 Edrych i gyfeiriad Cadair Berwyn o ben Cadair Bronwen yn y Berwyn | |
| Math | cadwyn o fynyddoedd  |
|---|---|
| Daearyddiaeth | |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 52.9211°N 3.4239°W, 52.838821°N 3.606825°W, 52.8667°N 3.4°W |
 | |
| Statws treftadaeth | Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig |
| Manylion | |
Cadwyn hir o fryniau sy'n rhedeg rhwngBwlch y Groes, gerAran Benllyn, i gyffiniauCorwen aLlangollen yw'rBerwyn. Mae'n ffurfio ffin naturiol rhwngEdeirnion, neuPenllyn (dwyrainMeirionnydd,Gwynedd) aMaldwyn,Powys. Ei bwynt uchaf ywMoel Sych (2,713').
Mae'n bosibl fod yr enw yn golygu "Bryn(iau) Gwyn (ap Nudd)" (Cymraeg Cynnarbre 'hill' yn troi'nber +Gwyn), yn ôlT. Gwynn Jones ac eraill, ac felly'n dwyn enwGwyn ap Nudd, breninY Tylwyth Teg.[1]
Yn y gorllewin mae'r Berwyn yn dechrau ger Bwlch y Groes, hanner ffordd rhwng pentrefiMallwyd aDinas Mawddwy a phentrefLlanuwchllyn ar lanLlyn Tegid. Mae'r gadwyn yn ymestyn i gyfeiriad y gogledd-ddwyrain am o gwmpas pymtheg milltir. Y copa cyntaf yw Foel y Geifr, sy'n edrych i lawr ar gronfa dŵrLlyn Efyrnwy a bryniauPowys Fadog. Mae dwy lôn fynydd yn croesi'r ucheldir undonog rhwng y copa hwnnw aChadair Berwyn (2230'), y gyntaf yn cysylltuAbertridwr ar lan Efyrnwy â'r Bala a'r llall yn mynd o'r Bala iLangynog ac ymlaen i'rTrallwng.
Gorwedd y rhan uchaf o'r Berwyn rhwngBwlch y Filltir Gerrig ar y lôn olaf honno aGlyndyfrdwy. Mae'r copaon, sydd ddim yn greigiog, yn cynnwys Cadair Berwyn a'i gymydogMoel Sych (2713'),Cadair Fronwen (2572'), Pen-plaenau (1775') aMoel Fferna (2071'). Daw'r Berwyn ei hun i ben uwchlaw Nantyr yng Nglyndyfrdwy, rhwng Corwen a Llangollen.
Nid yw'n gadwyn greigiog, er bod ambell glogwyn, ond yn hytrach mae'n gyfres o foelau agored,grugog iawn, sy'n lle da i adar y mynydd, fel yCwtiad Aur. Y gadwyn debygach iddi yng Nghymru yw'rCarneddau yng ngogleddEryri, ond bod y Berwyn yn is a llai syrth.
Ar odrau dwyreiniol y Berwyn ceir sawl llecyn braf diarffordd, fel Llyn Efyrnwy,Pennant Melangell a'i eglwys hynafol,Llanrhaeadr-ym-Mochnant,Pistyll Rhaeadr aDyffryn Ceiriog. I'r gogledd mae llethrau coediog Coedwig Penllyn, y Bala a Llyn Tegid,Dyffryn Edeirnion aChorwen.
Mae'r ardal yn gartref i sawl rhywogaeth o adar yr ucheldir, gan gynnwys adar ysglyfaeth fel yBoda tinwyn (Circus cyaneus), yLlamsydyn (Falco columbarius), a'rHebog tramor (Falco peregrinus) (tua 14-18 o bariau bridiau yn achos pob un o'r rhywogaethau hyn, 1-2% o'r cyfanswm poblogaeth yng ngwledydd Prydain), ac felly'n Ardal Warchod Arbennig. Mae bywyd gwyllt arall yn cynnwystylluanod clustiog,cigfrain,bodaon,ffwlbartiaid a'rplufynnau aur.
| Enw | Cyfesurynnau OS | Cyfesurynnau Daearyddol | |
|---|---|---|---|
| Allt y Gader: | SJ149176 | map | 52.749°N, 3.262°W |
| Allt y Main: | SJ162151 | map | 52.727°N, 3.242°W |
| Bryn Du (Y Fawnen): | SJ145360 | map | 52.914°N, 3.272°W |
| Bryn Gwyn (mynydd): | SJ042295 | map | 52.854°N, 3.424°W |
| Bryn-llus: | SJ085408 | map | 52.956°N, 3.363°W |
| Cadair Berwyn: | SJ071323 | map | 52.88°N, 3.381°W |
| Cadair Berwyn (copa gogleddol): | SJ072327 | map | 52.883°N, 3.38°W |
| Cadair Bronwen: | SJ077346 | map | 52.9°N, 3.373°W |
| Cadair Bronwen (copa gogledd-ddwyrain): | SJ087352 | map | 52.906°N, 3.358°W |
| Carnedd Das Eithin: | SJ051238 | map | 52.803°N, 3.409°W |
| Cefn Coch: | SH923266 | map | 52.826°N, 3.599°W |
| Cefn Gwyntog: | SH976265 | map | 52.826°N, 3.521°W |
| Cefn Gwyntog (copa gogleddol): | SH975274 | map | 52.834°N, 3.522°W |
| Cerrig Coediog: | SJ113386 | map | 52.937°N, 3.321°W |
| Craig Berwyn: | SJ077335 | map | 52.891°N, 3.373°W |
| Craig Rhiwarth: | SJ054271 | map | 52.833°N, 3.405°W |
| Croes y Forwyn: | SJ029210 | map | 52.777°N, 3.44°W |
| Cyrniau: | SJ062251 | map | 52.815°N, 3.393°W |
| Cyrniau Nod: | SH988279 | map | 52.839°N, 3.503°W |
| Cyrniau y Llyn: | SJ000244 | map | 52.807°N, 3.484°W |
| Ffordd Gefn (Bryn Gwyn): | SJ033240 | map | 52.804°N, 3.435°W |
| Foel Cwm Sian Llwyd: | SH995313 | map | 52.869°N, 3.494°W |
| Foel Dugoed, | SH893131 | map | 52.704°N, 3.639°W |
| Foel Figenau: | SH916284 | map | 52.842°N, 3.61°W |
| Foel Goch (Berwyn): | SH943290 | map | 52.848°N, 3.57°W |
| Foel Tyn-y-fron: | SH918257 | map | 52.817°N, 3.606°W |
| Foel Wen: | SJ099333 | map | 52.889°N, 3.34°W |
| Foel Wen (copa deheuol): | SJ102330 | map | 52.886°N, 3.336°W |
| Foel y Geifr: | SH937275 | map | 52.834°N, 3.579°W |
| Gallt y Goedhwch: | SJ137159 | map | 52.733°N, 3.279°W |
| Glan Hafon: | SJ080272 | map | 52.834°N, 3.367°W |
| Godor: | SJ094307 | map | 52.866°N, 3.347°W |
| Godor (copa gogleddol): | SJ089311 | map | 52.869°N, 3.354°W |
| Gyrn Moelfre: | SJ184293 | map | 52.854°N, 3.213°W |
| Jericho Hill: | SJ162202 | map | 52.772°N, 3.243°W |
| Mynydd Llanymynech: | SJ263221 | map | 52.791°N, 3.094°W |
| Lledwyn Mawr: | SH905287 | map | 52.844°N, 3.627°W |
| Moel Bentyrch, | SJ055095 | map | 52.674°N, 3.399°W |
| Moel Cae-howel: | SH978330 | map | 52.884°N, 3.52°W |
| Moel Fferna: | SJ116397 | map | 52.947°N, 3.317°W |
| Moel Hen-fache: | SJ109281 | map | 52.843°N, 3.324°W |
| Moel Poethion: | SJ082306 | map | 52.865°N, 3.365°W |
| Moel Sych: | SJ066318 | map | 52.875°N, 3.389°W |
| Moel y Fronllwyd: | SJ121176 | map | 52.748°N, 3.303°W |
| Moel y Gwelltyn: | SJ170277 | map | 52.84°N, 3.233°W |
| Moel yr Ewig: | SJ080317 | map | 52.874°N, 3.368°W |
| Moel yr Henfaes: | SJ077385 | map | 52.935°N, 3.374°W |
| Moel yr Henfaes (Copa Pen Bwlch Llandrillo): | SJ089369 | map | 52.921°N, 3.356°W |
| Moel yr Henfaes (copa gorllewinol): | SJ099374 | map | 52.926°N, 3.341°W |
| Mynydd Mawr: | SJ132286 | map | 52.847°N, 3.29°W |
| Mynydd Mynyllod: | SJ002395 | map | 52.943°N, 3.486°W |
| Mynydd Tarw: | SJ112324 | map | 52.881°N, 3.321°W |
| Mynydd y Bryn: | SJ217268 | map | 52.833°N, 3.163°W |
| Mynydd y Glyn: | SJ153222 | map | 52.79°N, 3.257°W |
| Mynydd-y-briw: | SJ174260 | map | 52.825°N, 3.227°W |
| Pen y Berth, | SJ081127 | map | 52.704°N, 3.361°W |
| Pen y Boncyn Trefeilw: | SH962283 | map | 52.842°N, 3.542°W |
| Pen y Cerrig Duon: | SH953281 | map | 52.84°N, 3.555°W |
| Pen-y-coed: | SJ226414 | map | 52.964°N, 3.153°W |
| Post Gwyn: | SJ048293 | map | 52.852°N, 3.415°W |
| Rhialgwm: | SJ055211 | map | 52.779°N, 3.402°W |
| Rhiwaedog-uwch-afon: | SH938313 | map | 52.868°N, 3.579°W |
| Rhos (Llanarmon Dyffryn Ceiriog): | SJ125323 | map | 52.881°N, 3.301°W |
| Rhwng y Ddwynant: | SH978248 | map | 52.811°N, 3.517°W |
| Stac Rhos: | SH969279 | map | 52.838°N, 3.532°W |
| Tir Rhiwiog: | SH929162 | map | 52.732°N, 3.587°W |
| Tomle: | SJ085335 | map | 52.891°N, 3.361°W |
| Trum y Gwragedd: | SH941284 | map | 52.842°N, 3.573°W |
| Mynydd Feifod: | SJ169400 | map | 52.95°N, 3.238°W |
| Y Golfa: | SJ182070 | map | 52.654°N, 3.21°W |
| Y Groes Fagl: | SH988290 | map | 52.848°N, 3.504°W |
| Yr Allt: | SJ242102 | map | 52.684°N, 3.122°W |
| Bryn yr Orsedd | SJ142485 | map | 53.026°N, 3.28°W |
| Cyrn-y-Brain | SJ208488 | map | 53.03°N, 3.182°W |
| Mynydd Eglwyseg | SJ231464 | map | 53.009°N, 3.147°W |
| Fron Fawr | SJ208450 | map | 52.996°N, 3.181°W |
| Moel Morfydd (Mynydd Llantysilio) | SJ159457 | map | 53.001°N, 3.254°W |
| Moel Tan y Coed | SJ200439 | map | 52.986°N, 3.193°W |
| Moel y Faen (Mynydd Llantysilio) | SJ185475 | map | 53.018°N, 3.216°W |
| Moel y Gaer, Llandysilio | SJ166463 | map | 53.007°N, 3.244°W |
| Moel y Gamelin | SJ176465 | map | 53.009°N, 3.229°W |
 Ardaloedd Gwarchod Cymru | ||||
|---|---|---|---|---|
| Parciau Cenedlaethol |
| .svg) | ||
| Harddwch Naturiol |
| |||
| Arfordir Treftadaeth | ||||
| Gwarchodfeydd Natur | ||||
| Safleoedd gwyddonol |
| |||
| Llefydd Ewropeaidd (–2020) | ||||
| Eraill | ||||
