• juże

Inherited fromProto-Slavic*(j)uže. First attested in the 14th century.

• IPA^(key): (10^th–15^th CE)/ju(ː)ʃ/
• IPA^(key): (15^th CE)/juʃ/

już

1. (attested in Lesser Poland, Masovia, Greater Poland)emphasizes a quick ending, reaching the end of an action;already
   • 1861 [1398],Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi‎^[1], volume III, Biblioteka Warszawska, page34:

     Pirwey nisli posli hyius copczi począti snamonowacz za nimi

     [Pirwej niźli poszli ijuż kopcy poczęty znamionować za nimi]

   • Beginning of the 15th century,Łukasz z Wielkiego Koźmina,Kazania gnieźnieńskie‎^{transliteration,transcription},Krakow, page172a:

     Alle szø ga... bogø, yszeszmyiusz ten tho dar fszythczy straczyly, a tho vygøfszy dzatky mlode

     [Ale się ja... boję, iżesmyjuż ten to dar wszytcy stracili, a to wyjąwszy dziatki młode]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors,Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scantransliteration,transcription}, numbers36, 26,Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Mlod iesm [był], aiusz isem se sstarzal

     [Młod jeśm [był], ajuż iżem się zstarzał]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors,Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scantransliteration,transcription}, numbers76, 10,Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Rzecl iesm:Iusze vchwaczil iesm to

     [Rzekł jeśm:Juże uchwacił jeśm to]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors,Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scantransliteration,transcription}, number Ath 25,Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Wszytkoyvsz przepowedzano gest, aby troycza w gednoczy a gednocz we troyczy czczona bila

     [Wszytkojuz przepowiedziano jest, aby trojca w jednoci a jednoć we wtrojci czciona była]

   • 1920 [1411], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors,Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number1666,Płońsk:

     O ktore rzeczi Hanka na Szczepana szalowala, temu iusz rok minøl

     [O ktore rzeczy Hanka na Szczepana żałowała, temujuż rok minął]

   • 1950 [1428], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors,Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number289,Warsaw:

     Iste testisyusch szan bil viroczil, ale palczow nye poloszil, nisch gy on wsperl

     [Iste testisjuż się był wyrocił, ale palcow nie położył, niż ji on wsperł]

   • 1895 [1448–1450],Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński,Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów,Warka, page49:

     Vstawyamy, ysz gdyby kthore sczepi...yvsze przyąthe vykopany, aczby tesz byly wlosthne tegosz vykopacza, polowiczą tych tho sczepow osthawycz na zemy... kaszdy wynowath bącz

     [Ustawiamy, iż gdyby ktore szczepy...juże przyjęte wykopany, aczby też były włostne tegoż wykopacza, połowicę tych to szczepow ostawić na ziemi... każdy winowat bądź]

   • 1880-1894 [XV med.],Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności‎^[2], volume V, page256:

     Sciebat iam tempus pariendi appropinquasse, yszyvsch byl sze czas przyblyzyl

     [Sciebat iam tempus pariendi appropinquasse, iżjuż był sie czas przybliżył]

   • 1930 [c.1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor,Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration,transcription},18, 12:

     Kdicz yesm syøyusz starzala a pan moyyuz kmyeczyem, na roskosz syø dam?

     [Kdycieśm sięjuż zstarzała a pan mojjuż kmieciem, na rozkosz się dam?]

   • 1930 [c.1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor,Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration,transcription},2, 22:

     Iawno marna gest vczinyona twa nadzeia, a ialmuszni tweivsz syø vkazali

     [Jawno marna jest uczyniona twa nadzieja, a jałmużny twejuż się ukazali]

   • 1930 [c.1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor,Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration,transcription},5, 23:

     A gdiszivsz bilasta odeszla, pocznye macz gego plakacz

     [A gdyżjuż bylista odeszła, pocznie mać jego płakać]

   • 1930 [c.1455], “Is”, in Ludwik Bernacki, editor,Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration,transcription},48, 16:

     Od tego czasy pyrwey nysz gest bilo, tv gesm bil, aivsz pan bog moy posial myø

     [Od tego czasy pirwej niż jego było, tu jeśm był, ajuż pan Bog moj posiał mię]

   • 1858 [c.1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor,Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6,Poniec, page126:

     Pytham prawa:yuszly ukazal on tho, yako yesth prawo ukazacz o dzyedzyczthwo, czyly nye

     [Pytam prawa:jużli ukazał on to, jako jest prawo ukazać o dziecictwo, czyli nie]

   • 1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor,Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I‎^[3],Lesser Poland, page24:

     Kto syą vkorzy,yvsz gest rozgrzeszon

     [Kto sie ukorzy,już jest rozgrzeszon]

   • 1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor,Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I‎^[4],Lesser Poland, page27:

     Plath...yvsz byl zagynąl

     [Płat...już był zaginął]

   • 1950 [1461], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors,Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number1113,Warsaw:

     Jako Olecschy, syn moyyvssz vmarly, wzanl... trzy konye

     [Jako Oleszy, syn mojjuż umarły, wziął... trzy konie]

   • 1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor,De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią]‎^[5],Mierzeniec,Płock, line318:

     Darmo poszyvasz lvbyeszczka,yusz czy sgothowana deszczką

     [Darmo pożywasz lubieszczka,już ci zgotowana deszczką]

   • 1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor,De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią]‎^[6],Mierzeniec,Płock, line364:

     Ivszem czy naostrzyla kosza

     [Jużem ci naostrzyła kosza]

   • 1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor,Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116‎^{transliteration,transcription},Warsaw, page298:

     Ivsz szyekyera v korzenya drzewa polozona yest

     [Już siekiera u korzenia drzewa położona jest]

   • 1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor,Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116‎^{transliteration,transcription},Warsaw, page305:

     Chtory vyerzy ven, nye yest sądzon, alye chto nye vyerzy,ivsz osądzon yest

     [Chtory wierzy weń, nie jest sądzon, ale chto nie wierzy,już osądzon jest]

   • Middle of the 15th century,Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[7], page10:

     Takosch ten vyelyebny plod, nyzly szyą porodzyl,yvsch byl oblyany czyelestnym darem [i przez] dvcha szvyąthego vzyal po[m]mnozenye

     [Takoż ten wielebny płod niżli się porodził,już był oblany cielestnym darem [i przez] Ducha Świętego wziął pom[m]nożenie]

   • Middle of the 15th century,Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[8], page110:

     Krzyk vyelky pobudzyl wschytek dvor, yakoby krol *yąsz vmarl

     [Krzy wielki pobudził wszytek dwor, jakoby kroljuż umarł]

   • Middle of the 15th century,Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[9], page240:

     Tegodla to veselye moyeyvz szye popelnylo

     [Tegodla to wiesiele mojejuż się popełniło]

   • Middle of the 15th century,Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[10], page242:

     A thesch tamo myeny, yzeyvz Phylypp byl vmarl, kyedy począl Gagyvs krolovacz

     [A też tamo mieni, iżejuż Filip był umarł, kiedy począł Gajus krolować]

   • Middle of the 15th century,Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[11], page21A:

     Proszą czye, nye dzywy my, boczyemyvze moye drzvy zamknąl

     [Proszę cię, nie dziwi my, bociemjuże moje drzwi zamknął]

   • Middle of the 15th century,Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[12], page386:

     A yakoyvze wschytko stravyl, począł nyedostatky czyrpyecz

     [A jakojuże wszytko strawił, począł niedostatki cirpieć]

2. (attested in Lesser Poland, Masovia, Silesia, Greater Poland)emphasizes the imminent occurrence or existence of an action;already;anymore
   • Beginning of the 15th century,Łukasz z Wielkiego Koźmina,Kazania gnieźnieńskie‎^{transliteration,transcription},Krakow, page 2a:

     Veszelcze szø vy tegodla, isczy oniusze k vam gydze

     [Wiesielcie się wy tegodla, iżci onjuże k wam jidzie]

   • Beginning of the 15th century,Łukasz z Wielkiego Koźmina,Kazania gnieźnieńskie‎^{transliteration,transcription},Krakow, page184a:

     Iusz, dze, thy czasz masz, abi szø thy ku swemu domu szaszø nafrocyl

     [Już, dzie, ty czas masz, aby się ty ku swemu domu zasię nawrocił]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors,Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scantransliteration,transcription}, numbers108, 31,Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Slawa oczczv y synowi, y swøtemy dvchw, yakosz bylo na poczantkv,yusz, y zawszdy

     [Sława oćcu i synowi, i swiętemu duchu, jakoż było na początku, ijuż i zawżdy]

   • 1937 [Second half of the 15th century], Józef Birkenmajer, editor,Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy‎^[13], number C,Warsaw:

     Jusz nam czasz... grzechow szy[ę] kayaczy

     [Już nam czas... grzechow się kajaci]

   • 1937 [End of the 15th century], Józef Birkenmajer, editor,Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy‎^[14], number D,Częstochowa:

     Jusz nam czasz... grzechow szy[ę] kayaczy

     [Już nam czas... grzechow się kajaci]

   • 1937 [End of the 15th century–beginning of the 16th century], Józef Birkenmajer, editor,Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy‎^[15], number E,Cieszyn:

     Jusz nam czasz... grzechow szy[ę] kayaczy

     [Już nam czas... grzechow się kajaci]

   • 1950 [c.1425], Jan Janów, editor,Najstarsze szczątki ewangeliarza polskiego,Krakow, page42:

     Ostan s namy, boczyws pozdne

     [Ostań z nami, boćjuż pozdnie]

   • 1861 [1426-1427],Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi‎^[16], volume III, Biblioteka Warszawska, page32:

     Pan Barthos Poneczsky tych ludzi... any... v kloda wzadzal, any trupa k nym do klody przilozyl, ale przyal, anyjusch w klodze szedzely i trup pole gych bil

     [Pan Bartosz Poniecski tych ludzi... ani... u kłoda wsadzał, ani trupa k nim do kłody przyłożył, ale przyjął, a onijuż w kłodzie siedzieli i trup pole jich był]

   • 1874-1891 [c.1440],Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎^{[17],[18],[19]}, volume XXV, page220:

     A my czøyvsz thw vydzymy y przetho k thobye crzyczymy: Nye løcz nasz grzesznych oth szyebye

     [A my cięjuż tu widzimy i przeto k tobie krzyczymy: Nie łęcz nas grzesznych ot siebie]

   • 1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor,Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,‎^[20], page319:

     Swøty Blaszey przywital ge a rzkøcz gym: Dobrzescye prziszly, synowye mily,yvsz wydzø, ysz mye bog nye zapomnyaal

     [Święty Błażej, przywitał je a rzkąc jim: Dobrzeście przyszli, synowie mili,już widzę, iż mie Bog nie zapomniał]

   • 1874-1891 [XV med.],Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎^{[21],[22],[23]}, volume XXII, page242:

     Gdiyusze czlowek wiproszni syą oth grzechow, a yusze nye ma w schobye *rostraszenya any swarow

     [Gdyjuże człowiek wyproźni się ot grzechow a juże nie ma w sobie roztarżenia ani swarow]

   • 1884 [c.1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor,Archiv für slavische Philologie, volume VI, page366:

     Mozelyyuze ona tho dawanye uczwyrdzycz po yego smyerczy?

     [Możelijuże ona to dawanie ućwirdzić po jego śmierci?]

   • 1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor,Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I‎^[24],Lesser Poland, page 8:

     Paknyaly z yączstwa vczekną, tegdyyvsz od yączstwa badą wyzwoleny

     [Paknięli z jęcstwa uciekną, tegdyjuż od jęcstwa będą wyzwoleni]

   • 1887 [1482-1483], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski,Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski‎^[25],Krakow,Brodnia, page64b:

     Hymnus:Ivsz dzyen nam sye vkazuye, szloncze wypuscza na nasz promyenye

     [Hymnus:już dzień nam sie ukazuje, słońce wypuszcza na nas promienie]

