William Jefferson Blythe III, cgnusû méj cumaBill Clinton (Hope, 19 'd Agóst dal 1946, a s lèś [bɪl ˈklɪntən] iningléś) 'l è 'n pulìtig americàṅ, 40śum e 42śum guvernadōr d'lArkànsas e 42śum presidènt diStat Unî p'r alpartî demucràtic da 'l 1993 a 'l 2001. Da 'n punt ad vista pulìtig 'l è 'n “liberal” muderâ, un “demucràtic nóṿ”, sustenidōr dla filuśufìa dla “Tèrsa Via”, ad sinìstra in di prinsìpi e in dal pulìtichi suciàli ma 'd dèstra in ecunumìa.
Nâ pòvar, sò pàdarWilliam Jefferson Blythe, Jr. al fava 'l ambulànt e 'l è mòrt in 'n incidènt in màchina tri méś prima che lò 'l nasìs,Bill al crés c'n i sò nunòṅ inArkànsas parchè sò màdar, laVirginia Dell Cassidy, la và a studiàr da infarméra aNew Orleans.
I sò nunòṅ i gh'ìv'n un negòsi 'd gèn'r alimentàr e i dàvan da magnàr anc a i négar pòvar ch'i fàvan nutàr quànd i n gh'ìvan minga bèsi, in un perìud in du aDixie Land a gh'éra la segregrasiòṅ rasiàla.
In dal 1950 sò màdar, turnàda a cà, la spóśaRoger Clinton Sr. ch'al gh fà da pàdar ma ch'l éra da spésimbariàg e 'l śugàva 'd aśàrd, miténd anc al maṅ adòs a sò mujér e a sò fiōl,Roger Clinton Jr..
Pasiunâ dalsaxòfun tenōr,Bill al stùdia pò a 'l lìceoHot Springs High School aHot Springs e 'l taca a interesàr-'s a la pulìtica quànd al sènt al dascōrs adMartin Luther King "I have a dream" che lò 'l impàra a memòria. In dal 1968 al s làurea in “Diplumasìa” a laGeorgetown University 'dWashington, università che lò 'l à psû far parchè 'l éra stâ bòṅ ad ciapàr na bórsa 'd studi. 'L à anc studiâ Filuśufìa, Pulìtica e Ecunumìa a l'Università 'd Oxford ma al n l'à minga finìda.
Dòp avér tòlt part a na manifestasiòṅ 'd prutèsta cóntar la guèra inVietnam, al s iscrìv a laYale Law School adNew Haven (Connecticut) e 'l s làurea in Giurisprudénsa in dal 1973, cgnusénd là l'Hillary Rodham ch'la dvintarà prima la sò muróśa e pò sò mujér in dal 1975. Sinc an dòp a nas'rà anc na fiōla, laChelsea Clinton.
In dal 1973Bill al taca a insgnàr léǵ a l'Università d'l Arkànsas par pò tintàr la caréra pulìtica preśentànd-'s a gl'elesiòṅ a laCambra di Rapreśentànt ma 'l vîṅ batû p'r al republicàṅJohn Paul Hammerschmidt (52% di vōt cóntar 48%) ma dū an dòp al dvènta 'l guvernadōr dal sò stat a trénta-dū an.Clinton al s mèrita 'n secónd mandâ in dal 1982, armagnénd guvernadōr d'lArkànsas p'r àtar déś an, dòp avér pardû la sò scrana in dal 1980. In chi an lè al dvènta 'n mémbar dla curènt di “demucràtic nóṿ”, qvéi puśisiunâ da piò vèrs al sèntar.
In dal 1992 al decìd ad candidàr-'s a 'l primàri dalPartî Demucràtic par sfidàr al presidènt republicàṅGeorge H. W. Bush. Al taca piàṅ pianèṅ ma pò al fà 'l pîṅ aDixie e anc in dal stat adNew York tirànd-as via acsè la figùra 'd “candidâ dal sud”. Vinsénd anc inCalifòrgna al gh la cava a ciapàr lò lanomination e pò a dvintàr al 42śum presidènt diStat Unî c'n al 43% di vōt, baténdBush (fér'm a 'l 37% di cunsèns) e 'l migliardàri indipendèntRoss Perot (19% di vōt).Clinton 'l è stâ fra 'l àtar 'l ùltim candidâ demucràtic a vìns'r inGeòrgia e inMuntàna.
