Ladua Ĉeĉenia milito, en malfruaj fazoj konata kielNord-Kaŭkazia milito[1] estas lanĉita fare deRusa Federacio kontraŭ defakte sendependa respubliko deIĉkerio en26-a de aŭgusto1999. Per ĝi la Rusia registaro dePutin penis kontroli la regionon deĈeĉenio.
Formala kialo de komenco de la milito estis invado alDagestano fare deIslama Internacia Brigado, kiu reagis al subpremo de ribelo en du vilaĝoj de Dagestano. Ankaŭ la Rusia registaro akuzis la ĉeĉenoj je teroreksplodoj en kelkaj urboj de Rusio, kvankam ekzistas neniu pruvo de konekto inter tiuj eksplodoj kaj la ĉeĉenaj separistoj.
La kampanjo plejparte nuligis la rezultojn deunua Ĉeĉenia milito, post kiu Iĉkerio gajnis liberecon kaj sendependecon. Kvankam Rusia armeo sukcesis ricevi kontrolon super la teritorio de Ĉeĉenio, la ĉeĉenoj daŭre luktas por sendependeco kaj la milito ĝis nun ne estas efektive finita. Plimulto de internaciaj ĵurnalistoj rigardas la konflikton kiel interna konflikto de Rusio, kaj pro tio ne multaj informoj venas en Eŭropaj kaj Usonaj informiloj. Tamen, multajmuĝahidoj el la Islama mondo venis por helpi al la luktanta ĉeĉena popolo.
Dum komenca kampanjo la Rusia armeo kaj pro-Rusiaj kunlaborantoj de Ĉeĉenio atakis la batalantojn en malkaŝita batalo kaj okupis la ĉefurbonGroznon post vintrasieĝo kiu daŭris ekde malfrua1999 ĝis februaro2000. Rusio establis rektan regon super Ĉeĉenio, dum Ĉeĉenaj rezistgrupoj tra tutaNorda Kaŭkazio komencis longangerilon kaj mortigis multajn okupantojn dum multaj jaroj. Ankaŭ kelkaj grupoj kiujn oni opinias konektaj kun la Ĉeĉenia rezista movado okazigis kelkajnteroratakojn kontraŭ Rusio, inkluzive kontraŭ pacaj civitanoj. Laterorismo kaj malobservoj dehomaj rajtoj, farataj de ambaŭ Rusio kaj la kelkaj ĉeĉenaj rezistantoj, alvokis protestojn de multaj internaciaj humanistaj organizaĵoj.
Nun Rusio estas plejparte detruinta la Ĉeĉenian ribelulan movadon, kvankam apartaj etaj grupoj, organize kaj ideologie sendependaj unu de la aliaj, daŭre aktivas en diversaj regionoj de Norda Kaŭkazio[2]. Anstataŭ malfermitaj atakoj la partizanoj uzasgerilon kaj organizas eksplodojn, celante okupantajn trupojn kaj federacian registaron de la regiono. Oni ne scias precizan nombron de mortintoj pro tiu ĉi konflikto. Neoficiaj informoj deklaras ĉirkaŭ 50000 mortis, plimulto el kiuj estis ĉeĉenaj pacaj civitanoj[3]. La datumoj pri perdoj de Rusia armeo estas neatingeblaj.
Ĉeĉenio estas regiono en Norda Kaŭkazo, kiu konstante defendas sian sendependecon ekde antikvaj tempoj. En15-a jarcento ĝi kontraŭstaris invadon deOtomana Imperio. Ĉ.1577 komunumo dekozakoj estas establita en ebena Ĉeĉenio apud riveroTerek. En1983 Rusio kajKartvelia reĝejoKartli-Kaĥeti signisTraktaton de Georgijevsk, laŭ kiu Kartvelio iĝisprotektorato de Rusio. Por pli sekuraj konektoj kaj transportado inter Rusio kaj Kartvelio, samkiel alTranskaŭkaziaj regionoj, laRusia Imperio komencis disvastigi sian influon al la regiono de Kaŭkazo, kaj tiel en1817 komencis laRusia invado al Kaŭkazo. Rusiaj trupoj unue eniris al montara Ĉeĉenio en1830 kaj la milito en tiu areo daŭris ĝis1830, kiam armeo de ĉirkaŭ 250000 soldatoj sub gvido degeneraloAleksandr Barjatinskij subpremis reziston de la montaranoj. Tamen, la lukto por libero ne finis post laanekso de Kaŭkazo, kaj multaj trupoj de Kaŭkazanoj luktis kontraŭ Rusio dumRusa-Turka milito de 1877-1878.
En1941, dumDua Mondmilito en Ĉeĉenio okazis laribelo sub gvido deĤasan Israilov. Pro tioStalin akuzis la ĉeĉenojn je helpo alnazioj kaj perfido. En februaro1944 Stalina persekutistoLavrentij Berija okazigis laOperacion Lentil, dum kiu preskaŭ ĉiuj laĉeĉenoj kajinguŝoj estis deportitaj el Ĉeĉenio alKazaĥio,Kirgizio kajSiberio. Multaj deportitoj estis mortigitaj dum komencaj etapoj de "transloĝigo", aliaj mortis dum la vojo aŭ en kolonioj pro malsato kaj malbonaj kondiĉoj. Laŭ reporto deLavrentij Berija alJosif Stalin, ĉirkaŭ 150000 el 478479 (do, 31,3%) deportitoj mortis dum unuaj kvar jaroj de "transloĝigo".[5]. Alia esploristo atentas la mortokvanton de ĉirkaŭ 22.7%: laŭ reportoj deNKVD,ĉ. 113 000 inguŝoj kaj ĉeĉenoj mortis (3000 mortigitaj antaŭ transporto, 10 000 dum transporto kaj 100 000 dum la unuaj tri jaroj post translokigo el tuta kvanto de 496 460 deportitoj[6]. Alia fonto statas ke ĉirkaŭ kvarono el tuta kvanto de ĉirkaŭ 650 000 deportitaj ĉeĉenoj, inguĉoj,karaĉajoj kajkalmukoj mortis dum la unuaj kvar jaroj de translokigo[7]. La nombro de deportitoj, tamen, diversencas en diversaj fontoj. Almenaŭ du esploristoj asertas ke entute estis deportitaj ĉirkaŭ 700 000 ĉeĉenoj kaj inguŝoj, kvarono el kiuj mortis[8][9]. LaEŭropa Parlamento agnoskis la deporton kielgenocidon laŭ decido de26-a de februaro2004[10]. Nur en1953, post morto deStalin,Ĥruŝĉov permesis al kelkaj ĉeĉenoj reveni al ilia hejmlando. Malgraŭ grandareprezalio kontraŭ la ĉeĉenoj, aŭtoritato de Soveta registaro inter ili, neniam tre alta, eventuale malkreskis.
