La origino de la nuntempa Aŭstrio radikas en la tempo de laHabsburga dinastio, kiam ĝia plejparto apartenis al laSankta Romia Imperio. El lareformacia epoko, multaj nordgermanaj princoj, malkontentaj pri la aŭtoritato de la imperiestro, uzisprotestantismon kiel la flagon de ribelo. LaTridekjara milito, la influo de laReĝlando Svedio kaj laReĝlando Francio, la elstarigo de laReĝlando de Prusio, kaj laNapoleonaj invadoj malfortigis la imperiestran povon en la nordo de Germanio, sed en la sudo, kaj en ne-germanaj areoj de la imperio, la imperiestro kaj katolikismo plu tenis kontrolon. Dum la17-a kaj18-a jarcentoj, Aŭstrio retenis sian lokon kiel unu el lapotencoj de Eŭropo[7][8] kaj, responde al la kronigo deNapoleono kiel laImperiestro de la Francoj, en 1804 estis oficiale proklamita laAŭstria imperio. Post la malvenko de Napoleono, Prusio elstaris kiel ĉefa rivalo de Aŭstrio pri la regado en la germanaj teritorioj. La malvenko de Aŭstrio en laBatalo de Königgrätz kontraŭ Prusio dum laAŭstri-Prusia milito de 1866, ebligis al Prusio plifortigi sian kontrolon super la cetero de Germanio. En 1867, la Aŭstra imperio estistransformita enAŭstri-Hungario. Post la malvenko de Francio en laFranci-Prusia milito de 1870-1871, Aŭstrio estis ekskludita el la novaGermana imperio, kvankam en la venontaj jardekoj, ties politiko, kaj speciale tiu eksterlanda, pli kaj pli konverĝis kun tiu de la Prusi-regata Imperio. Dum la Julia Krizo de 1914 kiu sekvis la murdon de laArkiduko Franz Ferdinand de Aŭstrio la 28-an de junio, Aŭstri-Hungario, kuraĝigita pro la plendo kun germania subteno, la 28-an de julio deklaris militon kontraŭ Serbio, kiu ne tute plenumis la koncernanultimaton. Aŭstrio estis tiele la unua lando kiu iris al la milito en la Julia Krizo, kiu eventuale rezultis en laUnua Mondmilito.
Unua apero de la vorto "Ostarrîchi", cirkle en ruĝa. Moderna Aŭstrio honoras tiun dokumenton, datita el la 996, kiel la fondo de la lando.
La germanlingva nomo por Aŭstrio,Österreich, signifas "orienta regno" en lamalnovaltgermana lingvo, kaj estas frata esprimo kun la vortoOstarrîchi, kiu unuafoje aperis en la "Ostarrîchi dokumento" en 996.[16] Tiu vorto probable estas traduko el lamezepoklatinaMarchia orientalis en lokan (bavarian) dialekton. Aŭstrio estis prefekturo de Bavario kreita en 976. La vorto "Austria" estas latinigo de la germanlingva nomo kaj estis unuafoje registrita en la 12-a jarcento. Tiam, la Danuba baseno de Aŭstrio (Supra kajMalsupra Aŭstrioj) estis la plej orienta limo de Bavario, kaj fakte de lagermana etno, ĉar la teritorio de la iama Orienta Germanio estis loĝata deslavajsoraboj kajpolaboj.
Friedrich Heer, historiisto pri Aŭstrio de la 20-a jarcento, asertis en sia libroDer Kampf um die österreichische Identität (La lukto por la aŭstria identeco),[17] ke la ĝermana formoOstarrîchi estas ne traduko de la latina vorto, sed ambaŭ rezultis el multe pli antikva termino kiu originas en lakeltaj lingvoj de la antikva Aŭstrio: antaŭ pli ol 2500 jaroj, la majoritato de la aktuala lando estis nomataNorig fare de la kelta loĝantaro (Hallstatt-kulturo); laŭ Heer,no- aŭnor- signifis "oriento" aŭ "orienta", dum-rig estas rilata al la moderna germanaReich, kun signifo "regno". Laŭe,Norig esence signifis la samon kielOstarrîchi kajÖsterreich, doAustria. La kelta nomo estis eventuale latinigita alNoricum post laromianoj konkeris la areon de la moderna Aŭstrio, ĉirkaŭ 15 a.K.Noricum poste iĝosRomia provinco en la mezo de la unua jarcento n.e.[18] Tamen la hipotezo de Heer ne estas akceptita de plejmulto de lingvistoj.