   • 1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor,Psałterz puławski‎^{scantransliteration,transcription}, number118 arg. 3,Greater Poland:

     Czlowek przes nowy zakon pokrzepyony,yusz wyernego byczya proszy

     [Człowiek przez nowy zakon pokrzepiony,już wiernego bycia prosi]

   • c.1463,Dawid z Mirzyńca,Skarga umierającego‎^[26],Płock, line 8:

     Yvsz stakam,yvsz my vmrzeczy, dvszą nye vye, gdze szya dzeczy

     [Już stękam,już mi umrzeci, dusza nie wie, gdzie się dzieci]

   • 1949, “Skarga umierającego. Woronczak Jerzy, Skarga umierającego. Ze studiów nad rękopisem nr 2 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu”, in Bolesław Erzepki, editor,Sobótk, page12:

     Czom mal w scryny y w komorza..., thocz myyvsza opvscicy

     [Czsom mal w skryni i w komorza..., toć myjuże opuści]

   • 1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor,Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116‎^{transliteration,transcription},Warsaw, page306:

     Yaly ryb vyelkoszcz obfytha... I rzekl do Symvna Ihus:[…]Stadyvsze lyvdzye bądzyesz gymvyaczy

     [Jęli ryb wielkość obfitą... I rzekł do Symuna Ihus:[…] Staduże ludzie będziesz jimujaci]

   • 1853 [XV ex.], Wacław Aleksander Maciejowski, editor,Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page137:

     Zly tho czynek kosthyrze schyadl, gdy po uschi do pyekla wpadl, nye pomogą mu y drygy,yusz tham w pyekle zmolą pygye

     [Zły to cynek kostyrze siadł, gdy po uszy do piekła wpadł, nie pomogą mu i dryj[e],już tam w piekle smołę pije]

   • 1853 [XV ex.], Wacław Aleksander Maciejowski, editor,Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page140:

     Thak dawno roszlewągya krew luczką marno, alecz dzyschą wyanczey pewno,... grzeschąyusz ludze barzo

     [Tak dawno rozlewają krew ludzką marno, aleć dzisia więcej pewno,... grzesząjuż ludzie barzo]

   • 1908 [c.1500],Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume V, page12:

     Jusz syą angely vyeszyelą, na nyebye szlothko spyevayą

     [Już się anjeły wiesielą, na niebie słodko śpiewają]

   • Middle of the 15th century,Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[27], page135:

     O myly synkv, a kakoby yyvsz mogl crzeszycz?

     [O miły synku, a kakoby ijuż mogł krzesić?]

   • 1895 [1448–1450],Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński,Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów,Warka, page94:

     Ten isti isczyeczyusch, gdi trzy lyatha mynąn, otpadnye ot swego prawa

     [Ten isty iściecjuż, gdy trzy lata miną, otpadnie ot swego prawa]

   • 1930 [c.1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor,Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration,transcription},18, 18:

     Boyuze poydzeczye w lud wyelyky a przesylni

     [Bojuże pojdziecie w lud wieliki a przesilny]

   • 1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor,Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI‎^[28],Krakow, page707:

     A gdyz tho wszythkoyuz spelnyą y vczynyą, tedy..., taky ma byczi przyąth

     [A gdyż to wszytkojuż spełnią i uczynią, tedy..., taki ma być przyjęt]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors,Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scantransliteration,transcription}, numbers73, 10,Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Znamon naszich ne widzeli iesmi.Iusz ne iest prorok

     [Znamion naszych nie widzieli jesmy,już nie jest prorok]

   • 1930 [c.1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor,Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration,transcription},32, 28:

     Nygdiyuze slugø nye bødzesz Iacob, alye Israhel twe gymyø bødze

     [Nigdyjuże słuć nie będziesz Jacob, ale Israel twe jimię będzie]

   • 1858 [c.1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor,Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6,Poniec, page24:

     Pyrzyey mowyl krothky czasz albo dlugy, ayvsze nye chcze mowycz

     [Pirzej mowił krotki czas albo długi, ajuże nie chce mowić]

   • 1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor,Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I‎^[29],Lesser Poland, page24:

     Aczbyyvsz takym lvdzem klątym roz[roz]grzeszenya nye chczano dacz, a to tako, yszby to bilo yawno

     [Aczbyjuż takim ludziem klętym rozgrzeszenia nie chciano dać, a to tako, iżby to było jawno]

   • 1908 [c.1500],Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume V, page15:

     Kyedy tho oblycze wydzą, nye pamyąthamyusz na nądzą

     [Kiedy to oblicze widzę, nie pamiętamjuż na nędzę]

   • Middle of the 15th century,Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[30], page35:

     Myslylemyvsch nygdy czyelestną nyeczystotą czyala nye pokalyacz

     [Myśliłemjuż nigdy cielestną nieczystotą ciała nie pokalać]

3. (attested in Masovia, Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca)emphasizes an order;already;so
   • 1937 [Second half of the 15th century], Józef Birkenmajer, editor,Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy‎^[31], number C,Warsaw:

     *Poprzosmychyusz boga sza krola polskiego

     [Poprośmyżjuż Boga za krola polskiego]

   • 2010 [XV in.], Jan Łoś, editor,Dwa teksty staropolskie,Pułtusk,Płock:

     Ywsz Marzya wszneszy my crisz wyszpr

     Już Marzyja wzniesi mi kr[z]yż wyspr[z]

   • 1930 [c.1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor,Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration,transcription},9, 19:

     A przetoosz posluchay,yusz nynye poszly a zgromadz dobidczyøta *swøø

     [A przetoż posłuchaj,już ninie poszły a zgromadź dobytczęta swą]

   • 1930 [c.1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor,Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration,transcription},3, 3:

     Sprawyedlywi gesz, panye... Aivsz, panye boze moy, rospomyen syø na myø, a nye mscy syø nad mimy grzech!

     [Sprawiedliwy jes, Panie... Ajuż, Panie Boże moj, rozpomien sie na mię, a nie mści się nad mimy grzech1]

   • 1927 [c.1455], Kazimierz Dobrowolski, editor,Przyczynki do dziejów średniowiecznej kultury polskiej z rękopisu szczyrzyckiego,Szczyrzyc, page324:

     Mnye dzeya vrzeszyen:iusz naszyenye szvoye kaszdi szey

     [Mnie dzieja wrzesień:już nasiebie swoje każdy siej]

   • 1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor,De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią]‎^[32],Mierzeniec,Płock, line88:

     Jusz odethchny, nyeborakv, mow sze mnv, vbogy zakv, nye boy szya dzysz moyey scoly, nye dam czy czyszcz epistoly

     [Już odetchni, nieboraku, mow ze mną, ubogi żaku, nie boj się dziś mojej szkoły, nie dam ci czyść epistoły]

   • 1887 [1482-1483], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski,Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski‎^[33],Krakow,Brodnia, page62b:

     W czyszthosczy szwe czyalo do czaszu malzenyskyego zachowala...Jusz wy wszythky szwyeczkye panny byersczye przyklad szwyathey Anny

     [W czystości swe ciało do czasu małżeńskiego zachowała...Już wy wszytki świeckie panni bierzcie przykład świątej Anny]

   • End of the 15th century,Ladislas of Gielniów,De nativitate Domini - Pieśń o narodzeniu Pańskim,Gielniów, line85:

     Yvsze wszysthczy szyą radvyczye..., bo szyą nam pan bog narodzyl

     [Juże wszystcy się radujcie..., bo sie nam Pan Bog narodził]

   • 1908 [c.1500],Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume V, page13:

     Wyeszyel szyą, mathuchno moya,yusze pocz sze mna do raya

     [Wiesiel się, matuchno moja,juże pocz się mną do raja]

   • Middle of the 15th century,Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[34], page257:

     Ovasz vzdrovyon ayvsch nye zgrzeschay vyeczey, aby szye potem nye przygodzylo gorzey

     [Owaś uzdrowion ajuż nie zgrzeszaj więcej, aby sie potem nie przygodziło gorzej]

