La nuna teritorio de Azerbajĝano estis la regiono kie antaŭe ekzistisKaŭkaza Albanio, kristana nacio tre ligata al laarmenoj. Ĝi estis inter la unuaj ŝtatoj de la mondo kiekristanismo estis la ŝtata religio. Post la amasa elmigrado de latjurkoj en la regionon la loka loĝantaro kaj la tjurkoj rasmiksiĝis kaj naskiĝis laazeroj kiuj heredis tradiciojn eĉ ekde la zoroastra epoko kaj kristana sed kun la islama religio.
Azerbajĝano fariĝis la unua laika demokratia respubliko el la islama mondo en 1918 post la malapero de laRusia Imperio kaj la sendependiĝo de la kaŭkazaj teritorioj. Ĝi kuniĝis kun Armenio kaj Kartvelio en federacia demokratia respubliko dum du jaroj. Samtempe en Bakuo kaj apudurboj en novembro 1917 estis proklamita socialisma soveta respubliko (Baku-soveto), detruita ĝis la fino de somero 1918 deCetra Kaspia diktaturo subtenita de brita armeo.
Poste ĝi fariĝis sola sendependa respubliko kaj post la venko debolŝevikoj en la interna milito, ĝi fariĝis ĝis 1936 parto de la Kaŭkaza federacia respubliko. De 1936 ĝis 1991 ĝi estis unu el la 15 sovetaj respublikoj en konsisto deSovetunio.
Azerbajĝano estas sekulara lando, kiu estas membro de laKonsilio de Eŭropo ekde 2001.[2] La azeroj estas la plimulta etno, el kiu la plejparto estas ŝijaismaj islamanoj. Malgraŭ tio ke ĝiaj institucioj estas similaj al la demokratiaj, la registara konduto estas kritikata proaŭtoritatismo.
Inter la ĉefaj allogaĵoj de Azerbajĝano troviĝas prahistoria groto kun skribaĵoj kaj pentraĵoj de la praloĝantoj, la plej antikvaj de Eŭropo; la malnova urboparto de Bakuo kie elstaras laTuro de la Pucelino, laPlaco de la Libereco, laPalaco de Ŝirvanŝahoj, laBulvardo Bakuo kaj la Fajrotemplo el zoroastra epoko.Azerbajĝano estas unu el la landoj kiuj plej rapide ekonomie disvolviĝas danke al la nafta elfosado en la Kaspia Maro kaj la evoluigo de la turisma infrastrukturo, sed koruptado atingas altan nivelon.
Etimologio
Bildo de la zoroastrisma religio, antikva religio kiu donis la nomon al Azerbajĝano.
La nomo de Azerbajĝano venas deAtropates, persasatrapo en laAĥemenida Imperio, kiu poste estis aneksita kiel satrapo de Medes fare deAleksandro la Granda. La origina etimologio de tiu ĉi nomo eble venas de lazoroastrismo. En laAvesto aperas la "Himno al lagardanĝeloj", kaj ĝi faras la mencionâterepâtahe fravashîm ashaonô ýazamaide, kio laŭvorte estas tradukata ekde lamalnova persa kiel "ni adoras alFravaŝo en la sankta Atare-pata".
Azerbajĝano:azere, Azərbaycan (aŭ Азәрбајҹан) kajruse: Азербайджан (‘fajrolando’). Ĝia malnova persa nomo, Atropatene, signifas ‘ŝirma fajro’.
Tiu ĉi nomo estas tradicie aplikata al la samnoma irana regiono. La respubliko adoptis ĝin unuafoje en la jaro 1918.
La unuaj spuroj pri homa ekloĝado en la azera teritorio estis je la fino de laŜtonepoko kaj oni rilatigas ĝin kun laGuruĉaja kulturo de laGroto Aziĥo, kie arkeologiaj evidentaĵoj inkluzivis Azerbajĝanon en la mapo de la lokoj kie frue loĝis la homoj en Eŭrazio[4] En la periodo de laPaleolitiko kaj fino de laBronzepoko la atestaĵoj pri la kulturoj estas la grotoj deTağılar,Damcılı,Zar, Jatak-Jerio kaj la tombejo de Letapeje kaj Sarajtepe.
En lajaro252 p.K la teritorio fariĝis aliancito de laSasanida Imperio, dume kristanismo estis oficiale adoptata kiel la ŝtata religio en la 4-a jarcento p.K. Malgraŭ la multnombraj sasanidaj kaj bizancaj konkeroj, la kaŭkaza Albanio daŭre estis sendependa ĝis la 9-a jarcento p.K. La moderna teritorio de Azerbajĝano proksimume korespondas al la antikva regno de la kaŭkazaj albanoj.[5] LaOmajadoj kaj lasasanidoj estis malakceptataj en la kaŭkaza regiono de la bizancanoj kaj Albanio fariĝis aliancito de ĉi-lastaj.
Mezepoko
La Ŝirvanŝaha dinastio regis ekde la 8-a ĝis la 17-a jc. Ĝi estas maŭzoleo en laPalaco de Ŝirvanŝahoj
Komence de la11-a jarcento, la teritorio estis laŭgrade subpremata de la tjurkaj triboj venintaj elCentrazio. La unua estis laGaznavida Imperio, kiu okupiĝis pri la regiono hodiaŭ konata kiel Azerbajĝano en 1030.