Stat par Clinton (blù) e par Bush (rós) in dgl'elesiòṅ dal 1992Stat par Clinton (blù) e par Dole (rós) in dgl'elesiòṅ dal 1996
Cun l'elesiòṅ adClinton, i demucràtic i éran turnâ a guvernàr in diStat Unî dòp vint an republicàṅ su vint-quàtar, cun la parénteśi 'dJimmy Carter in di an 1977-1981, e i ìv'n anc ciapâ 'l cuntròl dal Cungrès.Bill al vliva arbasàr al deficit federàł e par far-al 'l à aumentâ 'l tasi a i ric sfundâ, calànd-l' invéci a 'l famìji in buléta. Al 22 ad Setémbar dal 1993 'l à fat 'n anùnsi a la nasiòṅ dgénd ch'al vliva dar na quaciadùra sanitària a tut, anc a i puvràs ch'i n s psìvan minga pagàr l'asicurasiòṅ. A lauràr-'g insìma a gh pinsàva sò mujérHillary ma pò a n s 'n è fat gnint par via dl'upuśisiòṅ di cunservadōr, di mèdag e dgl'asicurasiòṅ.
Na rifórma ch'invéci l'è pasàda l'è stada qvéla dal “Don't ask, don't tell” (minga dmandàr, minga cuntàr) ch'la parmitìva a ifnòć ad sarvìr in d'l eśèrcit (prima a gh'éra na léǵ ch'la i lasàva fóra) anc s'i gh'ìvan 'd tgnir-'s al segrét par lōr méntar da cl'atra banda ninsòṅ a psiva métar-'g bèc o far dal dmandi. Sōl in dal 2010 al presidèntBarack Obama al darà 'l parmés a i gay suldâ 'd dichiaràr-as sénsa cùr'r al risć ad pèrd'r al pòst. Cun la léǵ ciamàdaOmnibus Crime Bill,Clinton 'l à pò ślargâ i caś ad péna 'd mòrt minga sōl a i crìmin 'd umisìdi méntar c'n alDefense of Marriage Act al mitìva scrit négar su biànc ch'al matrimòni 'l éra 'n quèl sōl fra 'n óm e na dóna.
In dal 1996Clinton 'l è cunfermâ presidènt a la granda baténd al republicàṅBob Dole par 379 grand eletōr cóntar 159, purtànd a cà 31 stat (+D.C.) cóntar 19. C'n al sò pulìtichi in part daDixiecrat, ma in tut al manéri pupulàri,Bill 'l è stâ 'l ùltim candidâ demucràtic a vìns'r inArkànsas, inAriśòna, inKentucky, inLuiśiàna, inMissouri, inTennessee e in dlaVirgìgna Ucidentàla.
In dal 1997Bill, laurànd cun sò mujérHillary, al gh l'à cavada a dar almànc la quaciadùra sanitària a sinc migliòṅ ad putèṅ ch'i n gh la gh'ìvan briśa (par via dalState Children's Health Insurance Program) e di ajùt p'r i baghét òrfan.Clinton 'l à finî la sò presidénsa c'n un 68% dla gint ch'la 'l gradìva, cumpàgn aRonald Reagan e aFranklin Delano Roosevelt, e 'n surplus in dal bilàns ad 69 migliàrd ad dòlar in dal 1998, ad 126 migliàrd in dal 1999 e 'd 236 migliàrd in dal 2000, cun l'ecunumìa ch'la tiràva dimóndi.