4. (attested in Masovia, Lesser Poland)emphasizes reaching a certain quantitative level;already;as much as,as many as
   • 1950 [1427], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors,Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number217,Warsaw:

     Jakom ya Margorzathą vrzandzyl v syebyejusze polthora lyath[a]

     [Jakom ja Margorzatę urządził u siebiejuże połtora lat[a]]

   • 1930 [c.1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor,Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration,transcription},27, 36:

     S prawem gest rzeczono gego gymyø Iakob, bocz my toyusz drugi ras vczynyl

     [Z prawem jest rzeczono jego jimię Jakob, boć my tojuż drugi raz uczynił]

   • 1886 [c.1455-1460], Emil Kałużniacki, editor,Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page208:

     Hannusz kvpyl rolą v Methwochowey y zadal... geyyvsze dwe grzywnye

     [Hannus kupił rolę u Metwoczowej i zadał... jejjuże dwie grzywnie]

   • 1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor,Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I‎^[35],Lesser Poland, page26:

     Franczek gey spytal, kako dawno schla za masz, ktora odpowiedzala:Yvsz cztyrzy lata

     [Franciek jej spytał, kako dawno szła za mąż, ktora odpowiedziałajuż cztyrzy lata]

   • c.1463,Dawid z Mirzyńca,Skarga umierającego‎^[36],Płock, line73:

     Tam szam oczy moye glvndzv, toczyusz trzy szle dvchy vydzv

     [Tam sam oczy moje glądzą, toćjuż trzy złe duchy widzą]

   • Middle of the 15th century,Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[37], page50:

     Owa nynye Elzbyeta... tesch począla syna..., a temvyvsch yest szosty myeszyącz

     [Owa ninie Elżbieta... też poczęła syna..., a temujuż jest szosty miesiąc]

już

1. (repeated, hapax legomenon)used disjuntively;or...or
   • 1853 [XV ex.], Wacław Aleksander Maciejowski, editor,Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page138:

     Yusz glodem,yusz czasthym morem,yusz drapyeszthwem,yusz udrączenym, ... nye karz, boze!

     [Już głodem,już częstym morem,już drapiestwem,już udręczenim, ... nie karz, Boże!]

• Polish:już
• Silesian:już

• Boryś, Wiesław (2005), “już”, inSłownik etymologiczny języka polskiego (in Polish), Kraków: Wydawnictwo Literackie,→ISBN
• Mańczak, Witold (2017), “już”, inPolski słownik etymologiczny (in Polish), Kraków: Polska Akademia Umiejętności,→ISBN
• Bańkowski, Andrzej (2000), “już”, inEtymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)
• Sławski, Franciszek (1958-1965), “już”, inJan Safarewicz, Andrzej Siudut, editors,Słownik etymologiczny języka polskiego [Etymological dictionary of the Polish language] (in Polish), Kraków: Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego
• S. Urbańczyk, editor (1961), “już, juże”, inSłownik staropolski (in Polish), volume 3, Wrocław, Kraków, Warsaw:Polish Academy of Sciences, page207
• B. Sieradzka-Baziur,Ewa Deptuchowa, Joanna Duska, Mariusz Frodyma, Beata Hejmo, Dorota Janeczko, Katarzyna Jasińska, Krystyna Kajtoch, Joanna Kozioł, Marian Kucała, Dorota Mika, Gabriela Niemiec, Urszula Poprawska, Elżbieta Supranowicz, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, Zofia Wanicowa, Piotr Szpor, Bartłomiej Borek, editors (2011–2015), “już, juże”, inSłownik pojęciowy języka staropolskiego [Conceptual Dictionary of Old Polish] (in Polish), Kraków:IJP PAN,→ISBN
• Wanda Decyk-Zięba; Krystyna Długosz-Kurczabowa; Stanisław Dubisz; Zygmunt Gałecki; Justyna Garczyńska; Halina Karaś; Alina Kępińska; Anna Pasoń; Izabela Stąpor; Barbara Taras; Izabela Winiarska-Górska (2008), “już, juże”, in Wanda Decyk-Zięba, Stanisław Dubisz, editors,Glosariusz staropolski - dydaktyczny słownik etymologiczny [Old Polish Glossary - Didactic Etymological Dictionary] (in Polish), Warszawa: Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego,→ISBN, page61

Inherited fromOld Polishjuż.