La posedaĵoj de laSelĝukoj estis regataj de lokaj regantoj, kiuj estis aliancitoj de la selĝukaj sultanoj, kiuj multfoje estis faktaj regantoj. La venonta reganta ŝtato vivis malmulte kaj falis sub la konkero deTamerlano. La loka dinastio fariĝis aliancita ŝtato de la imperio de Tamerlano kaj helpis lin kontraŭToktamiŝo de laOra Hordo. Post la forpaso de tiu konkerinto, naskiĝis du rivalaj sendependaj ŝtatoj.
De 861 al 1539 ekregis alta grado je memstareco kun lokaj regantoj kaj aliancitoj. Post laSafavida Imperio, la regiono estis regata de persaj dinastioj kiel laZanda dinastio. Tamen,de jure sub laPersa Imperio, estis sendependaj ĥanatoj kiuj naskiĝis en la regiono, ĉefe post la kolapso de la Zanda dinastio. Pro sinsekvaj konfliktoj tiujĥanatoj estis aneksitaj al laRusia Imperio, post la ruso-persa milito komence de la19-a jarcento, kiam la Persa Imperio agnoskis la suverenecon de laĤanato de Erevano.
Moderna Epoko
Mapo de la Ĥanato de Erevano.
La du traktatoj deGulistano kajTurkmenĉajo dividis laazerojn. Post la safavida dinastio, la regiono estis regata de la iranaj dinastiojAfŝarida kajZanda kaj mallonge de lakaĝaroj. Tamen, kvankam sub persa suvereneco ĝi estisĥanato kiu fondiĝis en tiu regiono, ĉefe post la kolapso de la Zanda dinastio kaj en la frua epoko de la regado de la kaĝaroj. La rusa mallonga kaj sukcesa kampanjo de 1812 finiĝis per laTraktato de Gulistano, en kiuj la reklamoj de laŝaho pri la ĥanatoj deKaŭkazio okupitaj deRusio kaj kiuj estis fakte sendependaj multe pli antaŭ la rusa okupado.
La ĥanatoj uzis sian regon pri la aferoj de la internacia vojreto interCentra Azio kaj laOkcidento kiu okazigis konstantan militon, finfine tiuj ĉi ĥanatoj estis aneksitaj al laRusia Imperio en1813, post laRuso-persa militoj. La zono norde de la rivero Arakso, inter kiuj troviĝas la nun teritorio de Respubliko Azerbajĝano.
Inter la gravaj kaj rimarkindaj atingitaĵoj de la Parlamento estis la etendiĝo de la voĉdonrajto al la virinoj. Ĝi estis la unua muzulmana nacio kiu egaligis la virinojn laŭ politikaj rajtoj. En tiu ĉi atingitaĵo, Azerbajĝano antaŭis alBritio kajUsono. Alia grava atingitaĵo estis la kreado de laŜtata Universitato de Bakuo, kiu estis la unua moderna universitato en la muzulmana mezoriento.
Kvankam la plimulto de la azera armeo ĵuse kreita sin dediĉis al la subpremado de armena ribeliĝo estiĝinta enMontara Karabaĥo, la azeroj ne rezignis sian mallongan sendependon (1918-1920) tiom facile. Ĉirkaŭ 20.000 azeraj soldatoj mortis en la rezistado kontraŭ la nova konkero de Rusio sur la azera teritorio.
Kvankam la demokratia respubliko nur vivis 2 jarojn, la parlamenta plurpartia lando atingis sukcese plurajn aferojn naciskale kiel la konstruado de laŝtato, la edukado, la kreado de la armeo. Ĝi estis sendependa kaj ekonomie kaj politike. Ĝi atendis la agnoskadon kiel sendependa respubliko, la redaktadon de laKonstitucio kaj la establiĝon de diplomatiaj rilatoj kun diversaj ŝtatoj kiam ĝi estis okupata de la komunistoj. Tamen, tio estas grava bazo por la refondado de la demokratia respubliko post la rekuperado de ĝia sendependeco en 1991.
Dum laDua mondmilito, Azerbajĝano produktis pli ol duonon de brulaĵo por la fronto de laGranda patriota milito, dum ĉirkaŭ 600.000 azeroj batalis kontraŭ lanazioj. La Operaco Edelweiss gvidata de laWehrmacht estis direktata al tiu regiono pro ĝia graveco rilate la energian proviziadon.[7]
Kiel konsekvenco de la politiko de la "glasnosto", ekigita deMiĥail Gorbaĉov, la civilaj ribeloj kaj la etnaj bataloj naskiĝis aŭ pliiĝis en diversaj regionoj de Sovetio, inkluzive deMontara Karabaĥo, regiono en la Socialisma Soveta Azerbajĝana Respubliko, sed loĝata de armena plimulto. En 1988 proksime de Bakuo okazis kontraŭarmenaSumgaita pogromo, ŝokinta la tutan landon.