Postdisfalo de Sovetunio en1991, la Ĉeĉenia-Inguŝia Respubliko deklaris sendependecon. En1992, estroj de Ĉeĉenio kaj Inguŝio signis pakton, laŭ kiu Ĉeĉenio kaj Inguŝio disigis unu de la alia. Poste Inguŝio revenis enRusa Federacio kaj Ĉeĉenio restis sendependa. Ĉar Rusia registaro deJelcin ne volis agnoski sendependan respublikon deIĉkerio kaj la debato kondukis al malgrandaenlanda milito ekde1992, kiu komencis post kiam Rusio subtenis la opozicion kontraŭ tiama Iĉkeria prezidentoĜoĥar Dudajev. En1994 komenciĝis plenskala invado de Rusia federacia armeo en Ĉeĉenio kaj dujara milito ene de respubliko. Pro konfliktoj mortis almenaŭ 100 000 homoj, kaj ĉeĉenoj, kaj rusoj, kaj anoj de aliaj Kaŭkazaj popoloj. En1996 oni signisPactraktaton de Ĥasav-Jurt, laŭ kiu Rusiaj trupoj estu eltenita el la respubliko. La lando iĝis defakte sendependa, kvankam ĝian sendependecon oficie agnoskis nur unuŝtato -Kartvelio deZviad Gamsaĥurdia.
Post la unua milito, granda parto de infrastrukturo de Ĉeĉenio estis ruinigita. La regpovo de sendependa registaro estis malforta, aparte eksterGrozno, en kiu ĝi sidis. Multaj vastaj areoj estis kontrolataj fare de politike diversaj ekstremistaj grupoj, aparte de diversaj branĉoj deVahabismo[11].
Manko de iu funkciantaindustrio kajekonomia blokado, instigita elRusio kondutis al situacio ke multaj armitaj kaj bataltrejnitaj grupoj de eksajgerilistoj ne havis iun alian laboron krom krimo kaj perforto. Krimoj, apartekidnapoj, iĝis unu el plej gravaj fontoj de enspezo por multaj eksaj partizanoj. Dum tri jaroj de sendependeco, pri ol 200 milionoj dadolaroj estis atingitaj per kidnapoj fare de diversaj grupoj[12]. Inter1996 kaj1999 kidnapitaj ĝis pli ol 1300 da homoj entute.
En1998 la registaro deAslan Masĥadov deklariskrizostaton kaj rektanŝarian juro. Post tio ĝi komencis grandan kampanjon kontraŭ kidnapoj kajostaĝoprenoj. La registaraj trupoj kaj anoj de krimaj grupoj ofte okazigis grandajn batalojn. Ekzemple, en julio de1998 pli ol 50 homoj mortis en unu el tiaj bataloj inter anoj deĈeĉenia Nacia Gvardio kajŬahabistaj militantoj enGudermes.
En1997 okazis prezidenta baloto en Ĉeĉenio, kiun gajnisAslan Masĥadov. Li celis krei ekonomie sendependan ŝtaton surbaze de ideoj dedemokratio. En Rusio la registaro opiniis, ke se tiu projekto realiĝos, la sukcesa sendependiĝo de Ĉeĉenio povus instigi movadojn por sendependeco en aliaj regionoj. Do, Rusio uzis sian diplomatan potencon por eviti agnoskon de Ĉeĉenia sendependeco fare deUN kaj apartaj ŝtatoj. La sendependa respubliko iĝis efektive en ekonomia blokado. Ekde1998 ĝis1999 Rusiaj registaraj agentoj okazigis kelkajnatencojn kontraŭ Masĥadov[13]. Ankaŭ Masĥadov multfoje asertis, ke granda parto de kidnapoj, ostaĝoprenoj kaj aliaj krimoj, kiuj kaŭzis kaoson en Ĉeĉenio estis inspiritaj el Moskvo kaj plenumitaj fare de pro-Rusiaj trupoj[14]. Efektive, la kulpitaj grupoj aliĝis al Rusio dum la Dua milito kaj iĝis gravaj pro-rusaj aktivistoj[15]
Poste, en januaro2000 unu el eksaj ĉefministroj de RusioSergej Stepaŝin deklaris, ke la Rusia invado en Ĉeĉenio kaj la Dua milito estis planitaj ekde marto1999."Pri Ĉeĉenio mi povas diri jenon. Plano de aktivaj operacioj estas disvolvata ekde marto. Kaj ni planis atingiTerekon en aŭgusto aŭ septembro. Do, tio okazus eĉ se ne estus eksplodoj en Moskvo", diris li[16].
En16-a de novembro enKaspijsk (Dagestano) bombo detruis apartamenton de Rusiaj limgardistoj; en tiu eksplodo mortis 68 homoj. La kaŭzo de la eksplodo ne estas planita, sed en Rusio oni emis akuzi je ĝi la Ĉeĉeniajn ribelulojn[17]. Krom tiu, aliaj versioj estas ke la eksplodon performis lokajnaciistoj aŭ membroj de Dagestanamafio, kiu kontrabandiskaviaron tra Ĉeĉenio. Ankaŭ grava versio estas ke tiu ĉi eksplodo estas unu el serio de kvazaŭ-teroratakoj, performitaj fare de Rusia registaro kajFSB por krei popolan malamon kontraŭ Ĉeĉenio. En23-a de aprilo1997 okazis eksplodo en fervoja stacidomo deArmavir (Krasnodara regiono) pro kiu mortis tri homoj, kaj en28-a de majo de sama jaro du homoj pereis pro eksplodo en stacidomo dePjatigorsk (Stavropola regiono).
Dum tuta daŭro de Ĉeĉenia sendependeco, anoj de Rusiaj ĉelimaj trupoj performis ronĝatakojn al teritorio de Ĉeĉenio, prirabante kaj mortigante lokajn civitanojn. Responde, Ĉeĉenaj partizanoj el grupoj, kiuj ne obeis alAslan Masĥadov, atakis Rusiajn armeajn punktojn. En22-a de decembro1997 grupo deDagestanaj militantoj kuniĝis kun trupo de Ĉeĉeniaarabdevena komandantoIbn al-Ĥattab atakis bazon de la 136-a Motora FusilistaBrigado de Rusia armeo, kiu jam estis fama pro krimoj en Ĉeĉenio dum laUnua Ĉeĉenia milito, en Dagestana urboBujnaksk, kaj kaŭzis grandajn perdojn[18]. La16-an de apriloInguŝiaj partizanoj embuskis Rusian trupon apud Inguŝia-Ĉeĉenia landlimo. Inter la mortigitaj estis Rusiageneralo kaj dukoloneloj. En7-a de aprilo1999 kvar Rusiaj policistoj estis mortitaj ĉe parto de landlimo proksima alStavropol. En malfrua majo de sama jaro Rusia registaro deklaris, ke ĝi fermas la Rusian-Ĉeĉenian landlimon por kontraŭstariterorismon kaj krimon. Rusiaj limgardistoj estis donitaj ordonon pafi ĉiujn homojn, kiuj alvenas el Ĉeĉenia teritorio. En18-a de junio la militantoj respondis per atako al limgardistaj staboj en Dagestano, en kiu mortis 7 soldatoj. En29-a de julio trupoj deMVD atakis kaj detruis Ĉeĉenian ĉeliman fortikaĵon kaj okupis ĉirkaŭ 800 metrojn de strategie grava ŝoseo. En9-a de aŭgusto de la sama1999-a jaro ses Rusiaj soldatoj iĝis kidnapitaj enVladikavkaz (ĉefurbo deNorda Osetio), kaj en22-a de aŭgusto 10 Rusiaj policistoj mortis pro eksplodo dekontraŭtanka mino en sama respubliko.
Inter augusto kaj septembro1999 Ĉeĉenia komandantoŜamil Basajev kajIbn al-Ĥattab, lamuĝahida gvidanto elSauda Arabio, gvidis du armeojn de tuta nombro de ĉirkaŭ 1400 Ĉeĉenaj, Dagestanaj, Arabaj kajKazaĥaj militantoj invadis el Ĉeĉenio al najbara respubliko deDagestano por helpi al ribelo de tri Dagrstanaj vilaĝoj:Kadar,Karamaĥi kajĈabanmaĥi. La vilaĝoj deklaris sendependecon deRusia Federacio, kaj ĉar lokaj loĝantoj timis, ke responda atako de la Rusia armeo detruos kaj mortigos ĉiujn, oni petis helpon el Ĉeĉenio. En tiu ĉi konflikto Rusio unuafoje ekuzistermobarajn armilojn en loĝataj areoj, plej noteble en vilaĝoTando. Post ĉirkaŭ dummonata batalo, la Ĉeĉenoj kaj muĝahidoj estis elpremitaj reen en Ĉeĉenion en mezo de septembro. Almenaŭ kelkcent (laŭ iuj fontoj eĉ kelkmil) homoj iĝis mortigitaj pro la batalo, plimulto el kiuj estis pacaj civitanoj. La federacia armeo reportis 279 soldatojn mortaj kaj ĉirkaŭ 900 vunditaj.
Post la Dagestana milito, kiam Rusia publiko ankoraŭ estis kolera pro la milito, okazis serio de teror-eksplodoj en Rusio - en urbojMoskvo,Volgodonsk kajBujnaksk. En4-a de septembro1999 62 homoj mortis en apartamento de Rusiaj soldatoj. Dum la sekvintaj du semajnoj okazis tri aliaj eksplodoj en apartamentoj kaj unu en komerccentro. Entute ĉirkaŭ 300 homoj pereis pro la eksplodoj. Tiama Rusia registaro kaj la prezidentoBoris Jelcin mem asertis ke la atakojn okazigis Ĉeĉeniaj separistoj el gruboj deIbn al-Ĥattab kajŜamil Basajev. La lastaj, tamen, rifuzis iujn konektojn kun la eksplodoj. Vere, nenio profita estis por jam-sendependa Ĉeĉenio en tiuj eksplodoj.
Multaj aŭtoritataj individuoj, inkluzive ekzilita RusiaoligarkoBoris Berezovskij[19],UsonaparlamentanoJohn McCain[20] kaj oficiro deFSBAleksandr Litvinenko konjektis, ke la eksplodoj estis planitaj kaj organizitaj de FSB por instigi publikan malamon kontraŭ la Ĉeĉenoj kaj krei pretekston por atako kaj reokupo de Ĉeĉenio[21]. En29-a de septembro Rusio postulisekstradicion de akuzitaj personoj el Ĉeĉenio. La sekvan tagon, sen atendi iun formalan reagon de Ĉeĉenia registaro, Rusio komencis invadon.
La juĝo pri la eksplodoj okazis en12-a de januaro2004 enMoskvo. En ĝi anoj dekaraĉajajVahabistaj grupojAdam Dekuŝev kajJusuf Krimŝanĥalov estis kondamnitaj pro alvenigo de eksplodaĵoj al la apartamentoj. La konjektita planinto de la atakoAĉemez Goĉijajev ne estas kaptita[22]. La juĝproceso estis fermita de publiko kaj ĵurnalistoj, kaj do neniu scias, kio vere okazis dum ĝi. Pro tio multaj internaciaj observistoj kaj humanismaj organizaĵoj pridubas objektivecon de tiu juĝo[23][24].
En aŭgusto kaj septembro1999, eĉ antaŭ komenco de laDagestana milito, Rusio lanĉis amasanaerbombadon de Ĉeĉenio. En26-a de aŭgusto Rusio agnoskis la fakton de la bombado. Formala kialo por ĝi estis mortigo de Dagestanaj partizanoj, kiuj kaŝis sin en Ĉeĉenio, fuĝinte pro Dagestana milito[25]. Kvankam deklarita nur kiel "kontraŭterorista operacio", la aerbombado plejparte celis urbojn kaj vilaĝojn, aparteGroznon. Ĝi mortigis na kelkcent da civitanoj, kaj igis na ĉirkaŭ 100 000 fuĝi el siaj domoj. Najbara regiono deInguŝio alvokis alUN kaj petis helpon por miloj derifuĝintoj[26]. En2-a de oktobro Rusia Ministrejo pri Eksterordaj Situacioj agnoskis ke ne malpli ol 78 000 homoj fuĝis el Ĉeĉenio pro bombado. Plimulto el ili ekloĝis en tendaroj en Inguŝia teritorio, kien ili alvenas po 5 aŭ 6 mil ĉiutage.
En22-a de septembro1999 tiama estro deMVDIgor Zubov diris, ke Rusiaj trupoj ĉirkaŭigis Ĉeĉenion kaj estas pretaj reokupi la regionon, kaj nur la konsilo destrategiistoj, kiuj timas grandajn perdojn, retenas la atakon. En fino de septembro1999 Rusia armeo jam faris kelkajn malgrandajn atakojn kaj okupis ioman Ĉeĉenian teritorion.
La Ĉeĉenia konflikto eniris novan fazon en11-a de oktobro1999, kiam nova RusiaĉefministroVladimir Putin deklaris Ĉeĉenian registaron kajparlamenton "impotentaj" kaj ne povaj kontroli la situacion. En tiu tempo li promesis ke la Rusiaj trupoj invados en Ĉeĉenion nur ĝisTereko, la rivero kiu apartigas nordan ebenan trionon de Ĉeĉenio de la montara teritorio. Tiam deklarita plano estis okupi la ebenan parton de Ĉeĉenio por establisanitaran kordonon kontraŭ invadoj el Ĉeĉenio. Poste, tamen, la Rusiaj registoj deklaris ke la kordono per si mem estis "sentaŭga kaj teknike neebla" pro Ĉeĉenia komplika landstrukturo. Laŭ diversaj Rusiaj fontoj, Putin simple rapidigis la planon de amasa invado en Ĉeĉenion, kiu estis kreita monatojn pli frue[27].