Aŭstrio etendiĝas de okcidento al oriento je maksimume 575 km, de nordo al sudo je 294 km.
Ĉirkaŭ 60 % de la areo estas montara, kun partoj de la orientajAlpoj. Pro tio foje oni nomas la landon ankaŭAlpa respubliko. Norde de laDanubo situas en supra kaj malsupra Aŭstrio la granita kaj gnejsa ebenaĵo; transe de la orienta landlimo troviĝas la malgrandajKarpatoj.
La teritorio de la respubliko Aŭstrio jam en komencaŝtonepoko estis loĝata de homoj. Unu el la plej famaj postrestaĵoj el tiu tempo estas laVenuso de Willendorf (Vilendorf), trovita en1908 dum elfosado en la regionoWachau (Waĥaŭ). Tiu ĉi ŝtonartaĵo, proksimume 25 000 jarojn aĝa, montras virinon kun tre grandaj mamoj kaj estas pro tio interpretata kielsimbolo de fekundeco.
Pli malfrue, dum la tiel nomataHallstatt-tempo (Halŝtat) denove troveblas multaj spuroj de homa kulturo, ekzemple la elfosaĵoj enHallstatt aŭ la probablamonteta tombejo enGroßmugl (Grosmugl). La kreintoj de tiu ĉi kulturo supozeble estas lailiroj.
Dum la sekurigado de la Danuba limo, la tiel nomataLimes, ankaŭ la hodiaŭa Aŭstrio sude de la Danubo estis konkerita kaj alligita al laRomia Imperio. Tri romiaj provincoj havis regionojn en la hodiaŭa Aŭstrio:Rhaetia,Noricum kajPannonio. La ĉefurbo de tiu lasta, Carnuntum, estis la plej grava romia setlejo en la teritorio de Aŭstrio.
Migradoj en Eŭropo inter la2-a kaj la5-a jarcentoj. Ĉefaj itineroj trafis la nunan Aŭstrion.
Dum laPopolmigrado multaj popoloj tramigris la teritorion de la hodiaŭa Aŭstrio. La romianoj rezignis pri la Danuba limo proksimume je la jaro 500. En oriento estis lalangobardoj ĝis ilia migrado al Italio. De okcidento venis labavaroj al la alpa regiono, dum laslavoj establiĝis en la sud-orienta alpa regiono. Ekde la invado de laavaroj en la 560-aj jaroj ne ekzistas historiaj dokumentoj por pli longa tempo.
Jam dum la tempo deKarlo la Granda ekzistis limlando kontraŭ la avaroj. Invadoj de lahungaroj detruis ĝin. Post la tri bataloj de Bratislavo en somero 907 la limo de la orienta Frankona Regno estis retirita ĝis la rivero Enns. Nur en 955 post labatalo sur la Lechfeld la hungaroj setlis kaj la apenaŭ loĝata regiono inter la riveroj Enns kaj Leitha (lajta) fariĝis libera por koloniado. Dum la dua duono de la 10-a jarcento tiel estiĝis nova graflando oriente de la rivero Enns, kiu estis nomitamarchia orientalis (limlando en oriento) kaj kiu estis metita sub la regado de la duko de Bavario ene de laSankta Romia Imperio.
Kun Leopoldo la 6-a la malfrumezepoka Aŭstrio atingis kulturan kulminon, kion markis enkonduko de la revolucia arto engotika stilo. Post la morto de lia filoFrederiko la 2-a en 1246 la vira linio de la familio Babenberger estingiĝis. Inter la multaj posteulaj kandidatoj venkis la reĝo de Bohemio,Přemysl Otakar la 2-a, kiu estis en 1256 vokita al la lando por fini la kverelojn. Lia politiko celis repuŝi la aristokrataron kaj subteni la urban burĝaron. Kiam li volis fariĝi imperiestro, lin kontraŭbatalisRudolfo de Habsburgo, kiu venkis lin en 1278 en labatalo sur Morava kampo. LaHabsburgoj povis sin instali kiel dukoj de la landoj Aŭstrio kajStirio.