Sendependiĝo
En1990, la Supera Konsilio de laAzerbajĝana SSR forigis la vortojn "Socialisma Soveta" de la oficiala nomo de la lando; aprobis la Suverenan Deklaracion de la Azerbajĝana Respubliko kaj restaŭris la flagon de la Azerbajĝana Demokratia Respubliko. La8-a de septembro1991 estis elektata la prezidento en naciaj balotadoj.
La18-a de oktobro 1991, la Supera Konsilio de Azerbajĝano adoptis deklaron pri sendependeco kiu estis subskribata dum nacia referendumo en sekvanta decembro kiam Sovetio formale disiĝis. La unuaj jaroj de la sendependa lando estis eklipsataj pro laMilito en Montara Karabaĥo. Post la fino de la milito en 1994, Azerbajĝano perdis la regon de 16% de sia teritorio.[8][9] En 1993 la prezidanto estis venkita de militista ribeliĝo kiu entronigis la eks-sovetian prezidanton de Azerbajĝano.
LaTaliŝa-Muĝana Aŭtonomia Respubliko (Taliŝe: Толъш-Мъғонә Мохтарә Республикә) estis efemera aŭtonoma respubliko en Azerbajĝano, kiu daŭris de junio al aŭgusto 1993. En 1995, estis evitata ŝtatpuĉo de la komandanto de la militista polico, kiu okazigis la forpaso de la komandanto kaj la disiĝo de la azera militista polico.
La konflikto kunArmenio pro MontaraKarabaĥo kaŭzis malordojn en la lando dum 1988-1989 jaroj. En1990 sovetaj milittrupoj eniris en Bakuo kaj deklaris militan staton. En 1991 azerbajĝanaj ĉefuloj subtenis moskvan puĉon. Azerbajĝano deklaris sendependecon kaj en 1991 membriĝis en KIŜ. En 1992 fariĝis membro de UN. Renovigis la militon en Karabaĥo. Naciista prezidanto Abulfaz Elĉibej cedis sian lokon al iama komunisto Gejdar Alijev. En lastaj jaroj estis kelkaj senrezultaj provoj de milita renverso.
Inter 2000 kaj 2001 pliiĝis la intencoj por plibonigi la rilatojn kun la ceterajlandoj de laregiono kaj restariĝis la negocado pri la estonteco deMontara Karabaĥo, kun la perado deFrancio kajTurkio. Ankaŭ en 2001, Azerbajĝano oficiale anstataŭis la cirilan alfabeton kaj adoptis la latinan kun la celo alproksimiĝi alOkcidento.[10]
La struktura formo de la politika sistemo de Azerbajĝano kompletiĝis per la aprobado de la nova konstitucio de la lando, la 12-an de novembro 1995. Laŭ la artikolo 23 de la Konstitucio, la nacia simbolo de la azera respubliko estas laflago, lablazonŝildo kaj lanacia himno. La ŝtata povo en Azerbajĝano ne estas limigita de la leĝo por internaj aferoj, sed ankaŭ por internaciaj aferoj, kiuj krom la landa registaro, ankaŭ estas limigita de la interkonsentoj de la internaciaj institucioj.
La Registaro de Azerbajĝano baziĝas sur la disiĝo de la povo inter la branĉojleĝdona,plenuma kajjuĝista povoj. La leĝdona povo estas regata de unuĉambra nacia asembleo kaj la Nacia Supera Asembleo de la Aŭtonoma Naĥiĉevana Respubliko. La parlamentaj balotadoj estas okazigataj ĉiun kvinan jaron, la unua novembra dimanĉo. La rezultoj de la balotado estas verigita kaj konfirmita de la Azera Konstitucia Tribunalo.
Laplenuma povo estas regata de laprezidento, kiu estas elektata por kvin-jara periodo per rekta elekto. La prezidanto estas rajtigita formi la Gabineton de Ministroj, plenumiga organisma (malsupera), submetita al li. La Konsilio de Ministroj, ĉefe konsistanta el laĈefministro, la Deputitoj kaj la Ministroj. La prezidanto ne rajtas disigi la Nacian Asembleon, sed li rajtas nuligi la decidojn. Por nuligi la prezidentan decidon, la Parlamento devas atingi 95 kontraŭajn voĉdonojn. Lajuĝista povo rezidas ĉe la Konstitucia Tribunalo, la Supera Azerbajĝana Tribunalo kaj la Azerbajĝana Ekonomika Tribunalo. La prezidanto nomumas la juĝistojn de tiuj ĉi tribunaloj.
Kvankam Azerbajĝano celebris plurajn prezidentajn balotadojn ekde kiam ĝi rekuperis la sendependecon kaj posedas multajn instituciojn tipaj de demokratiaj landoj, ili ankoraŭ estas klasifikitaj kielne liberaj kaj la prezidanto agas kial diktatoro.
Naĥiĉevano estas enklavo kiu apartenas al la nacia teritorio de Azerbajĝano.