La Rusia armeo facile trairis vastajn ebenojn de Norda Ĉeĉenio kaj atingis Terekon en5-a de oktobro1999. En tiu tagobuso kunrifuĝintoj estas detruita per Rusia kontraŭtankaobuso, mortigante almenaŭ 11 civitanojn[28]. Du tagojn poste RusiabombaviadiloSu-24 faligisgrapolbombon sur vilaĝo deElistanĵi, kaj la eksplodo mortigis ĉirkaŭ 35 homojn[29]. En10-a de oktobro1999 Masĥadov proponispactraktaton kaj eĉ konsentis por senarmigo de ribelulaj komandantoj. Rusio neis al la propono. Ankaŭ Masĥadov provis apelacii alUN kajNATO por fini la perforton, sed ankaŭ sen iu efiko[30].
En12-a de oktobro1999 la Rusiaj trupoj transiris Terekon kaj komencis movi al la ĉefurboGrozno en la sudo. Por eviti grandajn perdojn, kiaj okazis dum launua Ĉeĉenia milito, Rusia armeo moviĝis malrapide kaj ofte "moligis" antaŭkuŝantajn urbojn kaj vilaĝojn perartileria pafado kajaerbombado. Multaj miloj da civitanoj, jam sciantaj pri metodoj de Rusia militmaŝino, fuĝis el la vojo de la invado kaj elmigriĝis en najbarajn respublikojn. Entute elmigrintoj kvantis ĉirkaŭ 200 000 ĝis 300 000 el tuta 800 000 de loĝantoj antaŭ la milito. En okupitaj areoj Rusiaj militistoj kaj policistoj kreis t.n. "filtrajnkoncentrejojn", en kiuj estis internitaj ĉiujn civitanojn, kiujn oni suspektis je kunlaboro kun Ĉeĉenia rezista movado (aŭ, en slango de Rusiapropagando, "Ĉeĉeniaj krimbandoj").
En15-a de oktobro1999, Rusiaj trupoj, post intensa tanka kaj artileria batalo kontraŭ Ĉeĉeniaj militantoj, okupis strategian pozicion je artileria pafdistanco de Grozno. PrezidentoAslan Masĥadov deklarisgazavaton (Sanktan militon) kontraŭ la rusa invado. La registaro deIĉkerio deklarismilitjuron kaj vokishelpotrupojn por kontraŭstari la invadon. La rusa registaro, tamen, ne instigis militjuron nekkrizostaton nek en Rusio, nek en kontrolitaj areoj de Ĉeĉenio[31]. La sekvan tagon Rusiaj trupoj okupis strategiajn Terekajn altlandojn, mortiginte ĉirkaŭ 200 rezistantaj Ĉeĉenojn. Post granda batalo Rusio okupis Ĉeĉenian militbazon en vilaĝoGoragorskij, okcidente de la ĉefurbo[32].
En21-a de oktobro1999 Rusia proksimdistancabalistika misilo landis enbazaron en centra Grozno kaj mortigis ĉirkaŭ 140 civitanojn, plejparte virinojn kaj infanojn, kaj centoj estis vunditaj. Poste Rusiaj informiloj diris, ke oni atakis la bazaron ĉar la ribeluloj vendis armilojn tie, sed neniu pruvo por tiu aserto estas ĝis nun trovita[33]. Ok tagojn poste, Rusia aviadilo atakis grandan kolumnon de rifuĝintoj, irantaj alInguŝio, en ŝoseoBaku-Rostov. Pro tiu atako mortis almenaŭ 25 civitanojn, inkluzive ĵurnalistojn kaj laborantojn deRuĝa Kruco[34]. Post du pli tagoj, Rusia artilerio kaj roketartilerio lanĉis amasan pafadon al vilaĝoSamaŝki, kiu jam multe suferis dum launua milito. Poste anoj de la rusia armeo diris, ke la artileria atako estis venĝo por rezisto dum la unua milito[35].
En12-a de novembro1999 okupantoj levisRusian flagon superGudermes, la due plej granda urbo de Ĉeĉenio. Lokaj Ĉeĉeniaj komandantoj, fratoj Jamadaev, antaŭe konataj kiel plej kruelaj krimuloj kaj kidnapistoj en Iĉkerio, perfidis la Ĉeĉenion kaj venis al la flanko de Rusia Federacio. Ankaŭ Rusiaj trupoj tute ruinigis kaj detruis eksankozakan vilaĝonAsinovskaja. Du tagojn poste, ĉirkaŭ 30 Rusiaj soldatoj estis mortitaj per responda atako de Ĉeĉenoj apud vilaĝoKulari, kaj la bataloj ĉirkaŭ la vilaĝo daŭris ĝis januaro2000. En17-a de novembro1999 detruis fortikaĵonBamut, kiu ludis simbolan rolon ekde la unua milito. Multaj ĉeĉenoj mortis pro la bombado, kaj tuta la vilaĝo estas detruita pertermobaraj armiloj. Du tagojn poste, post tutsemajna batalo, Rusiaj trupoj okupis vilaĝon deAĉĥoj-Martan.
En26-a de novembro1999, la tiama milita ĉefo de RusioValerij Manilov diris ke la dua fazo de Ĉeĉenia kampanjo estas preskaŭ finita, kaj la tria komenciĝu. Laŭ Manilov, la tria fazo estas tute detrui la "banditaj grupoj" en la montoj. Post kelkaj tagoj tiama Rusiaministro pri defendoIgor Sergejev diris ke Rusiaj trupoj bezonas tri monatoj pli por kompletigi la militkampanjon en ĉeĉenio, dum kelkajgeneraloj asertis ke ĉio finos antaŭ laNovjaro. La sekvan tagon la Ĉeĉenoj portempe reokupis urbonNovogroznenskij[36].
En1-a de decembro1999, post kelkaj semajnoj de lukto, Rusiaj trupoj sub gvido degeneral-majoroVladimir Ŝamanov okupis vilaĝonAlĥan-Jurt sude de Grozno. Dum la batalo kaj la rezistantaj Ĉeĉenoj kaj la atakantaj Rusiaj soldatoj suferis grandajn perdojn. Ne malpli ol 70 Rusiaj soldatoj mortis dum la batalo[37]. Dum sekvaj du semajnoj Rusiaj soldatoj batis, rabis kaj seksperfortis la vilaĝanojn kaj publike ekzekutis na almenaŭ 17 el ili; finfine, ili tute forbruligis la vilaĝon[38].
En la sama tago la Ĉeĉenaj rezistantoj komencis serion de respondaj atakoj apud Gudermes. La defendatoj deArgun, malgranda urbo kvin kilometrojn oriente de Grozno, starigis eble la plej fortan reziston kontraŭ Rusia agreso ekde komenco de la kampanjo. Ankaŭ forta estis rezisto en urboUrus-Martan, en kiu la defendantoj uzis taktikon degerilo. Eĉ9-a de decembro Rusia artilerio daŭre bombardis la urbon, kvankam la Ĉeĉeniaj komandantoj jam diris, ke ĉiuj militantoj forlasis ĝin.
En4-a de decembro1999 komandanto de Rusiaj trupoj en Norda Kaŭkazio generaloViktor Kazancev asertis ke Grozno estas sub plenablokado de Rusiaj trupoj. Sekva tasko de Rusia armeo estas okupo de urboŜali 20 kilometrojn sudokcidente de la ĉefurbo. La okupantoj komence okupis du pontojn kiuj ligis la vilaĝon kun la ĉefurbo, kaj poste ĉirkaŭigis na Ŝali kaj poiome elpremis la defendantojn. En13-a de decembro rezistantoj de Ŝali detruis du Rusiajnhelikopterojn, kiuj serĉis restaĵojn de aviadiloSu-25, falinta iom antaŭe. Rusia generaloGenadij Troŝev deklarisultimaton por vilaĝanoj de Ŝali, en kiu li ordonis al ili kapitulaci aŭ "esti detruita". En mezo de decembro Rusiaj trupoj koncentriĝis ĉirkaŭ sudaj partoj de Ĉeĉenio kaj preparis duan invadon elDagestano.
La atako al Grozno komenciĝis en frua decembro1999. Post longa batalado en la urbo kaj en apudaj komunumoj finiĝis je okupo de urbo en2-a de februaro2000.
Laŭ oficiaj informoj de Rusia armeo, dum la sieĝo mortis almenaŭ 368 federaciaj soldatoj, sed tio ne inkluzivas solduloj kaj pro-Rusiajmiliciistoj. La defendantoj ankaŭ suferis grandajn perdojn, inkluzive kelkajn ĉefkomandantojn. Rusia ministro pri defendoIgor Sergejev diris ke almenaŭ 1 500 ribeluloj estas mortitaj, sed nun oni suspektas ke plimulto el ili estis pacaj civitanoj. LaIĉkeriaj fontoj agnoskas nur ĉirkaŭ 400 mortintoj, kiuj pereis enminkampo apudAlĥan-Kala[39].
Ĉar la defendo de la urbo estis forta, Rusiaj trupoj ne povis eniri iun distriktojn sen tute ruinigi ĝin. Post la sieĝo Grozno estis pli detruita ol iu alia Eŭropa urbo ekde laDua Mondmilito. En2003 laUnuiĝintaj Nacioj nomis Groznon la plej detruita urbo sur Tero[40].
Grandaj bataloj kun amasaj bombadoj kaj artileriaj pafadoj daŭris tutan vintron de2000 en montaraj regionoj de Ĉeĉenio, aparte en areoj ĉirkaŭArgun,Vedeno kajŜatoj, kie la Rusiaj atakoj kun rusiajparaŝutistoj komencis jam en malfrua1999.
En9-a de februaro2000 Rusiataktika misilo eksplodis inter grupo de civitanoj, plejparte maljunuloj, kiuj venis al la administra centro deŜali (la urbo, antaŭe deklarita unu el "sekuraj areoj") por kolekti siajnpensionojn. La Rusia armeo lanĉis la misilon responde al reporto ke grupo de Ĉeĉenaj militantoj eniris la urbon. La misilo mortigis na pli ol 150 civitanoj, kaj poste sekvis helikoptera atako kun pluaj viktimoj[45]. Rajtprotektanta organizaĵoHuman Rights Watch petis la Rusiajn militistojn ĉesi uzon determobaraj armiloj (konataj en Rusio kiel "vakuaj bomboj") en Ĉeĉenio, koncernante grandajn civitanajn perdojn pro"kutima kaj ofte nedistinga bombado kaj obusado fare de Rusiaj trupoj"[46]. En18-a de februaro2000 Ĉeĉenaj defendantoj sukcesis detrui Rusian helikopteron en sudaj regionoj de Ĉeĉenio, kaj almenaŭ 15 Rusiaj soldatoj pereis en ĝi. Tiun fakton agnoskis Rusiaministro pri interaj aferojVladimir Ruŝajlo, kaj tio estis unu el raraj okazoj kiam Rusio oficie agnoskis siajn perdojn en Ĉeĉenio[47].
En la29-a de februaro2000 la ĉefkomandanto de ĉiuj Rusiaj trupoj en KaŭkazoGennadij Troŝev diris ke"la kontraŭterorista operacio en Ĉeĉenio estas finita. Ni findetruos ĉiujn etajn grupojn post kelkaj semajnoj". Rusiaministro pri defendo,marŝaloIgor Sergejev diris ke entute en Ĉeĉenio estas inter 2000 kaj 2500 ribeluloj. La saman tagon trupo de RusiaVDV elPskovo iĝis atakita fare de Ĉeĉeniaj kaj Arabaj militantoj apud vilaĝoUlus-Kert en sudaj Ĉeĉeniaj ebenoj. Almenaŭ 84 Rusiaj okupantoj iĝis mortigitaj en la batalo. Oficia gazeto de RusiaMinistrejo pri defendo reportis ke mortitaj estis almenaŭ 400 ribeluloj, sed tiuj datumoj kontraŭdiras la aserton de Sergejev, ĉar amasiĝo de 400 el 2500 Ĉeĉenaj defendantoj en unu loko estas neebla[48]. En2-a de marto2000 trupo de RusiaOMON elPodolsk atakis alian trupon deOMON elSergijev Posad en Grozno kaj almenaŭ 24 el ili estis mortigitaj. Sekvan tagon Rusiaj trupoj liberigis sian koleron al la civitanoj de la urbo, arestante kaj mortigante kelkdek hazardajn ĉeĉenojn[49].
En4-a de marto2000 granda grupo de pli ol 1000 Ĉeĉeniaj defendantoj sub gvido de komandantoRuslan Gelajev, fuĝinte el Grozno, eniris vilaĝonKomsomolskoje kaj sukcesis defendi ĝin dum du semajnoj, kun granda helpo de lokaj loĝantoj. La Rusia armeo ankaŭ devis agnoski, ke ĝi perdis almenaŭ 50 soldatojn. La vilaĝo estis tute ruinigita per bombadoj kaj ĉirkaŭ 1000 Ĉeĉenoj pereis[50]. En29-a de marto ne malpli ol 52 rusiaj policistoj el grupo de OMON elPerm pereis pro atako de Ĉeĉenaj kaj Arabaj militantoj apudVedeno[51][52].
En23-a de aprilo2000 karavano de 22 vehikloj, kiu portis kartoĉojn, obusojn kaj aliajn ekipaĵojn por rusiaj paraŝutistoj, trafisembuskon de 80-100 "banditoj" (laŭ vortoj de Genadij Troŝev) apud vilaĝoSerĵen-Jurt en Vedena montfendo. Post kvarhora batalo estis mortigitaj ne malpli ol 15 federaciaj soldatoj. Generalo Troŝev ankaŭ diris, ke oni troviskadavrojn de 4 ribeluloj[53].
Al fino de2000, Rusio okupis preskaŭ ĉiujn rezistantajn vilaĝojn, kaj lanĉis novan kampanjon kontraŭ restantaj montaraj fortikaĵoj en decembro2000.
Rusia prezidentoVladimir Putin establisrektan prezidentan regon en Ĉeĉenio ekde majo2000. Sekvan monaton li ukazis keAĥmad Kadirov estu portempa ĉefo de pro-Moskva estraro en Ĉeĉenio. Unue publiko en aliaj partoj de Rusio estis entuziasma pri tiu ĉi disvolviĝo, sed baldaŭ multaj ekkomprenis, ke la milito kaj mortoj de Rusiaj soldatoj kaj Ĉeĉenoj tute ne finiĝis. En23-a de marto2003 Rusio pasigiskonstitucion por Ĉeĉenio per dubindareferendumo. La konstitucio donis al la respubliko formalanaŭtonomion, sed establis fortan dependon de centrala registaro je ĉiuj signifaj ekonomiaj kaj politikaj aferoj. La referendumo estis ege propagandita fare de Rusia federacia registaro, sed civitanoj de Ĉeĉenio ĝenerale oponis ĝin. Multaj ĉeĉenoj bojkotis voĉdonon, ĉar ili tute ne volis partopreni en iuj ajn Rusiaj registaraj procedoj. Internaciaj observantoj raportis multajn malobservojn dedemokratia procedo dum tiu ĉi referendumo, inkluzive eĉ perforton kontraŭ ĉeĉenoj por igi ilin voĉdoni. Ekde decembro2005 filo de Aĥmad KadirovRamzan iĝis defakta reganto de Ĉeĉenio. Li estas gvidanto de pro-Rusia soldula grupo, konata kielkadirovanoj. La kadirovanoj, kun subteno de Rusia armeo, kondutis grandan kvanton de perforto, kidnapo kaj banditismo. Kun subteno de Putin, Ramzan Kadirov iĝis formala prezidento de Ĉeĉenio en februaro2007, anstataŭiginte naAlu Alĥanov.
Malgraŭ larĝskalaj bataloj en Ĉeĉenio estas ĉesinta, partizanaj atakoj daŭre okazas preskaŭ ĉiutage, aparte en sudaj regionoj de Ĉeĉenio, iam tuŝante najbarajn teritoriojn de Kaŭkazo (aparte post establo de laKaŭkaza fronto). Kutime malgrandaj ribelulaj trupoj atakis Rusiajn kaj pro-Rusiajnregistojn,policistojn aŭ militistojn. Ofte la partizanoj uzas memkreitajn eksplodaĵojn kaj armilojn. Rusiaj militistoj respondas per artileriaj kaj aerbombaj atakoj kaj reprezalio kontraŭ lokaj loĝantoj.
Nun granda plimulto de Rusiaj trupoj en Ĉeĉenio estas profesiaj soldatoj kaj policistoj, anstataŭdevige varbitoj, kiuj uzatis en komencaj fazoj de la milito. Lokaj pro-rusiaj trupoj, gvidataj fare deRamzan Kadirov kaj loke konataj kiel "kadirovci" (kadirovanoj), nun tenas plejparton de lokaj policaj kaj ŝtatsekurecaj funkcioj. Ekde2004 la kadirovanoj formis du Ĉeĉeniajnbatalionojn "Sever" (Nordo) kaj "Jug" (Sudo). Aliaj du batalionoj de pro-Rusiaj Ĉeĉeniaj trupoj estas komandataj fare de aliaj komandantoj. Bataliono "Vostok" (Oriento) estas gvidata fare deSulim Jamadajev kaj "Zapad" (Okcidento) fare deSaid-Magomet Kakijev. Ĉiuj kvar pro-Rusiaj Ĉeĉeniaj batalionoj apartenas al trupoj de RusiaMinistrejo pri internaj aferoj[54].
Inter junio2000 kaj septembro2004 Ĉeĉenaj partizanoj ekuzis memoferajn atakojn kontraŭ okupantoj. Dum tiu periodo okazis 23 memoferaj atakoj ene kaj ekster Ĉeĉenio, kiuj estis konektaj kun Ĉeĉena Rezista movado. La bombistoj kaj cirkonstancoj de la atakoj estis ege malsamaj, sed ĉiuj la atakoj celis Rusiajn armeajn kaj registarajn objektojn.
Alsan Masĥadov kiel prezidanto de Iĉkerio oficiale malpermesis okazigi atakojn ekster Ĉeĉenio. Tamen la gerilanoj plurfoje uzis teritoriojn de la apudaj Dagestano, Inguŝio kaj aliaj kaŭkazaj respublikoj por atakoj kaj teroraj atencoj. Tiel en2000 ili ekstermis ĉe vilaĝoGalaŝko (Inguŝio)kolumnon de la rusiaj militistoj, kiuj eĉ formale neniam partoprenis la militon en Ĉeĉenio, estis malmobilizitaj kaj veturis hejmen. En2002 ĉe la sama vilaĝoekbatalisRuslan Gelajev, kies taĉmento marŝis de Kartvelio al Ĉeĉenio.
La sendependisma movado en Ĉeĉenio nune rolas kiel oficia ideologia,loĝistika kaj, eble, financa centro de partizanoj en Norda Kaukazio[55]. Lokaj grupoj, tamen, estas ege ideologie diversaj kaj ne obeas rektajn ordonojn el centro. La plej akraj bataloj inter la partizanoj kaj okupantaj trupoj okazas enDagestano, sed ankaŭ okazas tumultoj en aliaj regionoj, kun notinda ekzemplo deNalĉika ribelo en13-a de oktobro2005.
Rusiaj rajtoprotektantaj grupoj kalkulis ke Rusiaj trupoj okazigis ne malpli ol 5000 kidnapoj de Ĉeĉeniaj civitanoj ekde1999 kaj regule uzis torturon kaj seksperforton por subpremi la reziston de Ĉeĉenia popolo[56]
Ni ne povas ignori la fakton ke miloj de Ĉeĉeniaj civitanoj mortis kaj pli ol 200 000 estis ekzilitaj el siaj hejmoj. Kune kun aliaj delegacioj ni ekspresis nian maltrankvilecon pro persistaj, kredendaj raportoj pri malobservoj de homaj rajtoj fare de Rusiaj trupoj en Ĉeĉenio, inkluziveeksterjuĝaj mortigoj. ... La milito en Ĉeĉenio grave damaĝis Rusian internacian reputacion kaj izolis Rusion de lainternacia komunumo. Laboro por ripari la damaĝon, ambaŭ hejme kaj eksterlande, aŭ la risko por plue izoli sin, estas la plej urĝa kaj grava testo kiu staras antaŭ Rusio ĉi-momente[57].
Amnestio Internacia skribis en sia raporto de jaro2001:
Ekzistas oftaj raportoj ke Rusiaj trupoj sendistinge bombis civitanajn areojn. Ĉeĉenaj civitanoj, inkluzive medicinan personaron, daŭre estas celo de militaj atakoj fare de Rusiaj trupoj. Centoj da ĉeĉeniaj civitanoj kajmilitmalliberuloj estas eksterjuĝe mortitaj. Ĵurnalistoj kaj sendependaj observantoj ne povas eniri Ĉeĉenion. Laŭ la raportoj, ĉeĉenaj militantoj ofte minacis kaj en kelkaj okazoj mortigis membrojn de Rusia federacia registaro kaj rusiajn militistojn[58].
Ĉeĉenio estas detruita, inkluzive preskaŭ tuta detruo deGrozno, la Ĉeĉenia ĉefurbo. Rusia artilerio kaj aerarmeo nedistinge batis loĝatajn areojn. Homrajtaj organizaĵoj ankaŭ dokumentis kelkajn amasmortigojn de civitanoj fare de Rusiaj trupoj. Rusia prezidentoVladimir Putin deklaris Ĉeĉenion paca en printempo de jaro2000. Sed paco estas nevera por Ĉeĉenaj civitanoj, viktimoj de daŭrainanicia milito (?). Ili suferas pro krimoj fare de Rusiaj trupoj - arbitraj arestoj,ĉantaĝo, torturo kaj mortigo. Ĉeĉenoj ankaŭ suferas, ĉar estas neniuj provoj rekonstrui bazajn sociajn servojn kielpublikaj utilaĵoj aŭedukado. Ĉeĉenaj militantoj ankaŭ okazigis krimojn kontraŭ civitanoj, sed nek en sama skalo nek en sama frekvenco kiel Rusiaj trupoj[59].
La Rusia registaro rifuzas iun respondecon pri malobservoj de homaj rajtoj dum konflikto en Ĉeĉenio. Nepovante atingi justecon hejmlande, centoj da viktimoj de Rusiaj militkrimoj skribispeticiojn al laEŭropa Kortumo pri Homaj Rajtoj. En marto2005 la kortumo disvastigis unuajn decidojn pri Ĉeĉenio, trovinte la Rusian registaron kulpa je malobservo derajto je vivo kaj de malpermeso de torturo okaze de civitanoj, kiuj mortis aŭ malaperis pro fiagoj de Rusiaj okupantaj trupoj[60]. Ekde tiam, multaj similaj decidoj estas faritaj.
Du grandskalaj ostaĝoprenoj, laOstaĝopreno en Moskva teatro en2002 (850 ostaĝoj) kajOstaĝopreno en Beslana lernejo (ne malpli ol 1200) rezultis je amasaj pereoj de civiluloj. En mezlernejo de Beslano pereis 334 homoj (inkluzive de 186 infanoj) kaj pli ol 800 estis vunditaj. La respondecon pri la terorisma atako publike prenis al siŜamil Basajev, kiu publikigis tiun deklaron en la retejo de la ĉeĉenaj rezistantoj «Kaŭkazo-centro» la17-an de septembro 2004[61]
Rusiaj ŝtatistoj akuzis la respublikon deKartvelio je tio, ke ili permesis al Ĉeĉeniaj ribeluloj agadon kaj interŝanĝon de gerilistoj kaj armiloj en Kartvelia teritorio. En februaro2002Usono komencis helpi Kartvelion je lukto kontraŭ "krimaj elementoj" kaj arabajmuĝahidoj enPankisa gorĝo. Tiu helpo estas rigardata kiel parto de Usona programo demilito kontraŭ terorismo. Sen iu rezisto, Kartvelio kaptis kaj transdonis ses homojn kiuj estis markitaj kiel arabaj krimuloj kaj deklaris la regionon sub kontrolo[62]. En aŭgusto2002 Kartvelio akuzis Rusion je serio de aerbombadoj de vilaĝoj en Pankisa gorĝo, kie, laŭ opinio de Rusia armeo, kaŝis sin Ĉeĉenaj ribeluloj. Almenaŭ unu kartvela civitano mortis pro aerbombado.
En8-a de oktobro2001, helikoptero de Observa Misio deUnuiĝintaj Nacioj en Kartvelio estis detruita en Kartvelio apudKodora valo, kiu situas proksime al limo deAbĥazio, dum laKodora krizo de 2001. En la eksplodo mortis 9 homoj, inkluzive 5 observantoj de UN[63]. Kartvelio malagnoskis ke ĝi havis iujn trupojn en tiu regiono kaj la suspekto falis al armita grupo deRuslan Gelajev, pri kiu oni diris ke li estas dungita fare de la kartvelia registaro por kaŝita milito kun separista Abĥazio. Li revenis al Ĉeĉenio en 2002, laŭvoje perdinte parton de siaj fortoj en labatalo ĉe Galaŝko. En2-a de marto2004, post serio de invadoj el Kartvelio alĈeĉenio,Inguŝio kajDagestano, Gelajev estas mortigita en batalo kun Rusiaj limgardistoj inter Dagestano kaj Kartvelio.
Nelonge post morto de Masĥadov la Iĉkeria ĉefkonsilio anoncis ke nova estro de Iĉkeria registaro estuAbdul-Ĥalim Sadulajev, kaj lin forte subtenisŜamil Basajev (Basajev mem estas mortigita en julio2006). En2-a de februaro2006 faris grandajn ŝanĝojn en sia registaro kaj ordonis ĉiujn membrojn, kiuj loĝis en ekzilo, translokiĝi al Ĉeĉenia teritorio. Interalie li eligis vicĉefministronAĥmed Zakajev el lia posteno kaj faris linMinistro pri Eksteraj Aferoj[64]. Sadulajev estis mortigita fare de Rusiaj okupantoj en junio2006, kaj lian postenon prenis veterano de Ĉeĉenia geriloDoku Umarov.
Antaŭ novembro2007 estis disdonitaj ne malpli ol sepamnestioj por Ĉeĉeniaj partizanoj kaj por federaciaj soldatoj, kiuj performis krimojn kontraŭ pacaj civitanoj en Ĉeĉenio, proklamitaj far Moskvo ekde komenco de la Dua milito. Unua amnestio okazis en1999, kiam ĉirkaŭ 400 ĉeĉenaj militantoj transiris al federacia flanko. Laŭ informo deAslambek Aslaĥanov, tiama konsilisto de Putin, preskaŭ ĉiuj ili estis poste mortigitaj aŭ far siaj eksaj kamaradoj, kiuj rigardas ilin perfiduloj, aŭ far rusiaj militistoj, kiuj suspektas ke ili estas iukvina kolono[65]. Aliaj amnestioj okazis en septembro2003 (post adopto de okupakonstitucio de la respubliko) kaj en malfrua2006-a jaro. En 2006 ĉirkaŭ 600 militantoj kapitulacis pro promeso de amnestio al ĉiuj, kiuj "ne partoprenis en iuj seriozaj krimoj"[66]. En2007 laInternacia Helsinka Federacio por Homaj Rajtoj publikis raporton sub titolo "Amnestied People as Targets for Persecution in Chechnya" (Amnestiitoj kiel objektoj de persekuto en Ĉeĉenio), kiu dokumentas fatojn de kelkaj el amnestiitoj, kiuj estis kidnapitaj, torturitaj kaj mortigitaj post amnestio.
Dum launua Ĉeĉenia milito, pli-malpli libera cirkulado (malgraŭ mortoj de ĵurnalistoj) denovaĵoj pri la milito kaŭzis grandajn problemojn por rusiaj ŝtatistoj kaj militistoj, ĉar malfacilis kaŝi rusiajn militkrimojn. La milito kondutisKremlon al konkludo, ke pli da kontrolo kaj cenzuro estas necesa, aparte por rusiaj naciajgazetoj kajtelevido, el kiuj plimulto de Rusianoj ĉerpas informon. Antaŭ komenco de la dua milito, la Rusia ŝtato kreis "fumoŝirmilon" ĉirkaj Ĉeĉenio - t.e. la sistemon, kiu ebligas ne lasi nelojalajn ĵurnalistojn en Ĉeĉenion kaj cenzuri ladatumojn, kiuj elvenas el tie[67].
Post kelkaj atakoj al sendependaj ĵurnalistaj kompanioj, Rusia registaro gajnis kontrolon super ĉiuj televidkanaloj en Rusio kaj preskaŭ ĉiu preso. Poste, per vasta uzo decenzuro, timigo, minacoj[68] kaj atakoj, ambaŭ fizikaj kaj psikologiaj kontraŭ ĉiuj sendependaj ĵurnalistoj, sendependan informon fariĝis preskaŭ neatingebla por la rusa publiko. En Ĉeĉenio mem ĉiuj laŭleĝaj amasinformiloj estas sub kontrolo de federacia registaro. Kritikemaj ĵurnalistoj iĝas objektoj de atakoj kaj obstrukco[69], kio konduktas al vastamemcenzuro. Fremdlandajn ĵurnalistojn oni penas perforti cenzuri la raportojn el Ĉeĉenio[70]. En kelkaj okazoj rusaj ĵurnalistoj, kiuj skribis pri Ĉeĉenio ne en lojalisma maniero estis malliberigitaj (ekz.Boris Stomaĥin) aŭ kidnapitaj far federaciaj trupoj (ekz.Andrej Babickij). Fremdlandaj informaj kompanioj, kiuj provis raporti pri Ĉeĉenio sencenzure iĝis forbaritaj el Rusio (ekz.American Broadcasting Company)[71]. Pac-organizaĵoSocieto por Rusa-Ĉeĉena Amikeco estas malpermesita pro akuzoj je "ekstremismo kaj nacia malamo". En enketo de jaro 2007 nur 11% Rusianoj diris ke ili estas kontentaj pri informo pri Ĉeĉenio en amaskomunikiloj.
Informoj pri civitanaj mortoj vaste varias laŭ diversaj fontoj. Laŭ informiloj de pro-Moskva registaro, ĉirkaŭ 160 000 homoj mortis dum du militoj, el kiuj ĉirkaŭ 30 000 estisĉeĉenoj kaj ĉirkaŭ 100 000rusoj[72][73], kiam nun mortinta separista estroAslan Masĥadov asertis, ke ne malpli ol 200 000 ĉeĉenoj mortis pro la du konfliktoj[74]. Pro grandaj obstakloj por libera cirkulado de informo, ankaŭ tiaj asertoj ne povas esti sendepende testitaj. En2007 Rusia humanista organizaĵoMemorial raportis, ke ĝi havas dokumentitaj informoj pri ĉirkaŭ 25 000 ĉeĉeniaj civitanoj mortigitaj aŭ "malaperintaj" ekde1999[75]. Laŭ raprto deAmnestio Internacia de la sama jaro, sole la dua milito mortigis na ne malpli ol 25 000 civitanoj, dum aliaj 5,000 estas malaperintaj[76]. Enketoj deSocieto por Rusa-Ĉeĉena Amikeco ebligis antaŭatenti la tutan kvanton de civitanaj mortoj dum du militoj inter 150 000 kaj 200 000.
Ekologiaj organizaĵoj atentigas, ke pro ada bombado Ĉeĉenio spertasekologian katastrofon. Eksa konsilisto deBoris Jelcin diris, ke pro milito la respubliko iĝis "morta lando"[77]. Krom bombado, grandaj koncernoj estas likoj denafto kajpoluoj el damaĝitajfifluoj. Estas informoj, ke akvo en ĉeĉenio estas malpura ĝis profundeco de 250 m[78]. Ekzistas granda kvanto de kemia kajradioaktiva poluo pro uzo de kemiaj armiloj kaj detruo de kemiaj konservejoj rezulte de la konflikto. Lafaŭno ankaŭ estas ege damaĝita, ĉar bestoj, kiuj iam loĝis en la ĉeĉenia montaro, plejparte aŭ mortis aŭ translokiĝis al pli sekuraj regionoj[79]. En2004 Rusia registaro agnoskis ĉirkaŭ trionon de Ĉeĉenia teritorio "zono de ekologia katastrofo" kaj aliajn 40% "zono de ekstrema ekologia damaĝo"[80].
Ĉeĉenio havas pli dateraj minoj ol iu alia regiono en la mondo[81]. Ekde1999 landminoj estas vaste uzataj far ambaŭ flankoj (Rusio subsignis laKonvencio pri certaj konvenciaj armiloj deUN en1980, sed ne la protokolon pri landminoj de1996). La plej pakitaj per landminoj regionoj estas tiuj, kie la rezista movado ankoraŭ aktivas - t.e. la sudaj teritorioj kaj areoj apud respublikaj bordoj[82]. Humanista senminigo ne okazis en respubliko ekde elpelo deHALO Trust el Rusio en decembro1999. En junio2002 tiama UN-oficistoOlara Otunnu raportis, ke oni atentas ne malpli ol 500 000 landminojn en la regiono.UNICEF dokumentis 2,340 civitanajn mortojn en la respubliko pro landminoj kaj neeksploditaj bomboj inter1999 kaj fino de2003.
LaVerda Elefanto (1999) estas kulta rusa kontraŭmilita filmo en la ĝenro de dramo kaj rubo bazita sur la rakontoj de rusaj soldatoj, kiuj batalis en Ĉeĉenio.
↑Armstrong, Patrick. "Conflict in Chechnya: A Background Perspective."Journal of Conflict Studies. November 1999; Evangelista, Matthew.The Chechen Wars: Will Russia Go the Way of the Soviet Union? Washington, D.C.:Brookings Institution Press, 2003.ISBN 0-8157-2498-5; Dunlop, John B.Russia Confronts Chechnya: Roots of a Separatist Conflict. Cambridge, Mass.: Cambridge University Press, 1998.ISBN 0-521-63184-X; Seely, Robert.Russo-Chechen Conflict, 1800-2000: A Deadly Embrace. Florence, Ky.: Routledge, 2000.ISBN 0-7146-4992-9.
↑Kleveman, Lutz.The New Great Game: Blood and Oil in Central Asia. Jackson, Tenn.: Atlantic Monthly Press, 2003.ISBN 0-87113-906-5
↑Naimark, Norman M.Fires of Hatred: Ethnic Cleansing in Twentieth-Century Europe. Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 2001.ISBN 0-674-00994-0.
↑Mawdsley, Evan.The Stalin Years: The Soviet Union 1929-1953. Manchester, England: Manchester University Press, 2003.ISBN 0-7190-6377-9
↑Fischer, Ruth and Leggett, John C.Stalin and German Communism: A Study in the Origins of the State Party. Edison, N.J.: Transaction Publishers, 2006.ISBN 0-87855-822-5
↑Conquest, Robert.The Nation Killers. New York: Macmillan, 1970.ISBN 0-333-10575-3