• Audio 1:

  (file)

• Audio 2:

  (file)

• Audio 3:

  (file)

• Audio 4:

  (file)

• Rhymes:-uʂ
• Syllabification:już
• Homophones:jurz,jusz

już (notcomparable)

1. (used with a imperfective verb in the past tense)already;almost(close to happening)

już

1. already;anymore(now despite being thought it would be later)

   Antonym:dopiero

   Onjuż śpi. ―He'salready asleep.

2. already;anymore(already continuing and to continue for some time)

   Seans trwajuż godzinę. ―The viewing has lasted an houralready.

3. already;anymore(earlier than expected)

   Antonym:jeszcze

   Już nie wiem, co powinnam robić. ―I don't know what I should doanymore.

4. often with the imperative; used to suggest an action is a good idea and best performed now;now;anymore
5. already(to such a degree that nothing can be done to change it)
6. already;enough(meeting expectations)

   Tylejuż mi wystarczy. ―That much will be enoughalready.

• już I inWielki słownik języka polskiego, Instytut Języka Polskiego PAN
• już II inWielki słownik języka polskiego, Instytut Języka Polskiego PAN
• już in Polish dictionaries at PWN
• Maria Renata Mayenowa;Stanisław Rospond;Witold Taszycki;Stefan Hrabec;Władysław Kuraszkiewicz (2010-2023), “już”, inSłownik Polszczyzny XVI Wieku [A Dictionary of 16th Century Polish]
• “JUŻ”, inElektroniczny Słownik Języka Polskiego XVII i XVIII Wieku [Electronic Dictionary of the Polish Language of the XVII and XVIII Century],14.01.2008
• Samuel Bogumił Linde (1807–1814), “już”, inSłownik języka polskiego
• Aleksander Zdanowicz (1861), “już”, inSłownik języka polskiego, Wilno 1861
• J. Karłowicz,A. Kryński,W. Niedźwiedzki, editors (1902), “już”, inSłownik języka polskiego (in Polish), volume 2, Warsaw, page190
• Jan Karłowicz (1901), “już”, inSłownik gwar polskich [Dictionary of Polish dialects] (in Polish), volume 2: Fdo K, Kraków: Akademia Umiejętności, page274

• Old Polish terms derived from Proto-Indo-European
• Old Polish terms derived from Proto-Balto-Slavic
• Old Polish terms inherited from Proto-Slavic
• Old Polish terms derived from Proto-Slavic
• Old Polish terms with IPA pronunciation
• Old Polish lemmas
• Old Polish particles
• Lesser Poland Old Polish
• Masovia Old Polish
• Greater Poland Old Polish
• Old Polish terms with quotations
• Silesia Old Polish
• Sieradz-Łęczyca Old Polish
• Old Polish conjunctions
• Old Polish hapax legomena
• Polish terms derived from Proto-Slavic
• Polish terms derived from Proto-Balto-Slavic
• Polish terms inherited from Old Polish
• Polish terms derived from Proto-Indo-European
• Polish terms derived from Old Polish
• Polish terms inherited from Proto-Slavic
• Polish 1-syllable words
• Polish terms with IPA pronunciation
• Middle Polish
• Southern Borderlands Polish
• Polish terms with audio pronunciation
• Rhymes:Polish/uʂ
• Rhymes:Polish/uʂ/1 syllable
• Polish terms with homophones
• Polish lemmas
• Polish adverbs
• Polish uncomparable adverbs
• Polish particles
• Polish terms with collocations
• Polish terms with usage examples
• Polish duration adverbs

• Pages with etymology trees
• Old Polish entries with etymology trees
• Old Polish entries with etymology texts
• Pages using etymon with no ID
• Pages with entries
• Pages with 2 entries
• Old Polish quotations with omitted translation
• Polish entries with etymology trees
• Polish entries with etymology texts
• Polish links with redundant alt parameters