En la aŭstriaj landoj (escepte deTirolo) preskaŭ la tuta loĝantaro konvertiĝis alprotestantismo. La rekatolikigado komenciĝis nur ĉirkaŭ 1600, sed kun des pli granda subpremo kaj brutaleco. Dum tiu ĉi procezo elstaris lajezuitoj kaj la kardinalo Melchior Khlesl, la kanceliero de imperiestro Matiaso. Sed gvidanta praktikanto de tiu ĉi politiko estisFerdinando la 2-a, famiĝinta pro sia eldiro, ke li preferas regi dezerton ol landon plenan je herezuloj. Per tiu ĉi politiko la aŭstriaj landoj estis envolvitaj en laTridekjara militon, dum kiu iutempe aspektis kvazaŭ la Habsburgoj povus transformi laSanktan Romian Imperion enabsolutan monarĥion.
Post la estingiĝo de la ĉefa linio de la Habsburgoj en1699 la aŭstriaj Habsburgoj batalis kontraŭLudoviko la 14-a je la hispana heredaĵo. La lukto estis verve gvidata ĉefe deJozefo la 1-a, sed post lia morto ĉio disfalis. Lia fratoKarlo estis la lasta vivanta Habsburgo: li estus heredinta mondan imperion, al kio la aliaj imperioj volis malhelpi. Tamen per la paco deUtrecht (utreĥt) en1713 el la heredaĵo ĉiuj eŭropaj kromlandoj deHispanio (Belgio,Napolo,Lombardio) venis al Aŭstrio, kiu per tio atingis sian plej grandan teritorian etendiĝon.
La en 1955 subskribitaŝtata traktato finis la okupadon, agnoskis la sendependecon de Aŭstrio kaj malpermesis la aliĝon alGermanio. Konstitucia leĝo en la sama jarodeklaris la "ĉiaman neŭtralecon" de la lando kiel antaŭkondiĉon de la foriro de la soveta armeo. La neŭtraleco, kiu iam estiĝis parto de la aŭstria identeco, estas forte diskutata ekde la kolapso deSovetunio en 1991 kaj la aliĝo al laEŭropa Unio en 1995. En 1999 Aŭstrio aliĝis al laEŭropa Mona Unio.
Aŭstrio estas laŭ la federacia konstitucio de1920 federacia, parlamenta-demokratiarespubliko, konsistanta el naŭfederaciaj landoj.Ŝtatestro estas laFederacia Prezidento, elektita ĉiujn 6 jarojn rekte de la civitanoj. Eblas unu reelektiĝo seninterrompa. Li nomumas laFederacian Kancelieron. La prezidento povas libere elekti la kandidaton por la federacia kanceliero, sed li devas fakte orientiĝi al la proporcioj de la partioj en laNacia Konsilio. La federacia kanceliero estas la estro de la federacia registaro, kies membroj estas nomumitaj de la prezidento laŭ la proponoj de la kanceliero. La federacia registaro povas esti revokita de la Nacia Konsilio per voĉdono pri malkonfido.
LaParlamento de Aŭstrio konsistas el du ĉambroj. La konsisto de laNacia Konsilio estas determinata ĉiujn 4 jarojn per ĝenerala balotado. La membroj de laFederacia Konsilio estas sendataj de lalandaj parlamentoj. La Nacia Konsilio estas la dominanta ĉambro en la aŭstrialeĝdonado. La Federacia Konsilio posedas en la plej multaj kazoj nur prokrastigan blokorajton, kiu povas esti malvalidigita per persista rezolucio de la Nacia Konsilio.
Aŭstrio estas la12a plej riĉa lando en la mondo laŭ indicoj de MEP (Malneta Enlanda Produkto) po kapo,[19] havas bone disvolvigitansocialan merkatan ekonomion, kaj altanvivnivelon. Ĝis la 1980-aj jaroj, multaj el la plej grandaj industriaj firmaoj de Aŭstrio estis ŝtatigitaj; en lastaj jaroj, tamen,privatigo malpliigis la ŝtatan posedaĵon ĝis nivelo komparebla kun aliaj eŭropaj ekonomioj. Lalaborista movado estas partikulare forta en Aŭstrio kaj havas grandan influon al la laborpolitiko. Krom tre disvolvigitaindustrio, internaciaturismo estas la plej grava parto de la naciaekonomio.
Aŭstrio estas parto de laeŭrozono (malhelblue), kaj la unuigita merkato deEŭropa Unio.
