LaAnimo de la mondo (plejkonata en lalatina lingvo kielAnima Mundi) estasfilozofia termino uzita ĉe lanovplatonistoj por indiki la vitalecon de lanaturo similigita al unusola vivantaorganismo: ĝi reprezentas la unuigan principon, el kiu prenas formon la unuopaj organismoj, kiuj, spite al dividiĝo kaj diferenciĝo laŭ sia specifeco, rezultas tamen ligitaj inter si pere de la komuna universalaanimo.
Tiu konceptado ŝajnas naskita ĉe la komenciĝo de la homaro, kaj kvankam esence origininta elorientaj filozofioj. Ĝi estis karakterizo depaganismo aŭ deanimismaj religioj, laŭ kiuj ĉiu realo, ankaŭ se aspekte senanima, entenas spiritan enaĵon, kunligitan kun la animo de ĉio. En lapoliteismo ladiaĵoj estis personigitaj esprimoj de tiuj fortoj aŭ energioj de la naturo, kaj imagitaj en ĝiimanentaj. LaAnima Mundi troveblas esence en la multfacetaj esprimoj demistikismoj.
Temas pri koncepto tute mala almeĥanikismo: laŭ tiu lasta, la organismoj estas la rezulto de la kombinaĵo de pluraj partoj disigitaj inter si, kiuj hazarde kuniĝinte konstituas la vivantan estaĵon. Tiu teorio, konata ankaŭ kielatomismo, estis eksplicite aperinta unuafojon enDemokrito, laŭ kiu la tuta realo estas formita peratomoj submetitaj al la leĝo de kaŭzo kaj efiko; la animo, laŭ tiu filozofo, ne ekzistas, aŭ plibone ĝi estas nure materia, subigita al la ŝanĝo kaj al la morto. Tiu meĥanikismadeterminismo estos reprenita deNewton kaj de anglosaksaempirismo.
Kompare kun tiu koncepto, la procedo de laanimo de la mondo rezultas tute renverse: laŭnovplatonismo, lavivo ne agadas per asemblado de unuopaj partoj ĝis alveni al organismoj plievoluiĝintaj kaj inteligentaj, sed male ĝi startas el unueca kaj inteligenta principo el kiu prenas formon plantoj, bestoj kaj homaj estuloj.[1] Okazas ke el tiu universala principo ke eblas kompreni la unuopajn elementojn de lanaturo, ne male.[2]
Platono enTimeo, dialogo prikosmologio, estis inter la unuaj kiuj parolis pri laAnimo de la mondo, heredinte tiun koncepton elmezorientaorfeismo kaj elpitagoraj tradicioj.[3] Laŭ Platono la mondo estas speco de granda besto, kies vitaleco estas subtenata de tiuanimo, inokulita de laDemiurgo, kiu ĝin modlas startante el la fundamentaj kvarklasikaj elementoj: fajro, tero, aero, akvo.
”Tial laŭ probabla tezo, necesas diri ke tiu mondo vere naskiĝis kiel vivanta estaĵo dotita per animo kaj inteligento danke al la diaProvidenco.” (Timeo, ĉap. VI, 30 b.)