Azerbajĝano dividiĝas en 59rajonoj, 11 distriktaj urboj kaj aŭtonoma respubliko (Naĥiĉevano), kiu subdividiĝas en 7 rajonoj kaj 1urbo. La prezidanto de Azerbajĝano nomumas la regantojn de tiuj administraĵoj, dume la naĥiĉevana registaro estas elektata kaj aprobata de la Aŭtonoma Naĥiĉevana Respubliko. La lokajregistaroj de laregionoj kajurboj sub armena okupado, kiel Ĥankendi aŭ Ŝuŝa, funkcias en la ekzilo.[12] Ekde la konflikto pro la sendependiĝo deMontara Karabaĥo en lajaro1991 kaj lamilito ĝis1993, tiu regiono kiu laŭleĝe apartenas al Azerbajĝano, estas regata dearmenoj kiuj estas la plimulto. Kiel konsekvenco de la milito la armenaj trupoj ne nur okupis la armenan Karabaĥon sed ankaŭ la ĉirkaŭon. Naĥiĉevano kiu estas aŭtonoma respubliko ankaŭ havas sendependisman movadon kvankam verŝajne ĝi ne estas tiom danĝera por la sekureco de tiu teritorio.
Azeroj en la milito de Irako.Landoj kun diplomatiaj misioj de Azerbajĝano.La mapo de la regiono. Oranĝkolora parto estas regata deRespubliko Montara Karabaĥo
La prioritatoj de la ekstera politiko de Azerbajĝano estas: unue, la reestablado de la nacia teritorio, la forigado de la negativaj konsekvencoj de la perdo de Montara Karabaĥo kaj aliaj sep regionoj de Azerbajĝano[17], la evoluo de la politiko pri bonaj rilatoj kaj reciprokaj avantaĝoj kun najbaraj landoj, la promociado de la sekureco kaj stabileco en la regiono, la eŭropa integriĝo en la sekureco kaj la strukturoj de kunordigado kaj la plifortigo de la ekonomio, projektoj pri transportado inter aliaj.
La registaro de la lando, fine de 2007, deklaris ke la longigado de la disputo pri la memproklamita sendependeco deMontara Karabaĥo kaj la teritoria okupado de Armenio en sep azeraj regionoj povas estigi novan militon se oni daŭre ne trovas solvon al la situacio. La registaro troviĝas en procezo por pligrandigi la militan buĝeton, danke al la ingresoj de lapetrolo kajgaso. Krome, la ekonomiaj punoj flanke deTurkio okcidente kaj de Azerbajĝano mem oriente, kuniĝis por konsiderinde malfortigi la ekonomion deArmenio, kiu plialtigas la prezojn de bazaj produktoj kaj granda malpliigo en la ingresoj de la armena ŝtato.
Azerbajĝano estas aktiva membro de la internaciaj koalicioj kontraŭ la internacia terorismo. La lando kontribuas al la stabileco enKosovo,Afganio kajIrako. Azerbajĝano estas aktiva membro de programoAsocio por la Paco deNATO. Ĝi havas bonajn rilatojn kun laEŭropa Unio kaj ĝi povus iam peti la aliĝon al ĉi tiu komunumo.
Geografio
Mapo de Azerbajĝano
La reliefo de Azerbajĝano estas markata de la kaŭkaza montaro, kiu atingas altecon de 4.480 metroj en la montaroBazar Djuzi. La nordo kaj sudokcidento de la lando estas montaraj kaj nur la suda parto taŭgas por la terkultivado, ĉar transirata de la riveroKura, la plej longa de la lando.[18]Naĥiĉevano estaseksklavo de Azerbajĝano kiu landlimas kun Armenio, Turkio kaj Irano. La regionoMontara Karabaĥo nuntempe estas regata de armenaj trupoj kvankamde jure apartenas al Azerbajĝano; ĝi fakte estas sendependa ŝtato.
Ankaŭ ekzistas tri malgrandaj azeraj eksklavoj ene de la armena teritorio:Kjarkio (armene:Tigranaŝen; enklavo de Naĥiĉevano),Barĥudarlo kajJuĥar-Askiparo (Supra Askiparo), kvankam ekde la Milito en Montara Karabaĥo la tri enklavoj estas regataj de la armena armeo; pro tio la azeraj trupoj regas antikvan armenan eksklavon deArcvaŝeno, ene de la azera teritorio.
Duoninsulo Abŝeron (azerbajĝane Abşeron yarımadası) estas duoninsulo ĉe la okcidenta flanko de la Kaspia Maro, en plej orienta Azerbajĝano. Sur la duoninsulo situas Bakuo, la ĉefurbo de Azerbajĝano kaj ĝia plej granda urbo, same kiel la due plej granda urbo,Sumgaito.
La enklavo Naĥiĉevano troviĝas tuj apud la landlimo kun Turkio. Ĝi troviĝas en la kaŭkaza montaro, inter la Nigra Maro kaj Kaspio. La montaro de Granda Kaŭkazio iĝas parto de ĝia norda landlimo kaj enhavas la monton Bazarduzo, de 4.466 metroj, la plej alta pinto de Azerbajĝano.
La plej altaj montaroj de Malgranda Kaŭkazio formas la sudorientan landlimon kaj atingas 3 500 metrojn.
Laekonomio forte rilatiĝas al la nafta elfosado kaj eksportado, kaj al rilatantaj industrioj, kiel la konstruado demaŝinoj, nafta rafinado, teksa kaj kemia industrioj. LaBakua Borso estas servo kiu utilas por sekvi la evoluon de la ekonomio de Azerbajĝano kaj de Bakuo, kies bazo estas lanafto.