Germanio historie estis la ĉefa komerca partnero de Aŭstrio, kio faras ĝin vundebla al rapidaj ŝanĝoj en la germana ekonomio. Ekde kiam Aŭstrio iĝis membra ŝtato de laEŭropa Unio, ĝi akiris pli fortajn ligojn al aliaj EU ekonomioj, kio malpliigis ĝian ekonomian dependon de Germanio. Aldone, membreco de EU okazigis alfluon de eksterlandaj investistoj allogitaj de la aliro de Aŭstrio al la unuigita eŭropa merkato kaj de ties proksimeco al la novaj ekonomioj de la Eŭropa Unio. La kresko de MEP atingis 3,3% en 2006.[20] Almenaŭ 67% importaĵoj venas el aliaj membroŝtatoj de la Eŭropa Unio.[21]
Lafervojoj funkcias en totalo de 6123 km (el kiuj 3523 km estas elektrigitaj). Lanormala ŝpuro funkcias en 5639 km (el kiuj 3429 km estas elektrigitaj), kaj krome ekzistas ĉirkaŭ milo da km de diversaj tipoj deetŝpura fervojo. La landa fervoj sistemo de Aŭstrio estas laÖsterreichische Bundesbahnen, aŭ ÖBB. Ĝi dungas 47.700 homojn. La ĉefa stacio estasVieno, sed estas ankaŭ gravaj stacioj enGraz,Innsbruck kajSalzburg. En la ĉefurbo estas ankaŭ laMetroo de Vieno.
En la lando estas totala reto de 200 000 km daaŭtoŝoseoj (100% pavimitaj, inklude 1700 km de rapidvojoj). Por cirkuli laŭ tiuj estas postulita aĉeto de vinjeto kiu validas por tuta jaro. La aŭtoŝoseoj nombras el A1 ĝis A26.
Kroma transportoreto estas havigita per 358 km da akvokanaloj, ĉefe laŭlonge de la riveroDanubo.
Aŭstrio havas 55flughavenojn kaj du porhelikopteroj. Plej flughavenoj en la lando havas, nepavimitajn el- kaj al-terigejojn. Nur unu flughaveno havas pavimitajn vojojn pli longajn ol 10 000 futoj.
Pro la historio forte influita dekatolikismo, la plej multaj feritagoj estas la religiaj. Escepto estasKärnten, kiu decidis, ke ankaŭ la popola voĉdono de1920 estu leĝa feritago.
La nacia feritago okazas la26-an de oktobro, ĝi memorigas pri la tago de la leĝa decido en1955 pri ĉiama neŭtraleco. Enkalkulante regionajn feritagojn, en 2009 ĉiu federacia lando havis 17 leĝajn feritagon, krom Kärnten, kiu havis 18.
Ĉiureligia komunumo rajtas krome festi siajn proprajn festotagojn kaj anoj tiam ne laboras. Ekzemple judaj komunumoj festasJom Kippur, kvankam ĝi ne estas leĝa feritago.
LaBurgteatrejo en Vieno estis unu el la unuaj germanlingvaj scenejoj
Aŭstroj ŝatas teatron kaj ĝi estas publike subtenata: de laNacia Viena operejo, unu el la plej alte taksataj muzikteatroj de la mondo, kaj de laBurgteatrejo, unu el la plej bonaj germanlingvaj scenejoj, ĝis kamparana teatrejo en iu vilaĝo.
Ĝis antaŭ kelkaj jaroj oni manĝis ĉefe hejme. Nuntempe, ĉefe en grandaj urboj, multaj homoj ofte manĝas enrestoracioj,kafejoj, ĉe kolbasbudoj, aliajrapidmanĝejoj, surstrate aŭ en publikaj transportiloj.
La unuaj kafejoj estis kreitaj en Vieno iom post la jaro1683. Nuntempe temas ĉefe pri kafejo-restoracioj, en kiuj oni povas manĝi ne nur dolĉaĵojn kiel kukoj aŭ tortoj, sed ĉian pladon deburĝa restoracio.
↑Market Liberalism: A Paradigm for the 21st Century, page 247, David Boaz, Edward H. Crane,Cato Institute, Washington D.C. 1993,(ISBN 978-0-932790-98-9)
↑The Transformation of European Politics, 1763–1848, Oxford History of Modern Europe, paĝo 209, Paul W. Schroeder, Oxford University Press, 1996,(ISBN 978-0-19-820654-5)
.svg)
.svg)
