1865); arazo horren ondorioz, gaur egun ere arrazen diskriminazioa erakusten duten egoerak ageri dira.
- ↑ (Ingelesez) American Revolutionary War. 2023-02-11 (kontsulta data: 2023-02-15).
.svg)
.svg)
.svg)
.svg)