La terkultivado reprezentas trionon de laMEP. La ŝprucejoj estas tre etendiĝitaj. En la plataj terenoj, proksime de laKaspia Maro laklimato permesas la kultivadon dekotono,fruktoj,teo,tabako kaj aliaj tipaj kultivoj de la subtropikaj klimatoj. Lasilkraŭpo estas kultivata en la teksaindustrio. En la nordaj kaj okcidentaj montaraj zonoj oni bredasbovojn,ŝafidojn kajkaprojn. En la Kaspia Maro la komerca fiŝkaptado estas tre grava por la ellaborado de la azera kuirarto.
Kaj la ekonomio kaj la socio suferas la tiel nomatanederlandan malsanon: la nafta ekspluatado kreskigis la eksportan sektoron damaĝe al aliaj ekonomiaj sektoroj, kiujn la inflacio pro la naftaj enspezoj malpliigas la eksportan konkurencon. La pliiĝo de la enspezoj de malplimulto provokadas la pliiĝon de socia malegaleco kaj la malriĉigo de ampleksaj sociaj sektoroj de la azera loĝantaro. Oni ankaŭ devas aldoni al tio la registaran koruptadon.
La sektoroturismo estas tre grava por laekonomio de Azerbajĝano. La abundeco de naturaj kaj kulturaj allogaĵoj igas ĝin ekzota kaj altira turisma destino por multaj vizitantoj. La lando estis tre konata turisma celo en lajardeko1980, tamen, laMilito en Montara Karabaĥo, dum lajardeko1990 paralizis la turisman industrion kaj negative damaĝis la bildon de Azerbajĝano kiel turisma lando.[19].
Ne estis ĝis lajaroj2000-2009 kiam la turismaindustrio denove komencis vigliĝi kaj resaniĝi. En tiuj ĉi jaroj la lando spertis altan kreskadon de la nombro de vizitoj kaj tranoktadoj de turistoj el multaj landoj kvankam ankoraŭ la plimulto de laturistoj venas deRusio[20].
LaRegistaro de Azerbajĝano disvolvigas Azerbajĝanon kiel altkvalitan turisman lokon. Temas pri nacia strategio por igi la turismon unu el la ĉefaj kontribuantoj al la nacia ekonomio[21].
Grotoj de Azerbajĝano nombras kelkmil. Ili estas kalkŝtonaj kaj vulkanaj (lafaj tuneloj). Kelkaj el ili estas publike alireblaj kiel turistaj objektoj. Tiuj kavernoj ankaŭ estis la unuaj rifuĝintoj kaj hejmoj de primitivaj popoloj.
Gobustana Rokarto estas grava bildaro de flaŭro kaj faŭno, ĉasado, vivostiloj, kaj kulturo de pra-historiaj ĝis mezepokaj tempoperiodoj. Ĝi estas en sudoriento de Granda Kaŭkazo en Azerbajĝano. Ĝi estas proksimume 64 km el la centro de Baku.
Loĝantaro
Tipaj azeraj vestaĵoj.
El la tuta loĝantaro de 8 milionoj en 2006, estis4 380 000 (preskaŭ 51%) urbaj loĝantoj dume la kamparana loĝantaro estis4 060 000 (49%)[22]. 51% de la tuta loĝataro konsistis el virinoj. Estas ankoraŭ duoblo da azeroj kiuj loĝas en Irano ol en Azerbajĝano. Oni taksas ke ili estas ĉirkaŭ 16 milionoj da loĝantoj aŭ 24% de la irana loĝantaro, samtempe la plej grava malplimulto enIrano[23].
La kreskado de la loĝantaro estis 0,66%, kompare kun la 1,14% mondskale. Grava faktoro kiu bremsas la kreskado de la loĝantaro estas la elmigrado. Ĉirkaŭ tri milionoj da azeroj, multaj el ili per laborkontraktoj, foriras alRusio. En 2006, Azerbajĝano suferis la elmigradon de -4,38 / 1000 personoj. En 2005 la ĉefa mortokaŭzo estis pro spiraj problemoj (806,9 malsanulo po10 000 personoj de la tuta loĝantarol)[24]. La etna konsisto de Azerbajĝano laŭ la censo de 1999: 90,6%azeroj, 2,2%lezgoj, 1,8%rusoj, 1,5%armenoj (preskaŭ ĉiuj loĝas proksime deMontara Karabaĥo), 1,0%taliŝoj, 0,6%avaroj, 0,5%turkoj, 0,4%tataroj, 0,4%ukrainoj, 0,2%caĥuroj, 0,2%kartveloj, 0,13%kurdoj, 0,13%tatoj, 0,1%judoj, 0,05%udinoj, aliaj 0,2%. La rusa komunumo estas la plej grandamalplimulto. Laŭ la censo de 1989, estis392 000 rusoj en Azerbajĝano, aŭ la 5,6% de la loĝantaro[25].
Laŭ la censo en 2009 en Azerbajĝano loĝis6 100 kurdoj, sed okcidentaj etnologoj opinias ke efektive en Azerbajĝano loĝas pli ol200 000, kiuj konsistigas proksimume 2,8% de la loĝantaro[26].
Lingvoj
Kvankam laazera lingvo (aŭ azerbajĝana) estas la plej parolata lingvo en Azerbajĝano kaj en du provincoj de Irano, en la lando oni parolas denaske aliajn 13 minoritatajn lingvojn[27]. Kelkaj el tiuj lingvoj apartenas al malgrandaj etnaj komunumoj, aliaj estas iom pli gravaj sed ĉiam kadre de la etna komunumo. Nuntempe la azera uzas modifitan latinan alfabeton, sed antaŭe ĝi uzis la araban alfabeton (ĝis 1929), kaj poste komencis uzi la cirilan alfabeton dum la sovetia periodo ĝis la falo de Sovetio.
Ĉirkaŭ 95% de la azerbajĝana loĝantaro estasŝijaismajislamanoj. Multaj aliaj religioj estas praktikataj de la diversaj etnoj en la lando. Laŭ la artikolo 48 de la Konstitucio de Azerbajĝano, la lando estas sekulara ŝtato kaj garantias la religian liberecon. Inter la religiaj minoritatoj de la nacio,kristanoj konsistigas la 3% - 4% de la loĝantaro, el kiuj la plimulto apartenas al laRusa Ortodoksa Eklezio, al laKartvela Ortodoksa Eklezio kaj al laArmena Apostola Eklezio (la armena komunumo draste malkreskis pro la milito inter ambaŭ landoj).[28] .
Laŭ enketo, Azerbajĝano troviĝas inter la plej nereligiaj landoj de la mondo, kie ĉirkaŭ 50% de la enketitoj respondis ke la religio apenaŭ aŭ tute ne estas grava por ili[32]. Tio estis pro la pluraj jardekoj da regado deSovetio kaj ĝia sendiiga politiko. Malgraŭ tio, la religia toleremo en Azerbajĝano kelkfoje estis minacita, kvankam ĝi daŭre membras en laEŭropa Konvencio pri Homaj Rajtoj. La atestantoj de Jehovo (kiel en la cetero de la aliaj sud-kaŭkazaj respublikoj) estis ĝenataj, arestataj, enkarcerigataj kaj en kelkaj kazoj fizike atakitaj de la polico pro ilia religia aktiveco. Tamen, ili poste estas liberigitaj.
Kulturo
Lakulturo de Azerbajĝano evoluis kial la rezulto de multaj influoj. Hodiaŭ la plimulto de ĝia influo venas de Okcidento pro la globaliĝo kaj ĝia alproksimiĝo al Eŭropo.
La azerbajĝana kulturo estas mozaiko de la diversaj etnoj kiuj loĝas en la lando, sed ĉefe de la azeroj kiuj reprezentas la plimulton de la loĝantaro. Ĉi tiuj etnoj loĝas dise en la lando. Kelkaj tipaj tradiciaj kostumoj estas laĉoĥo kajpapaĥo. Ekzistas radioelsendoj en larusa,armena,kartvela,kurda,lezga kajtaliŝa lingvoj, kiuj estas financataj perŝtata buĝeto. En Bakuo pluraj ĵurnaloj estas eldonataj en la rusa, kurda (Denguikurd kurdo), lezga (Samur) kaj taliŝa lingvoj. La judoj eldonas la ĵurnalonAziz en la hebrea.
LaNacia Akademio de Sciencoj de Azerbajĝano (azere: Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası (AMEA)), estas la ĉefa organizo dediĉita al la esploro en Azerbajĝano. Ĝi estis fondita en 1945 kaj situiĝas en la ĉefurbo de la lando, Bakuo.
LaUnio de Azerbajĝanaj Verkistoj (azerbajĝaneAzərbaycan Yazıçılar Birliyi) estas neŝtata organizo unuiganta azerajn azerbajĝanlingvajn verkistojn (romanverkistoj, poetoj, eseistoj, ktp.).
Arkitekturo
Filharmonia Halo de Bakuo.
La arkitekturo de Azerbajĝano tradicie kombinas elementojn de la okcidenta kaj orienta kulturoj. Multaj el la antikvaj historiaj trezoroj kiel laTuro de la Pucelino kaj laPalaco de Ŝirvanŝahoj en la Malnova urboparto de Bakuo, postvivis la modernan Azerbajĝanon.
Inter aliaj mezepokaj arkitekturaj trezoroj kiuj reklektas la influon de diversaj skoloj troviĝas la palaco de la Ŝaho Ŝirvan en Bakuo, la Templo de Suraĥano, pluraj pontoj sur larivero Arakso, kaj kelkaj maŭzoleoj.
Somerpalaco de la Ĥano en Ŝaki.
Kinarto
La unua filmejo en Bakuo, kreita fine de la 19-a jc.
Lakin-industrio de Azerbajĝano estas tre malnova kaj ĝi komenciĝis en la jaro1898. Fakte, ĝi estis unu el la unuaj landoj kiuj disvolvigis lafotografion. Iom post kiam lafratoj Lumière deFrancio premieris la unuan filman surbendigon enParizo la28-an de decembro1895, ĝi famiĝis en pluraj landoj inkluzive de Azerbajĝano tri jarojn poste.Kvankam ŝajnas ekzota la frueco de ĝia apero enBakuo, ĉi tiu kaŭkaza urbo ĉe la Kaspia Maro, en tiu epoko produktis pli 50% de la tutmonda petrol-konsumado. Same kiel hodiaŭ tiu industrio allogis plurajn investintojn kaj laboristojn.En1919, dum la ekzisto de laAzerbajĝana Demokratia Respubliko, dokumentfilmo nomataLa celebrado de la sendependeco de Azerbajĝano estis filmita en la tago de la sendependeco de Azerbajĝano, la28-an de majo, kaj unuafoje montrita enjunio 1919 en pluraj teatroj de Bakuo.Post kiam lasoveta registaro establiĝis en1920,Nariman Narimanov, Prezidento de la Revolucia Komitato de Azerbajĝano, subskribis ŝtatigan dekreton de la kinarto de la lando.[33]En1991, post ĝia sendependeco disdeSovetunio, komenciĝis celebri en Bakuo, ĉefurbo de la lando, la unuaBakua Internacia Festivalo pri Orient-Okcidenta Kino.
Kuirarto
Tipaj manĝaĵoj de la azeria kuirarto.
Laazeria kuirarto[34], laŭlonge de la jarcentoj, estis influata de la kuirartoj de diversaj kulturoj, ĉefe pro la politikaj kaj ekonomiaj procezoj de la lando. Tamen, ĝi konservas la unikan kaj distingigan karakteron de ĝia originala tradiciakuirarto. Multaj pladoj estas unikaj de la lando, kiuj poste ankaŭ aperis en aliaj kulturoj pro la strategia situo de la lando interEŭropo kajAzio. Por laazeroj, la kuirarto estas tre grava parto de la kultura vivo de la lando kaj ĝi estas enradikiĝita en la historio, tradicioj kaj valoroj de la nacio. Specialaĵo de Azerbajĝano estaskutabo.
La azeria kuirarto dependas de laklimato kaj la fruktodoneco de la grundo de la tuta azera teritorio. La tipaj pladoj konsistas elfiŝoj de laKaspia Maro,viando (ĉefe ŝafaĵo kaj bovidaĵo), kaj abundeco de laŭsezonaj legomoj. Alia manĝaĵo tre fama kaj tradicia estas la rizo jesafrano (pilafo) kaj lanigra teo estas la nacia trinkaĵo.
Tradiciaj dancoj
Azerbajĝano havas plurajn unikajn dancojn. Ĉi tiuj tradiciaj dancoj estas tre malnovaj kaj melodiaj. Kvankam la azeroj moderniĝis laŭ la vestmaniero, dum la popolaj festoj estas uzataj la tipaj vestaĵoj por la dancado. La dancistoj uzas tipan vestaĵon kaj ĉapon. La muziko havas tre rapidan ritmon, pro kio la dancisto devas esti tre sperta kaj lerta[35].La nacia danco de Azerbajĝano reflektigas la karakterizon de la azera nacio. Ĉi tiuj dancoj diferenciĝas de aliaj dancoj, pro ĝia rapideco kaj optimismo. Tio reprezentas la kuraĝecon de la nacio. La nacia kostumo estas bone konservita ene de la naciaj dancoj.
Azerbajĝano estas unu el la landoj kie la tradicioj estas bone konservataj.Novruzo ("Nova Tago") estas la plej antikva festo kiu celebras la Novjaron kaj la alveno de la printempo. Ĝi estas festata la 21-a de marto pere de multaj dancoj kaj festivaloj.
Ĝia origino estas zoroastra kaj nuntempe ĝi estas unu el la plej gravaj festoj de Azerbajĝano.
Popola arto
La azeroj havas riĉan kaj distingigan kulturon, unu el la gravaj partoj estas la dekorarto. Ĉi tiu arto estas reprezentata per ampleksa gamo de manartaĵoj. Ĉi tiu arto estas tre riĉa pro la fakto ke ĉiu etno kreas ĝin laŭ ilia kulturo, tradicioj, religioj kaj legendoj. Unu el la famaj branĉoj estas la kreado de juveloj, gravurado sur metalo, ĉizado de ligno, ŝtono kaj osto, fabrikado de tapiŝoj, teksaĵoj kaj brodaĵoj. Multaj el tiuj ĉi altkvalitaj manartaĵoj estis mendataj de multaj komercistoj, vojaĝantoj kaj diplomatoj kiuj vizitis la urbon en diversaj epokoj. Nuntempe ĝi vivas danke al la kreskanta sektoro de la turismo.
Muziko
Uzeyir Hajibeyov tradicia miksado de azera muziko kaj okcidentaj stiloj el la 20-a jc.
La azera muziko baziĝas sur la popolaj muzikaj tradicioj kiuj havis siajn originojn antaŭ preskaŭ 1000 jaroj. Dum jarcentoj, la azera muziko fariĝis simbolon de lamonodio, kiuj produktis diversajn ritmojn[36].
