Galena
Galena zpirytem |
| Właściwości chemiczne i fizyczne |
| Inne nazwy | galenit[1], błyszczołowiu[1] |
|---|
| Skład chemiczny | PbS |
|---|
| Twardość w skali Mohsa | 2,5 |
|---|
| Przełam | drobnomuszlowy, półmuszlowy, nierówny[2] |
|---|
| Łupliwość | doskonała, trójkierunkowa (kostkowa)[3][4] wg {100}[3] lub {001}[5], wyraźna wg {111}[2] |
|---|
| Pokrój kryształu | sześcienny i ośmiościenny[3] |
|---|
| Układ krystalograficzny | regularny[3] |
|---|
| Właściwości mechaniczne | kruchy do miękkiego[3] |
|---|
| Gęstość | 7,2–7,6 g/cm³ |
|---|
| Właściwości optyczne |
| Barwa | szara, migotliwa, niekiedy z odcieniem niebieskawym lub czerwonawym[3] na powierzchni świeżego przełamu |
|---|
| Rysa | ciemnoszara, czarna, szarawoczarna[3] |
|---|
| Połysk | silny, metaliczny[3] |
|---|
|
Galena – minerał z gromady siarczków. Jest minerałem pospolitym i szeroko rozpowszechnionym, pod względem chemicznym jest tosiarczek ołowiu(II). Nazwa pochodzi od łac.galena = ruda ołowiu[6][3].
Składa się w 86,6% zołowiu i w 13,4% zsiarki[2]. Tworzy najczęściej kryształy sześcio- i ośmiościenne. Spotykana jest też w skupieniach zbitych, ziarnistych, groniastych, kulistych, dendrytowych, naciekowych, szkieletowych, rzadziej włóknistych; wpryśnięcia, impregnacje, pospolite zbliźniaczenia[3][7]. Jest izostrukturalna zhalitem[6]. Często występuje w postaci szczotek krystalicznych, złożonych z dobrze wykształconych, narosłych kryształów. Jest krucha a nawet miękka, nieprzezroczysta[6]. Często zawiera również znaczne ilościcynku,żelaza,miedzi,antymonu,bizmutu,selenu,kadmu,arsenu izłota[6]. W reakcji zkwasem solnym uwalniasiarkowodór[3]. W stężonymkwasie azotowym utlenia się dosiarczanu ołowiu isiarki[5][8].
Powstaje w pegmatytowym, a częściej hydrotermalnym stadium krystalizacjimagmy (skały magmowe) lub w wyniku oddziaływaniaroztworów hydrotermalnych na otoczenie (skały osadowe). Towarzyszy jej wiele różnych minerałów, w tymsfaleryt,wurcyt,piryt,chalkopiryt, arsenopiryt,cerusyt,baryt,smithsonit,anglezyt,tetraedryt,burnonit,markasyt,syderyt,piromorfit,dolomit,ankeryt,akantyt,kalcyt,pirargyryt,proustyt,stephanit,pirotyn,rodochrozyt,kwarc ifluoryt[3][2][7].
Miejsca występowania:
- Niemcy –Rudawy,Zagłębie Ruhry,Akwizgran,
- Czechy –Pribramie,
- Grecja –Laurion,
- Hiszpania,Wielka Brytania,Zambia,Rumunia,Francja
- Serbia –Trepnica,
- Polska – na południu kraju,
- Rosja –Kaukaz,
- Australia –Broken Hill,Tasmania;
- USA – basen Missisipi.Idaho,Illinois,Oklahoma,Kansas,Missouri.
Polska – główny składnik złóżołowiu rejonu śląsko-krakowskiego:Jaworzno,Trzebinia,Chrzanów,Olkusz,Bytom,Tarnowskie Góry. Spotykany także wGórach Świętokrzyskich: Miedzianka, Miedziana Góra, Chęciny, Łagów. WTatrach, w tatrzańskich żyłach hydrotermalnych np. naOrnaku. NaDolnym Śląsku m.in. w okolicachOgorzelca,Świdnicy –Bystrzyca Górna orazSrebrnej Góry. Występuje również w szczelinach pokładów węgla kamiennegoGórnego Śląska.
- Ma duże znaczenie kolekcjonerskie
- Najczęściej występującaruda ołowiu[1] (86,6% Pb) orazsrebra (do 0,3% srebra, czasami przekracza 1% – galena srebronośna).
- W pierwszej połowie XX w. galena była stosowana jako wczesny materiałpółprzewodnikowy (tzw. właściwości detekcyjne). W epoce radioelektronikilampowej, a przy słabej elektryfikacji wielu krajów, galena dawała możliwość konstrukcji odbiorników radiowych niewymagających zasilania (detektor kryształkowy).
- ↑abcPodręczny słownik chemiczny,RomualdR. Hassa (red.),JanuszJ. Mrzigod (red.),JanuszJ. Nowakowski (red.), Katowice: Videograf II, 2004, s. 143,ISBN 83-7183-240-0 .
- ↑abcdRyszardR. Hutnik RyszardR.,EufrozynaE. Piątek EufrozynaE.,JerzyJ. Wierski JerzyJ.,MichałM. Sachanbiński MichałM.,Vademecum Zbieracza Kamieni Szlachetnych i Ozdobnych, Wydawnictwo geologiczne, 1984, s. 141,ISBN 83-220-0199-1 [dostęp 2024-12-24] .
- ↑abcdefghijklEligiuszE. Szełęg EligiuszE.,Minerały i skały Polski, Oficyna Wydawnicza Multico, 2023, s. 48,ISBN 978-83-7763-668-8 .
- ↑Galena, [w:]ElżbietaE. Liber-Makowska ElżbietaE.,BarbaraB. Teisseyre BarbaraB.,Mineralogia i petrografia, Wrocław: Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, 2000, s. 48–49,ISBN 978-83-7085-462-1 .
- ↑abGalena, [w:] Mindat.org [online], Hudson Institute of Mineralogy [dostęp 2025-11-21] (ang.).
- ↑abcdJerzyJ. Żaba JerzyJ.,Ilustrowana encyklopedia skał i minerałów, Wydawnictwa Videograf, 2024, s. 144–145,ISBN 978-83-8293-231-7 .
- ↑abRupert Hochleitner(inne języki),Minerały, kamienie szlachetne skały, Multico Oficyna Wydawnicza, 2022, s. 116,ISBN 978-83-7073-816-7 .
- ↑Yuri L.Y.L. Mikhlin Yuri L.Y.L.,AlexanderA. Kholmogorov AlexanderA.,GennadyG. Pashkov GennadyG.,ElenaE. Mikhlina ElenaE.,Electrochemical Aspects of the Nitric Acid Leaching of Lead Sulfide Concentrates: on the Way to a Highly Effective Method for Pb Recovery, „ECS Transactions”, 2 (3),2006, s. 221–230,DOI: 10.1149/1.2196012 [dostęp 2025-11-21] (ang.).
- Podręczny Leksykon Przyrodniczy – Minerały i kamienie szlachetne
- Atlas mineralogii
- Leksykon Przyrodniczy – Minerały
- R.Hochleitner – Minerały i kryształy
- W.Heflik, L.Natkaniec – Nowak – Minerały Polski
Identyfikatory zewnętrzne:
