Η παλαιότερη σκηνή θεάτρου Νο, στο νησί Ιτσουκουσίμα
Το θέατρο Νο αναπτύχθηκε μαζί με τοκιόγκεν[2] και εμφανίστηκε τον 14ο αιώνα. Έχει τις ρίζες του στο θρησκευτικό τελετουργικό,[3] αλλά εξελίχθηκε μέσα από αριστοκρατικές και λαϊκές μορφές τέχνης. Το θέατρο Νο άντλησε στοιχεία από το σαρουγκάκου (sarugaku), που περιελάμβανεπαντομίμα, ακροβατικές επιδείξεις, χορό συνδυασμένο με τελετουργίες Σίντο. Επίσης, το θέατρο Νο επηρεάστηκε από το ντενγκάκου (dengaku), που περιελάμβανε χορούς, που συνδέονταν με το θερισμό. Οι παραστάσεις επιχορηγούνταν από ναούς και είχαν ως σκοπό να ψυχαγωγήσουν και να παρουσιάσουν θρησκευτικές διδασκαλίες.[4] Η αισθητική του θεάτρου Νο επηρεάστηκε από τονΖεν βουδισμό όπως και άλλες Ιαπωνικές τέχνες (π.χ. η ανθοδετική,η τέχνη του τσαγιού, τοχαϊκού, η ιαπωνική καλλιγραφία κ.α).[5]
Μεταξύ δύο παραστάσεων έργων Νο παρεμβάλλεται πάντα ένα έργοκιόγκεν, που έχει εύθυμο και κωμικό χαρακτήρα, για να χαλαρώσουν οι θεατές από τη δραματική φόρτιση των έργων Νο.[4] Ο Μάριος Πλωρίτης σε ένα άρθρό του έχει επισημάνει τις ομοιότητες μεταξύ του θεάτρου Νο και της αρχαίας Ελληνικής τραγωδίας. Όπως στο θέατρο Νο πάντα το κιόγκεν συνοδεύει τις παραστάσεις των έργων Νο, έτσι και στηναρχαία Ελλάδα η παράσταση τραγωδιών συνδυαζόταν με ένα σατυρικό δράμα. Ένα άλλο κοινό στοιχείο ανάμεσα στο θέατρο Νο και την αρχαία Ελληνική τραγωδία είναι το θρησκευτικό, λατρευτικό υπόβαθρο και των δύο αυτών μορφών θεατρικής τέχνης. Τέλος, και στα δύο θεατρικά είδη ηθοποιοί ήταν μόνο άνδρες, που φορούσαν μάσκες και υποδύονταν ανδρικούς και γυναικείους ρόλους.[6]
Η μορφή, που διατηρείται μέχρι σήμερα, δόθηκε στο Νο, κατά την περίοδο Μουρομάτσι (1336-1573), από τονΚανάμι Κιγιοτσούγκου και τον γιο τουΖεάμι Μοτοκίγιο, όταν και επιχορηγούνταν από τους σογκούνΑσικάγκα. Παραστάσεις συνεχίζονταν κατά τους επόμενους αιώνες, αλλά νέα έργα σταμάτησαν να δημιουργούνται μετά τον 16ο αιώνα.[3]
Στις αρχές του 17ου αιώνα αποκλείστηκαν για λόγους δημόσιας ηθικής οι γυναίκες ηθοποιοί, από το Νο, αλλά και τοκαμπούκι.[7] Κατά την περίοδο1868-1912, παρόλο που το Νο έχασε την κρατική επιχορήγηση, αναγνωριζόταν ως ένα από τα τρία είδη εθνικού θεάτρου τηςΙαπωνίας.
Σήμερα, υπάρχουν περίπου 1500 επαγγελματίες ηθοποιοί θεάτρου Νο, ενώ το σύγχρονο ρεπερτόριο περιλαμβάνει 250 έργα, που καλύπτουν πέντε κατηγορίες ανάλογα με το περιεχόμενο του κάθε έργου. Στην πρώτη κατηγορία περιλαμβάνονται έργα, που αναφέρονται σε θεότητες και σε ιερά. Στη δεύτερη κατηγορία ανήκουν έργα με πολεμικό περιεχόμενο με πρωταγωνιστές ιστορικά πρόσωπα. Η τρίτη κατηγορία αναφέρεται σε γυναικείες μορφές. Στην τέταρτη κατηγορία περιλαμβάνονται έργα ποικίλου περιεχομένου με θέματα από την καθημερινή ζωή. Στην πέμπτη κατηγορία ανήκουν έργα με δαιμονικά ή υπερφυσικά όντα.[8]
Κέντρο:σίτε, κάτω δεξιά:γουάκι, δεξιά: οχταμελής χορωδία, κέντρο πίσωσίτε: τέσσερις μουσικοί, πίσω αριστερά: δύοκόκεν
Οι συντελεστές των παραστάσεων Νο είναι:
Σίτε (仕手, シテ shite): ο πρωταγωνιστής της παράστασης. Όταν αρχικά εμφανίζεται ως άνθρωπος ονομάζεταιμαεσίτε (maeshite), ενώ όταν αργότερα εμφανίζεται ως φάντασμα,νοτσισίτε (nochishite).
Σιτετσούρε (仕手連れ, シテヅレ shitetsure): η συντροφιά τουσίτε.
Γουάκι (脇, ワキ waki): ο δευτεραγωνιστής της παράστασης. Ο ρόλος αυτός αποτελεί το αντίθετο τουσίτε.
Γουακιτσούρε (脇連れ, ワキヅレ wakitsure): η συντροφιά τουγουάκι.
Κόκεν (後見 kōken): όσοι δουλεύουν στα παρασκήνια, συνήθως ένα με τρία άτομα.
Γιουτάι (地謡 jiutai): η χορωδία, αποτελούμενη από έξι ως οχτώ άτομα.
Χαγιάσι (囃子 hayashi) ήχαγιάσι-κάτα (囃子方 hayashi-kata): οι μουσικοί του θεάτρου. Παίζουν τέσσερα όργανα:φούε (ιαπωνικόφλάουτο), τοοτσουζούμι (τύμπανο σε σχήμα κλεψύδρας),κοτσουζούμι (τύμπανο που παίζεται στον ώμο) καιταϊκό (τύμπανο με μικρά ραβδία).
Μια κλασική παράσταση Νο περιλαμβάνει οπωσδήποτε τη χορωδία, την ορχήστρα, και το λιγότερο έναςσίτε και έναςγουάκι.
Η σκηνή του Νο αποτελεί ένα κιόσκι, του οποίου η αρχιτεκτονική έχει παρθεί από αυτή τωνσιντοϊστικών ναών και γενικά κατασκευάζεται εξ ολοκλήρου απόχινόκι.[α] Το πάτωμα γυαλίζεται, ώστε να επιτρέπει στους ηθοποιούς να "γλιστράνε" τα πόδια τους πάνω του. Η μοναδική διακόσμηση της σκηνής, είναι τοκαγκάμι-ίτα (鏡板 Kagami-ita), η ζωγραφιά ενόςπεύκου
"Χάρτης" της σκηνής Νο
Χασικαγκάρι (橋掛 hashigakari): στενή γέφυρα στα δεξιά της σκηνής, από την οποία περνάνε οι κύριοι ηθοποιοί. Αργότερα, εξελίχτηκε στοχαναμίτσι τουκαμπούκι.
Σε αυτό το σημείο στέκονταν οι ηθοποιοί τουκιόγκεν, πριν μπουν στην κυρίως σκηνή.
Η θέση τωνκόκεν.
Η θέση του μουσικού με τοταϊκό.
Η θέση του μουσικού με τοοτσουζούμι.
Η θέση του μουσικού με τοκοτσουζούμι.
Η θέση του μουσικού με τοφούε.
Γιουτάιζα (地謡 Jiutaiza): οι θέσεις τωνγιουτάι.
Εδώ καθόταν ογουάκι, όταν δε βρισκόταν στη σκηνή, πολλές φορές με τονγουακιτσούρε.
Στο σημείο αυτό έπαιζε ογουάκι.
Το σημείο στο οποίο έπαιζε οσίτε.
Σίτε-μπασίρα (シテ柱 shite-bashira): η κολόνα τουσίτε, κοντά στην οποία ανακοινώνονται τα ονόματα.
Μετσούκε-μπασίρα (目付柱 metsuke-bashira): η κολόνα κατόπτευσης.
Γουάκι-μπασίρα (ワキ柱 waki-bashira): η κολόνα τουγουάκι
Φούε-μπασίρα (笛柱 fuebashira): η κολόνα τουφούε. Στο χώρο μπροστά του, αποχωρούν οι χορευτές και στέκονται δύο ηθοποιοί όταν δουλεύουν ή ταξιδεύουν μαζί.