Platono energie batalis kontraŭ la atomismo deDemokrito, ĝispunkte ke mem projektis cindrigi liajn verkojn.[4]
La koncepto priAnimo de la mondo trovis sekve sian similulon en laLogos destoikismo, konceptita laŭforme deimanenta dieca ĉeestaĵo en la eventoj de la mondo, nome kiel συν-παθεία (syn-pathèia), sento dekompato kiu kunigas la supernaturansferon kun tiu homa; pro tio ĉiu evento, ankaŭ la plej malgranda, resaltas en ĉiu alia.[5]
Ĝi poste estis farita propra ĉe la pensfluojgnostikaj,esoteraj kajhermentikismaj de la periodohelenisma; fariĝis fine centra temo en la filozofia sistemo dePlotino[6] kiu ĝin identigis kun la triahipostazo en emanada proceso el laUnuo. La homaanimo estis de konceptita kiel havanta du naturajn inklinojn: unuflanke ĝi direktiĝas al la sfero de lainteligenteco, aliflanke ĝi altiriĝas al la malalto, nome al lamondo, dispeliĝante en lamultoblo de la individuaj animoj (poluitaj de la materio), konstituante tiel ilian vitalan fundamenton[7]
Laŭ Plotino, la ”simpleco” estas tio kio staras ĉe la bazo de lavivo. Vivanta estaĵo ne povas esti similigita al asemblaĵo de pluraj eroj, ĉar se ĝi estus dispecigita ĝi mortus: se ankaŭ ĝin oni rekonigus, ĝi ne rericevus la vivon. Tio okazas pro tio ke laanimo deorganismo estas io plia ol siaj kunigitaj partoj: ĉiu organismo estas unuaĵo, nedividebla tutaĵo, io eksterordinare simpla kvankam unuavide kunmetaĵo. Tiu “simpleco” kiu staras ĉe la bazo de la kunmetaĵo ne povas esti materia konsistaĵo, ĉar kiu ajn objekto surspaceetendita povas esti ja jes pensita duondividita, kvankam fakte oni ne sukcesus ĝin rompi. La vivo, laŭ Plotino, naskiĝas ne el atomaj kombinaĵoj al ĝi eksteraj, sed el principo, simpla kaj senmateria:ĝuste la animo! La plureco de animoj ĉeestaj en la mondo estas siavice komprenebla nur allasante ke ĉiuj havas komunan originon. Laŭlogike, fakte, ne povas ekzisti diversaj“Unuoj”, ĉar ili ne estus diversaj sed multaj. La unueco kiu staras ĉe la bazo de la animoj devas esti, do, la sama por ĉiuj.[8] Tiu unuaĵo estas laAnimo de la mondo, kiu siavice fariĝas vehiklo de la platonajideoj en la organismoj, tiamaniere konstituante la racion formantan ilianlogoson, simile algenetikaj ecoj de individuo (aŭ al laaristoteka koncepto de “Entelekio”).
“El ĉio tio dirita rezultas ke ĉiu estaĵo loĝanta en la universo, laŭkvalite de sia naturo kaj situo, kontribuas al la formiĝo de la universo per sia agado kaj sentado, sammaniere laŭ kiu unuopa animaĵo kooperas kun la organismo de sia tuto, liverante tiun servon postulitan de siaj rolo kaj funkcio. Ĉiu ero, krome, donas el siaĵo kaj ricevas aliaĵon, laŭ la akceptemo konsentita.”.(Plotino,Eneadoj, IV, 4, 45).
La tuta sistemo de Plotino trovas fine kompletan organikecon en la postulo de la absolutaUnuo transe de la ideoj mem. Al tiu transcenda kaj nepridirebla, ne eksplikebla per vortoj, principo oni povas kuniĝi nur en lamistikaekstazo.
Spite de liamonisma vidpunkto, en laAnimo de la mondo postulita de Plotino (kaj proprigita de la sinsekvaj filozofoj) daŭrigis pluesti la diaĵoj depaganapoliteismo, propraj de lahelena mitologio, kiuj ne estis viditaj kontrastaj kun laUnuo, estante eĉ ili esprimoj de la sama naturo. La Unuo restis en si memtranscenda dum la unuopaj diaĵoj estis konceptitaj kiel imanentaj al la kreaĵaro kaj partoprenantaj en laAnimo de la mondo (monisma politeismo).
La plotina doktrino, elpurigita de la ĵus menciita pagana aspekto, facile povis esti absorbita deKristanismo, kiu analoge, startinte el spirita vidpunkto de la realo, vidis la originon de la vivo en principo unueca kaj inteligenta. Malsame ol Plotino, tamen, laŭ kiu laAnimo de la mondo senscie generas estaĵojn similajn al si,[9] laŭseme fluigante sian propran energion ĝis al la organismoj laŭgrade malsuperaj kaj malpli evoluintaj, kristanismo ĝin vidas enteleologia kajkreisma optiko. Ankaŭ la kristana koncepto, tamen, restas radike antiteza almeĥanikismo: en laBiblio la homa estulo, la plej evoluinta inter la vivuloj, estas kreita laŭbilde kaj simile al Dio mem. Ĉe la origino, do, ne age staras lamaterio, sed laSpirito; la vivo kreita entenas jam ĉion: la malsuperaj kaj superaj estaĵoj ĝis al la plej inteligenta.