Mugamo estas unu el la multaj muzikaj tradicioj de Azerbajĝano. Mugamo ĝenerale estas muzikigita poemo kun instrumentaj interludoj. Dum la realigado de Mugamo, la kantistoj transformas siajn emociojn en kanto kaj muziko. Unu el la plej famaj kantistoj de mugamo estasAlim Qasimov kiu estas omaĝata kiel unu el la kvin plej bonaj mugamkantistoj el ĉiuj epokoj[37]. UNESKO inkluzivis ĝin kielMonda Heredaĵo la7-an de novembro2003.
Mejĥano estas speco de tradicia populara azera kanto sen muzikiloj kaj ĝenerale kantata de pluraj personoj kiuj improvizas pri ia ajn temo.La naciaj muzikiloj estas dek kvararĉinstrumentoj, okfrapinstrumentoj kaj sesblovinstrumentoj[38] .
Azerbajĝano (vidu:Azerbajĝano en la Eŭrovido-Kantokonkurso) debutis enEŭrovido en la jaro 2008, kaj atingis la 8-an pozicion inter 43 konkurantoj.La kanto reprezentita deAysel kajAraŝ en la jaro 2009 gajnis la trian lokon[40]. 2010 la lando denove troviĝis en la plej bonaj konkursantoj, 5a-range kun Safura Alizadeh. Azerbajĝano unuafoje venkis la kantokonkurson en 2011 kun la gekantistoj Ell & Nikki.
Sporto
La sporto en Azerbajĝano havas tre antikvajn radikojn, kaj eĉ en la nuntempo, multaj tradiciaj sportoj estas ludataj de la junularo kaj la loĝantaro ĝenerale.
La luktosporto estas tradicie konsiderata kiel la nacia sporto de Azerbajĝano, tamen, en la nuntempo la plej popularaj sportoj estaspiedpilko kajŝakludo.
Triktrako, estas ludo kiu havas antikvajn radikojn en laPersa Imperio, ĝi ludas gravan rolon en la kulturo de Azerbajĝano. Ĉi tiu ludo estas tre populara en Azerbajĝano kaj amplekse ludata de la loka loĝantaro. Azerbajĝano estas konata kiel granda potenco de la ŝako; malgraŭ la falo deSovetunio, la ŝakludado estas tre populara. Inter la rimarkindaj ŝakludistoj de la lando troviĝasTejmour Raĝabov,Ŝahrijar Mammedjarov,Vladimir Makogonov,Garri Kasparov,Vugar Gaŝimov kajZejnab Mamedjarova. La lando gastigis plurajn internaciaj ŝak-turneojn kaj konkursojn kaj ĝi gajnis en laEŭropa Ĉampioneco por ŝak-teamoj en 2009.Futsalo estas alia populara sporto en Azerbajĝano. Ĝia nacia teamo atingis la kvaran lokon en 2010.
La favora situo de Azerbajĝano en la vojkruciĝo de la ĉefaj internaciaj trafikvojoj, kiel laSilka Vojo kaj la koridoro Sudo-Nordo, estas tre grava sektoro por la landa ekonomio.En 2002, la Registaro de Azerbajĝano kreis la Ministerion de Transporto kun ampleksa gamo de funkcioj kaj regularo. En la sama jaro, la lando aniĝis en laViena interkonsento pri trafiko. La nuna prioritato estas la modernigado de la transport-reto kaj la transformado de la transportservoj en unu el la ĉefaj avantaĝoj de la lando, ĉar tio estus tre favora por la disvolviĝo de aliaj sektoroj de la ekonomio.La sektoro pri transporto inkluzivas ŝoseojn, fervojojn, metroon, flughavenojn kaj martransportado.Laekonomio de Azerbajĝano estis tre forta en la lastaj jaroj kaj ĝi multe progresis en la sektoro de telekomunikado. Tamen, ankoraŭ ĝi alfrontas kelkajn problemojn. Ĉi tiuj inkluzivas la malbonan infrastrukturon de reguliga reĝimo en la nematuraj telekomunikadoj. Tamen, ĝi estas la unua lando en laKomunumo de Sendependaj Ŝtatoj laŭ nombro de telefonoj pokapo.
Metroo
LaMetroo de Bakuo (azere: Bakı Metropoliteni, antaŭe adına Bakı Metropoliteni,ruse: Бакинский метрополитен имени В. И. Ленина - la metroo V.I. Lenin Baku) estas la metrosistemo kiu funkcias en la ĉefurbo,Bakuo. Ĝi estas la sola metroo de Azerbajĝano. Malfermita en1967, la sistemo ampleksiĝis kiel moderna reto. Kial la plimulto de la aliaj metrooj de la eksaSovetio, multaj el la metrostacioj estas naciaj ornamaĵoj tre profundaj kaj eskvizite dekoraciataj, kelkfoje kun sovetia ideologio.
Lametroo de Bakuo funkcias je standarda soveta dizajno kiu karakteras per ĝiaj pluraj radiaj linioj kaj interkonektiĝo en la urbocentro. Pro la malsama reliefo de la urbo kelkaj metrostacioj estas tre profundaj dume aliaj estas tre supraĵe.
.png)
.jpg)
.svg)
.svg)
.jpg)
_old_city2_Key_Gubad_Mosque.jpg)