Γενικά τα κοστούμια των ηθοποιών Νο είναι πλούσια, φτιαγμένα από αστραφτερόμετάξι, ενώ φέρουν συμβολικά σχήματα, αναλόγως του ρόλου. Το κοστούμι τουσίτε ήταν υπερβολικό, ενώ τωνσιτετσούρε καιγουακιτσούρε σταδιακά απλοποιήθηκε.
Στους πρώτους αιώνες, τα κοστούμια των ηθοποιών ήταν σύμφωνα με τους ρόλους τους. Για παράδειγμα, κάποιος αυλικός θα φορούσε επίσημη ρόμπα, ενώ κάποιος απλός άνθρωπος ένα κοινό ένδυμα. Τα τυποποιημένα κοστούμια με τους συμβολισμούς, καθιερώθηκαν στα τέλη του 16ου αιώνα.
Οι χορευτικές κινήσεις στο θέατρο Νο είναι υπερβολικά μινιμαλιστικές. Γίνονται συγκεκριμένα βήματα και κάποιες κινήσεις με τα χέρια.[9] Το στυλ χορού εξαρτάται από το περιεχόμενο του έργου. Κάποιες φορές οι κινήσεις των ηθοποιών είναι πολύ λεπτές γλιστρώντας με ελαφρύ βηματισμό πάνω στη σκηνή. Ο ρυθμός της κίνησης έχει στάδια έξαρσης και ύφεσης. Οι κινήσεις των χορευτών μπορεί να περιλαμβάνουν επίσης χτυπήματα με τα πόδια, κράτημα μιας ασπίδας ή έκφραση θλίψης και θρήνου.[10] Η χρήση της βεντάλιας από τους ηθοποιούς δίνει έμφαση στις κινήσεις των χεριών τους. Οι ηθοποιοί κινούνται αργά, τελετουργικά, με απόλυτη ευγένεια και λιτότητα.[6]
Οι μάσκες του θεάτρου Νο φτιάχνονται από υλικά όπωςπηλός,βερνίκι, ύφασμα, χαρτί και ξύλο. Καθώς, οι ηθοποιοί ήταν άντρες στη μέση ηλικία, απεικονίζουν θηλυκά ή μη ανθρώπινα πρόσωπα (θεοί, δαίμονες, ζώα), αλλά και νεαρούς ή γηραιότερους άνδρες. Απ' την άλλη πλευρά όσοι ηθοποιοί δε φοράνε μάσκες, παίζουν το ρόλο ενήλικου ανδρός, στην ηλικία των είκοσι, των τριάντα ή των σαράντα.
Συνήθως, μόνο οσίτε φοράει μάσκα, ενώ ογουάκι όχι. Οσιτετσούρε και ογουακιτσούρε φοράνε μάσκες κυρίως όταν πρόκειται για γυναικείους ρόλους.
Όσοι ηθοποιοί φορούσαν μάσκα, μη μπορώντας να εκφράσουν τα συναισθήματά τους με την έκφραση του προσώπου, κατέφευγαν στις χειρονομίες και γενικότερα τη "γλώσσα του σώματος".[7] Παράλληλα, οι μικρές τρύπες των ματιών στις μάσκες, δημιουργούσαν πρόβλημα στους ηθοποιούς, αφού περιόριζαν το οπτικό πεδίο πάνω στη σκηνή.[7]
Από αριστερά προς δεξιά:ταϊκό,οτσουζούμι,κοτσουζούμι,φούε
Οι παραστάσεις Νο συνοδεύεται από χορωδία και μουσικούς, τους λεγόμενουςνο-μπαγιάσι (Noh-bayashi 能囃子). Έχει χαρακτηριστεί ως "Ιαπωνική Όπερα", αλλά οι φωνές της χορωδίας καλύπτουν λίγες νότες. Πάντως είναι ξεκάθαρο ότι η μελωδία δεν αποτελεί το σημαντικότερο μέρος των τραγουδιών στο Νο. Τα κείμενα είναι ποιητικά, στηριζόμενα σε μεγάλο βαθμό στο ρυθμό τηςιαπωνικήςποίησης, ενώ χαρακτηρίζονται και από οικονομία στις εκφράσεις.
.jpg)