La principo kiu pli alproksimiĝas al tiu de laAnima Mundi estis laSankta Spirito (konceptata tamen ne laŭ vakua formo, sed kiel vera kaj propra persono, la tria Persono de laSankta Triunuo ĉar (metafore dirite) vitala blovo kiu “blovas” kie li volas laŭ plena aŭtonomio. Se la vitaleca aspekto ŝajnas reaperi en laEvangelioj kiam tie kieJesuo adresiĝas al la elementoj de la naturo (ekzemple, al la plantoj aŭ al la vento aŭ al la lago kiel al realaĵoj konsciaj kaj obeantaj, oni vidas ke temas pri metaforaj ordonoj ĉar ankaŭ ili estas surmetitaj al la povo de Dio: estas Dio kiu fleksas la naturon.[10] Sume, en kristanismo la koncepto kaj realAnimo de la mondo surdorne kuŝas.
La centreco de la “Animo de la mondo” trapenetris aparteaŭgustenismo precipe pro la komentario pri laTimeo deKalkidio kiu atribuis al tiu animo “racian senkorpan naturon.[11] Spuroj de tiu koncepto troviĝas enBoecio,Dionizio la Areopagano kaj enSkoto Eriugena. En la12-a jarcentoAbelardo ĝin identigis kun la kristana Sankta Spirito. Plue ĝi fariĝis amata ĉevaleto de laSkolo de Chartres, kiel enTeodoriko kajVilhelmo el Conches, kiuj instruis la imanenton de la spirito en la Naturo, konceptante tiun lastan kiel tuton organikan kaj sendependan, objekton de apartaj studoj, nome neligitaj al la teologio.
Akceptante, do, la imanenton de la Universala Animo en la Naturo, la filozofoj de Chartres ekmarŝis en la direkton depanteismo de la kreitaĵaro: pro kio ili estis kritikataj ankaŭ pro religiaj motivoj. SamtempeTomaso de Akvino parolis priAnima Mundi, kaŭzo de la naturo ne ĝin identigante kun la mondo.[12]
Epoke de larenesanco dum kiu oni travivis novan sezonon denovplatonismo, la nocio priAnima Mundi spertis apartan fortunon, legiĝinte al la elementojmagiaj,alkemiaj kajhermetikismaj propraj de larenesanca filozofio, frukto de la menso de filozofoj kielMarsilio Ficino kajJohano Piko de la Mirandolo. Oni penadis en la serĉado de laŝtono de la saĝuloj por kiun produkti necesis la disponeblecon de laGranda universala aganto, aŭ ĝuste de laanimo de la mondo, alivorte dirita «Azoto», (kabala akronimo) kiu aludis la astran dian lumon je kiu ĉiu elemento ekzistanta estus trapenetrita.[13]
La tuta universo estis tiam konceptata kiel vivanta organismo, popolita de ĉeestaĵoj aŭ vitalaj fortoj. Lanovplatonisma vidpunkto, kunigita al tiu kristana, konsentadis vidi organike kunigitaj la diversajn kampojn de la realo danke al laamo kiunDio radias en lakosmo ĝin vivigante. La amo de Dio, tiel, estis situigita kiel fundamento de la geometria ordo de la mondo. La akordo inter spirito kaj materio, ĉielaj eventoj kaj teraj, ĉar esprimoj de la sama vitala principo, kuntrenis al pli granda konfido en laastrologio kaj en la ebleco antaŭvidi la estonton pere dehoroskopoj. Tiuj estis konceptitaj je la servo de la homo kiu interesiĝas pri la estonteco kaj intencas aktive interveni en la fluo de la eventoj por ilin ŝanĝi.[14]
En tiu kultura etoso emerĝis, en iuj kazoj, novajpaganstilaj tendencoj en kiuj la konceptoanimismaj kajimanentismaj de la spirito povis kunvivi kun latranscenda aspekto de la kristana Dio per la anstataŭo de la paganaj diaĵoj kunanĝeloj aŭ protektantajsanktuloj, po komisiita per “jurisdikcio” sur aparta aspekto aŭ elemento de la realo, kiu estas tute animita de ili.
En la16-a jarcento, lavitalisma koncepto priAnimo de la mondo eksurfacis precipe en katolika monaĥoGiordano Bruno, kiu imagis Dion tiom imanenta al lanaturo ke Li identiĝis tute (in toto aŭpanteisme kun tiu lasta; en dominikanoTommaso Campanella, laŭ kiu ĉiuj elementoj de la realo estas sentoprovizitaj, aŭ posedaspsikologian konscion (sensismo).
En la sinsekvaj jarcentoj, spite de ĝia spontana malkreskiĝo, ĝi tamen estis obstaklita de lameĥanikismo kajnewtona scienco, al kiu en la 17-jarcento oponis, en Germanio, precipeGoethe.
La koncepto priAnimo de la mondo reelmergiĝis denove dum la epoko deromantikismo, enGermanio. AparteSchelling reprenis lanovplatonisman koncepton kiu vidas la inteligentan principon jam en la naturo sub embriaj aŭ potencaj formoj, Lanaturo, laŭ Schelling, estas “duondormanta inteligento”, nome “potenca spirito”. La naturo ne povus evoluiĝi ĝis la homo se ĝi ne havus ene de si mem la dian spiriton. La malsuperaj organismoj estas nur limigoj aŭ minoraj aspektoj de la unika universala organismo kiu en la homa estulo trovas la plenan realiĝon. LaAnimo de la mondo fariĝas fakte plenememkonscia nur en la homo, kiu reprezentas tiel la verticon, la trapasan punkton de la naturo alDio, kiu siavice en ĝi reflektiĝas. En la naturo, do, ĉeestasevoluisma principo,teleologia intenco, kiu specifiĝas en organismoj ĉiam pli kompleksaj startante, tamen, el simpla kaj absoluteunuecaprincipo.[15]
AnkaŭSchopenhauer, kvankam konscie,[16] utiligis la saman novplatonisman koncepton pri “animo de la mondo”. Laŭ li, fakte, la unuopaj animoj de la individuoj estas esprimoj de unikaVolo de vivo, kiu agas tamen laŭ ne konscia maniero, kaj nur el la homo ĝi povas fariĝi konscia pri si mem. Dum laŭŝajne la individuami estas disigita el la aliaj kaj puŝata al egoisma agado, malsupre la “vualo de maja” la animoj estas reale ĉiuj unuiĝintaj formigantaj unikan grandan animon.[17]
Plue enHenri Bergson (filozofo de la unua duono de la20-a jarcento, lavitalismo estas kontraŭmetita almeĥanikismo. Bergson revenas, fakte, aserti ke labiologia vivo, kiel cetere lakonscio, ne estas simpla agregaĵo de kombinitaj elementoj, eventuale reproduktebla artifike. Lavivo, male, estas kontinua kaj senĉesa kreiĝo kiu naskiĝas el principo absolute simpla, nek laŭvole reefektigebla, nek aranĝebla startante el io alia.[18]
LaAnima mundi reelmergiĝis en liteturaj verkistoj kiel en la italaGabriele D'Annunzio en kiu superregis anhelo al la unuiĝopanika kun la universo pere deestetika kaj sensa pri labelo[19]
LaAnimo de la mond estas postulita ankaŭ de la psikologia doktrino deCarl Gustav Jung, en la nocio prikolektiva nekonscio. Sekve, ĝin oni trovas en certaj aspektoj de la fenomeno religiecaNew Age.
En lajuda tradicio, kun okulo precipe al lakabalo, kie multas la konceptoj afinaj al tiuj filozofiaj, ne troviĝas la koncepto priAnima mundi, kvankam tio ŝajnas deduktebla el la fakto ke la homo, kiu devas perfektiĝi en ĉi tiu mondo, fine atingos la spiritecon ĉe Dio postmorte, trans la la korpeco kaj materieco: tiu stato, kiun povas esti ĝuata jam en ĉi tiu mondo en la estonta mesia regno, laŭ iuj (inter ili “Chaim Luzzatto”) iumaniere korespondus al la koncepto priAnimo de la mondo. Tamen, tiu koncepto kuŝus inter dornoj antaŭ la konvinko ke la mondo estas kreita el nenio, en ĉiu ĝia flanko, kaj direktata de Dio tute elekstere de la kreaĵaro.
Paralele kun la formoj per kiuj evoluiĝis en laokcidenta civilizo, la koncepto pri laAnimo de la mond similmaniere formiĝis ankaŭ enoriento, en laaziaj religioj: enbudhismo,taoismo kajhinduismo, kie analoge superregis la ideo ke la universo estas animita de “forto” definitiva kaj unueca: