IStat Unî oStat Unî 'd Amèrica (United States of America in ingléś) i èṅ na repùblica federàla dl'Amèrica dal Nòrd fata da 50 stat , da 'n distrét federàl (Washington, D.C.) e da vari territori. I èṅ cgnusû più semplicemènt anc cumaAmèrica.
La bandéra di Stat UnîAl scûd di Stat Unî
I sò mòt i èṅE pluribus unum (Da dimóndi a òṅ, 1776) eIn God we trust (In Dio a cunfidém, 1916).
Al paéś al cunfìna a nord cun alCànada e a sud cun alMèsic, mènt'r a èst e a òvest 'l è bagnâ p'r iucéan Atlàntic ePasìfic. Gl'aqui dal stat dl'Alàska, quél più grand ad tut, i èṅ incòst a laRùsia e i fànan part dalstrét ad Bering. Al stat diHawaii 'l è furmâ p'r un artipèlag lucaliśâ in dal sèntar d'lUcèan Pasìfic. IStat Unî i gh'ànan anc soquànt àtar teritòri spars in gir, in dal mar di Caràibi e in dal Pasìfic.
Cun na superfìsi più granda ad 9,37 migliòṅ ad km² e cun da piò ad 310 migliòṅ 'd abitànt, iStat Unî i èṅ al quàrt paéś più grand dal mónd e al tèrs più pupulâ, anc par via 'd un misćiùs ad rasi e n'imigrasiòṅ sustgnùda in di ùltim duśènt an. L'ecunumìa dal stat l'è la prima dal mónd, cun un PIL ad 14.300 migliàrd ad dòlar (2008).
La federasiòṅ l'è stada fundàda da trédas culògni dalRégn Unî piasàdi in sla còsta atlàntica. Al 4 ad Luj dal 1776, cun la dichiarasiòṅ 'd indipendénsa, i àṅ pruclamâ al distàc da laGran Bretàggna, baténd gl'ingléś in dla guèra 'd indipendénsa americàna. Na cunvensiòṅ federàla (quéla adFiladèlfia) l'à pò mis in pē la custitusiòṅ diStat Unî 'd Amèrica al 17 ad Setémbar dal 1787 (l'è la stésa ch'la gh'è anc adès). La carta di dirìt (ratificàda in dal 1791) la gh'iva dèntar déś emindamènt custitusiunài par garantìr dimóndi di dirìt fundamentài e la libertà.
La dichiarasiòṅ 'd Indipendénsa in un quàdar adJohn Trumbull dal 1817-1818
In dal córs dal XIX sècul iStat Unî i àṅ pò tòlt soquànt teritòri nóṿ da laFrància, da laSpaggna, da 'lRégn Unî, da 'lMèsic e da laRùsia, tirànd dèntar la repùblica dalTèxas e quéla diHawaii.
Al questiòṅ fra 'l Sud agràri e al Nòrd industriàł in mèrit a 'l dirìt ad druàr di séruv négar (da part di stat meridiunài ditDixie) i àṅ pò purtâ in dal 1861 a laguèra 'd secesiòṅ americàna. Al Nòrd 'l à impedî ch'al paéś al sa sćianchìs in dū dand la libertà a i séruv in tuta la federasiòṅ.
In dal 1945, faghénd finìr la secónda guèra mundiàla mulànd śò dū bómbi atòmichi in salGiapòṅ, iStat Unî i èṅ dvintâ al prim paéś cun di armi atòmichi, mémbar permanènt dalCunsìli ad Sicurésa d'l ONU e fundadōr dlaNATO. Finìda laguèra fréda in di cunfrònt dl'Ugnòṅ Suviètica, i americàṅ i èṅ dvintâ la sōla puténsa mundiàla ch'a gh'è armàś, anc s'adès di luminàri dl'Università i discùtan dal sòstatus in un mónd multipulàr.
IStat Unî i èṅ na federasiòṅ ad 50 stat e un distrét federàl cun dèntar la capitàl (alDistrét ad Culùmbia).
Tgnénd a drē a 'l stimi uficiàli dal 2009, al 79,6% dla pupulasiòṅ l'è biànca (cun un 15,8% 'd ispànic), al 12,9% l'è négra, al 4,6% aśiàtica e sōl l'1% l'è uriginària amerìnda. I americàṅ cun di urìgini itagliàni i èṅ cunsintrâ principalmènt in dal stat adNew York (in dua, in dal censimènt dal 2010, al 14,4% di abitànt i daśgnìvan da l'Itâglia).
Ca-i chè i sinquànta stat dal federasiòṅ cun da na banda i an 'd ingrès.
La capitàla diStat Unî l'è la sità adWashington ch'la cònta 608.660 abitànt e ch'la s cata in dalDistrét ad Culùmbia, in dla còsta èst dal paéś.
I dū stat ch'i gh'àṅ dimóndi sità bèli grandi i èṅ laCalifòrgna e alTèxas cun quàtar sità a tèsta in dla clasìfica dal sédas più pupulóśi.
In dal 2008, 'l 83,6% dla gint la vivìva in n'arèa metrupulitàna. Da i an Dumìla a gnir adès, gl'incremènt più grand i gh'èṅ stâ in dal sità dal sud (là i i ciàmanSun Belt,Singi dal Sud), specialmènt in di dintóran adDallas,Houston,Phoenix,Miami,Atlanta, e in dlaCalifòrgna dal sud in generàł.
Lista dal ssanta sità americàni più grandi (stimi dal 2019)
I stat cunquistâ da i demucràtic (in blù) e da i republicàṅ (in rós) in dgl'elesiòṅ presidensiài 2008 cun dènt'r i nùmar di grand eletōr
IStat Unî i gh'aṅ un sistéma bipartìtic ch'al garantìs l'alternànsa a 'l putēr di dū partî 'd adès: alPartî Demucràtic Americàṅ (Democratic National Committee) ad sèntar-sinìstra (prugresìsta) e 'lPartî Republicàṅ Americàṅ (Republican National Committee o anca GOP,Grand Old Party) ad sèntar-dèstra (cunservadōr).
In Amerìca i i ciàman ancLiberals (quéi ad sinìstra) eConservatives (quéi ad dèstra) oThe Left Wing eThe Right Wing.
Cuntrariamènt a quél ch'a sucèd inItàglia, in diStat Unî i aṅ dâ 'l blù a la sinìstra e 'l rós a la dèstra.
Dòp òt an ad guèran cunservadōr adGeorge W. Bush, in gl'elesiòṅ presidesiàli dal 2008 i Americaṅ i an śvultâ da cl'atra banda, vutànd p'r al candidàt demucràticBarack Obama cónt'r al senadōr republicàṅJohn McCain e la sò vice, la casadóra e guvernadōra dl'AlàskaSarah Palin.
In particulàr, dimóndi impurtànti i èṅ stadi 'l vìnsidi in di stat da sèmpar ciàṿ dlaFlòrida e d'lOhio. In Amerìca cal stat chè i al ciàmanbellwether state, un tèrmin ch'al s riferìs a la tradisiòṅ mediuevàla ad mét'r un campanàs atàc a 'l còl 'd un muntòṅ castrâ par far capìr in antìsip quand al branc ad péguri 'l è drē a rivàr prima ch'al ś véda. Difàti a s sà quél ch'al và a vgnir guardànd quél ch'a sucèd là parchè in dla stòria sōl dū vòlti chi à vins in Ohio 'l à pò pardû gl'elesiòṅ.
Obama, prim óm négar dal sò paéś a dvintàr presidènt, pò al gh l'à fata anc a tōr via laVirgìgna da 'l maṅ di republicàṅ ch'i l'ìvan tgnuda strica par 44 an. Śuntànd i sò 13 vōt a i 27 dla Flòrida, a i 20 d'l Ohio e a tut chi àtar, Obama 'l à muciâ sù 365 grand eletōr cónt'r i sōl 173 dal sò cumpetidór.
Obama, nâ aHonolulu in dal 1961 ma al gh'à di urìgini dalKènia e 'l éra stâ al senadōr ad 'lIllinòis, 'l iva batû a 'l primàri dal sò partî la mujér dal vèć presidèntBill Clinton, l'Hillary Rodham Clinton. Dvintâ 'l 44eśum presidènt diStat Unî c'n al mòt «Yes, we can!» («Sè, a psém!»),Obama al l'à pò sarnìda cuma segretàri ad stat (al nòstarminìstar par 'l èstar).
Quàt'r an dòpObama 'l à fat cumpàgn anc cóntarMitt Romney pardénd però laCarulìna dal Nòrd, 'lIndiàna e 'n rapreśentànt in dalNebràska muciànd sù 332 grand eletōr cóntar 206. In dal 2016 i republicàṅ cunDonald Trump i gh 'l àṅ cavàda invéci a vìnsar gl'elesiòṅ dòp òt an baténd l'Hillary Clinton inWiscònsin, in dlaPennsylvania e in dalMìchigan, stat demucràtic da i an Utànta, e purtànd a cà anc laFlòrida e 'lOhio. In cla manéra chè altycoon al gh 'l à cavàda a pasàr i tarśènt grand eletōr anc s'in dal vōt pupulàr 'l è sóta 'd dū migliòṅ e mèś ad vōt in di cunfrònt dl’Hillary.
Antìgua e Barbùda· Antìli Ulandéśi· Arùba· Bahamas· Barbàdos· Ìśuli Cayman· Ìśuli Vérgini Americàni· Ìśuli Vérgini Ingléśi· Cuba· Duminìca·Giamàica· Grenàda· Guadalùpa· Haìti· Martinìca· Montserrat·Pòrt Ric·Repùblica Duminicàna· Sant Barthélemy· Sant Kitts e Nevis· Sant Martìn·· Sant Vinsènt e Grenadine· Santa Lusìa· Trinidad e Tobago· Turks e Caicos
.JPG)
.jpg)
_%2014_2008-12-26at_night.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.png)
.svg)
.svg)
.svg)
.svg)
.svg)