La Lewinsky tòlta śò in dal 1997Rabin, Clinton e Arafat in dal 1993
A 'l inìsi dal 1998 i sàltan fóra dal nutìsi dna sò relasiòṅ cun na stagìsta 'd vint-a-tri an, laMonica Lewinsky. A cuntàr incòsa a i giurnài l'éra stada na sò “amìga” ch'la lauràva in dalDipartimènt dla Diféśa, laLinda Tripp, ch'l'iva registrâ 'd nascòst, méntar l'éra a 'l telèfun, al ciàcri da dóni dlaMonica in du chi lē la gh'iva cuntâ che tri an prima, quànd la lauràva a laCà biànca, l'iva fat sès c'n al presidènt. Esénd ch'in alóra na dóna ciamàdaPaula Jones l'iva acuśâBill, sénsa sucès, 'd avér-la mulestàda quànd 'l éra incóra guvernadōr d'lArkànsas, laLinda la n gh'à minga pinsâ dū vòlti a cunsgnàr al registrasiòṅ a 'l giùdasKenneth Starr. Al prubléma parBill 'l éra ch'l iva dit a i giùdas sóta giuramènt ch'al n iva minga gusâ cun laLewinsky p'r a n pasàr minga p'r un purcùs e far pinsàr acsè che laJones la psis anc cuntàr-la giùsta.
Par catàr sù dgl'atri próvi laTripp l'iva cunvìns pò laLewinsky ad tgnir dacàt i rigài ch'al presidènt al gh'iva fat in chi an lè ma specialmènt 'd a n lavàr pròpria briśa 'n vistidèṅ blùśburâ soquànt méś prima parClinton méntar lē la gh'iva fat unbuchèṅ, anc parchè, par laLinda, s'la 'l is lavâ e pò mis, la parìva sōl na ciciòna, ma dabòṅ[1].
Al 28 ad Luj dal 1998 laMonica Lewinsky la s mét 'd acòrd cunStarr: in cambi dna cunfesiòṅ sćèta a lē i n gh faràṅ gnint. La ragàsa la cònta acsè ch'l'éra sòlita tiràr di buchèṅ a 'l presidènt cuma 'l 15 ad Nuvémbar dal 1995, in d'l ufìsi darènt a 'l Studi Uvàł, al 17 ad Nuvémbar méntarClinton 'l éra a 'l telèfun c'n un deputâ, al 31 ad Dicémbar in na sala dlaCà Biànca, al 7 ad Śnar dall 1996 in dal Studi Uvàł, al 21 ad Śnar in d'l àndit darènt al Studi Uvàł, al 4 ad Favràr in dal Studi Uvàł, al 31 ad Mars davśèṅ a 'l Studi Uvàł, al 29 ad Mars dal 1997 in na sala dlaCà Biànca e pò incóra al 28 ad Favràr, śibénd a 'lFBI al vistî blù ch'la gh'iva adòs cal dè là maciâ da la śbòra 'dClinton[2], giùst par dimustràr ch'la n cuntàva minga dal bali.
Cun 'l eśàm dalDNA ch'l al pōl inciuldàr,Clinton al s difénd dgénd ch'al gh'à abû sè di rapòrt ch'l éra méj minga far-i ma che la pasra lò al n l'à mai tucàda e in tut al manéri al s tōś la respunsabilità 'd qvél ch'l à fat e ch'al dmanda pardòṅ ma anc 'd rispetàr laprivacy dla sò famìja.
Mis sóta na prucedùra 'dimpeachment p'r avēr cuntâ dal bali in dal prucès cóntar laPaula Jones, in un scàndal cgnusû inItàglia cumaSexgate o, in na manéra minga tant precìśa,Sexygate,Clinton al s salva listés parchè p'r èsar cundanâ al gh'arév 'd avēr cóntar i dū tèrs dal Senàt diStat Unî mént'r i senadōr i aṅ vutâ 50/50 ch'l iva ustaculâ la giustìsia e 45/55 ch'l iva dit dal buśìi. Tut i demucràtic i ìvan vutâ in sò favōr e anc un quàlc republicàṅ vist ch'in dal Senàt i gh'ìvan lōr la magiurànsa.
