Movatterモバイル変換


[0]ホーム

URL:


Neidio i'r cynnwys
Wicipedia
Chwilio

Asia

Oddi ar Wicipedia
Asia
Enghraifft o:cyfandir, rhan fawr o blaned Daear,rhanbarth Edit this on Wikidata
Poblogaeth4,977,954,915 Edit this on Wikidata
Rhan oy Ddaear,Ewrasia,Affrica-Ewrasia, Ostfeste, Afro-Asia Edit this on Wikidata
Yn cynnwysDwyrain Asia,De-ddwyrain Asia,Canolbarth Asia,De Asia,Y Dwyrain Canol,Gogledd Asia,De-orllewin Asia Edit this on Wikidata
Map
Dynodwyr
Freebase/M/0j0k edit this on wikidata
Tudalen CominFfeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia
Delwedd cyfansawdd lloeren o Asia

Asia ywcyfandir mwyaf a mwyaf poblog yDdaear, a leolir yn bennaf yn Hemisffer y Dwyrain a'rGogledd. Mae'n rhannuehangdir cyfandirolEwrasia â chyfandirEwrop, a thir cyfandirolAffro-Ewrasia agAffrica ac Ewrop. Mae Asia'n cwmpasu ardal o tua 44,579,000 km sg (17,212,000 milltir sg), tua 30% o gyfanswm arwynebedd tir y Ddaear ac 8.7% o gyfanswm arwynebedd y Ddaear. Bu'r cyfandir yn gartref i fwyafrif y boblogaeth ddynol ers amser maith,[1] a dyma safle llawer o'r gwareiddiadau cyntaf yr hil ddynol. Mae ei 4.7 biliwn o bobl[2] yn cyfrif am tua 60% o boblogaeth y byd.[3]

Yn gyffredinol, mae Asia wedi'i ffinio i'r dwyrain gan yCefnfor Tawel, i'r de ganGefnfor India, ac i'r gogledd gan Gefnfor yrArctig. Mae ffin Asia ag Ewrop yn adeiladwaith hanesyddol adiwylliannol, gan nad oes gwahaniad ffisegol a daearyddol clir rhyngddynt. Mae braidd yn fympwyol ac wedi symud ers ei genhedlu cyntaf mewn hynafiaeth glasurol. Mae rhannu Ewrasia yn ddau gyfandir yn adlewyrchu gwahaniaethau diwylliannol, ieithyddol ac ethnig y Dwyrain-Gorllewin, y mae rhai ohonynt yn amrywio ar sbectrwm yn hytrach na gyda llinell solat. Lleolir Asia i'r dwyrain oGamlas Suez ac i'r dwyrain o'r Culfor Twrcaidd, yMynyddoeddWral ac Afon Wral, ac i'r de oFynyddoedd y Cawcasws a'r MôrCaspia a'rMôr Du, gan ei wahanu oddi wrth Ewrop.[4]

Daeth Tsieina acIndia i fod yr economïau mwyaf yn y byd rhwng 1 i 1800 OC. Roedd Tsieina'n bŵer economaidd mawr a denodd lawer i'r dwyrain,[5][6][7] ac iddyn nhw roedd cyfoeth a ffyniant chwedlonol diwylliant hynafol India yn personoli Asia, gan ddenu masnach, fforio a gwladychiaeth Ewropeaidd. Mae'r darganfyddiad o lwybr traws-Iwerydd o Ewrop i America gan Columbus wrth chwilio am lwybr i India'n dangos y diddordeb dwfn hwn. Daeth yFfordd y Sidan yn brif lwybr masnachu dwyrain-gorllewin yng nghefn g wlad Asia tra safai Culfor Malacca fel prif lwybr morol. Mae Asia wedi arddangos dynameg economaidd (yn enwedig Dwyrain Asia) yn ogystal â thwf aruthrol yn y boblogaeth yn ystod yr20g, ond mae twf cyffredinol y boblogaeth wedi gostwng ers hynny.[8] Asia oedd man geni y rhan fwyaf o grefyddau prif ffrwd y byd gan gynnwysHindŵaeth,Zoroastrianiaeth,Iddewiaeth,Jainiaeth,Bwdhaeth,Conffiwsiaeth,Taoaeth,Cristnogaeth,Islam,Sikhaeth, yn ogystal â llawer o grefyddau eraill.

O ystyried ei maint a'i hamrywiaeth, efallai bod gan y cysyniad o Asia -enw sy'n dyddio'n ôl i hynafiaeth glasurol - fwy i'w wneud âdaearyddiaeth ddynol nadaearyddiaeth ffisegol.  Amrywia'n fawr o fewnei rhanbarthau o ran grwpiau ethnig, diwylliannau, amgylcheddau, economeg, cysylltiadau hanesyddol a systemau llywodraethu. Mae ganddi hefyd gymysgedd o lawer o hinsoddau gwahanol yn amrywio o'r de cyhydeddol i'r anialwch poeth yn yDwyrain Canol, ardaloedd tymherus yn y dwyrain a chanol y cyfandir i ardaloedd is-arctig a phegynol ynSiberia.

Geirdarddiad

[golygu |golygu cod]

Daw'r gairAsia o'r gairGroeg Ασία (Asia). Digwydd y gair am y tro cyntaf yng ngwaith yr hanesydd GroegHerodotus (c.440 CC), sy'n cyfeirio atAsia Leiaf ac Asia wrth drafodRhyfeloedd Groeg a Phersia a'rYmerodraeth Bersiaidd.

Asia Ptolemi

Yn fras, cysyniadGroegaidd yw "Asia"[9] er nad yw hyn yn cyfateb i'r cyfandir cyfan a adwaenir ar hyn o bryd wrth yr enw hwnnw. Daw'r gair Asia o lenyddiaethLadin, lle ceir yr un ffurf, "Asia". Yddangosodd y term 'Asia Leiaf' yn y Gymraeg yn 1858,[10] ond mae'n bosib i'r gair ddod i Gymru cyn hynny, o bosib gan y Rhufeiniaid. Mae ffynhonnell eithaf y gair Lladin yn ansicr, er bod sawl damcaniaeth wedi'u cyhoeddi. Un o'r ysgrifenwyr clasurol cyntaf i ddefnyddio Asia fel enw ar yr holl gyfandir oeddPlinius yr Hynaf.[11]

Diffiniad a ffiniau

[golygu |golygu cod]

Ffin Asia-Affrica

[golygu |golygu cod]

Y ffin rhwng Asia ac Affrica yw'rMôr Coch,Gwlff Suez, aChamlas Suez.[12] Mae hyn yn gwneud yr Aifft ynwlad draws-gyfandirol, gydaphenrhyn Sinai yn Asia a gweddill y wlad yn Affrica.

Ffin Asia-Ewrop

[golygu |golygu cod]

Mae rhaniad triphlyg yr Hen Fyd i Ewrop, Asia ac Affrica wedi bod yn cael ei ddefnyddio ers y6g CC, oherwydd daearyddwyr Groegaidd felAnacsimandros aHecataeus.  Gosododd Anaximander y ffin rhwng Asia ac Ewrop ar hyd Afon Phasis (Afon Rioni heddiw) ynGeorgia o'rCawcasws (o'i cheg ger Poti ar arfordir yMôr Du, trwy Fwlch Surami ac ar hydAfon Kura i'rMôr Caspia), confensiwn a ddilynwyd o hyd ganHerodotus yn y5g CC.[13] Yn ystod ycyfnod Hellenistaidd,[14] adolygwyd y confensiwn hwn, a bellach ystyrir y ffin rhwng Ewrop ac Asia felAfon Tanais (Afon Don heddiw). Dyma'r confensiwn a ddefnyddiwyd gan awduron y cyfnod Rhufeinig felPosidonius,[15]Strabo[16] aPtolemi.[17]

Daearyddiaeth

[golygu |golygu cod]
Prif:Daearyddiaeth Asia

Mae Asia yn cynnwys tua thraean o dir y byd (44.4 miliwn km²). Mae ei hyd eithaf o'rgorllewin i'rdwyrain yn 11,000 km, ac yn 8,500 km o'r gogledd i'r de. Mae'r rhan fwyaf o Asia, o bell ffordd, yn gorwedd yn uwch na'rCyhydedd ynhemisffer y gogledd. Dim ond rhai rhannau oDde-ddwyrain Asia acisgyfandir India sydd i'r de o'r Cyhydedd.

Mae'r cyfandir yn cyffwrdd â'rMôr Arctig yn y gogledd,y Cefnfor Tawel yn y dwyrain aChefnfor India yn y de. Yn y gorllewin mae Asia yn ffinio agEwrop,y Môr Canoldir, rhan ddwyreiniolGogledd Affrica a'rMôr Coch. MaeMôr Bering, sy'n rhan o'r Cefnfor Tawel, yn gwahanu Siberia yng ngogledd-ddwyrain Asia aGogledd America.Gorynys Arabia,India,Gorynys Malaya,Corea aKamchatka yw'r mwyaf a'r pwysicaf o'r gorynysoedd niferus ar y cyfandir. Oddi ar arfordir y gogledd-ddwyrain ceir ynysSachalin, ynysoeddJapan aTaiwan.

Yn is i lawr mae De-ddwyrain Asia yn cynnwys nifer fawr iawn o ynysoedd; y pwysicaf ohonynt yw ynysoeddLuzon aMindanao yn yY Philipinau,Borneo, yr ynysoeddIndonesaiddSumatra,Java aSulawesi,Timor aGini Newydd. Yr ynysoedd pwysicaf oddi ar arfordir de Asia ywCeylon (Sri Lanca),Maldives acYnysoedd Andaman. Mae'r moroedd llai sy'n perthyn i Asia yn cynnwys y Môr Coch rhwngArabia a gogledd-ddwyrainAffrica,Môr Arabia rhwng dwyrain Arabia a gorllewin India,Bae Bengal rhwng dwyrain India aMyanmar,Môr De Tsieina,Môr Dwyrain Tsieina rhwng Taiwan a Japan,y Môr Melyn rhwng gogledd-ddwyrain Tsieina a Corea,Môr Japan rhwng Japan aManchuria, aMôr Okhotsk rhwng Siberia a Kamchatka.

Mae cadwyni mynydd pwysicaf Asia yn cynnwysMynyddoedd Cawcasws, yrHindu Kush, yKarakoram,Mynyddoedd Pamir, yTien Shan, yKunlun Shan a'rHimalaya ei hun sy'n cynnwysEverest, mynydd uchaf y byd.

Mae mynyddoedd yrHimalaya yn gartref i rai o gopaon uchaf y blaned.

Asia yw'r cyfandir mwyaf ar y Ddaear. Mae'n gorchuddio 9% o gyfanswm arwynebedd y Ddaear (neu 30% o'i arwynebedd tir), ac mae ganddi'r arfordir hiraf, sef 62,800 km (39,022 milltir). Diffinnir Asia yn gyffredinol fel un sy'n cynnwys pedair rhan o bump dwyreiniolEwrasia. Fe'i lleolir i'r dwyrain oGamlas Suez aMynyddoedd Wral, ac i'r de oFynyddoedd y Cawcasws (neu Iselder Kuma-Manych ), MôrCaspia a'rMôrDu.[4] Mae wedi'i ffinio i'r dwyrain gan y Cefnfor Tawel, i'r de gan Gefnfor India ac i'r gogledd gan Gefnfor yr Arctig. Mae Asia wedi'i hisrannu'n 49 gwlad, ac mae pump ohonyn nhw (Georgia,Azerbaijan,Rwsia,Kazakhstan aThwrci) ynwledydd traws-gyfandirol sy'n gorwedd yn rhannol yn Ewrop. Yn ddaearyddol, mae Rwsia yn rhannol yn Asia, ond fe'i hystyrir yn genedl Ewropeaidd, yn ddiwylliannol ac yn wleidyddol.

MaeAnialwch Gobi ymMongolia ac mae Anialwch Arabia'n ymestyn ar draws llawer o'rDwyrain Canol.Afon Yangtze yn Tsieina yw'r afon hiraf yn y cyfandir. YrHimalaya rhwngNepal a Tsieina yw'r gadwyn o fynyddoedd uchaf yn y byd. Mae coedwigoedd glaw trofannol yn ymestyn ar draws llawer o dde Asia ac mae coedwigoedd conwydd a chollddail yn gorwedd ymhellach i'r gogledd.

  • Lagynau Kerala
    Lagynau Kerala
  • Paith Mongolia
    Paith Mongolia
  • Carst De Tsieina
    Carst De Tsieina
  • Mynyddoedd Altai
    Mynyddoedd Altai
  • Dyffryn Hunza
    Dyffryn Hunza
  • Atolau Maldives
    Atolau Maldives
  • Wadi Rum yn yr Iorddonen
    Wadi Rum yn yr Iorddonen

Prif ranbarthau

[golygu |golygu cod]
Rhannu Asia yn rhanbarthau gan yr UNSD

Mae gwahanol ddulliau o ymdrin ag Asia. Defnyddir yr israniad canlynol o ranbarthau, ymhlith eraill, gan asiantaeth ystadegau'r Cenhedloedd Unedig UNSD. Mae'r rhaniad hwn o Asia yn rhanbarthau gan y Cenhedloedd Unedig yn cael ei wneud am resymau ystadegol yn unig ac nid yw'n awgrymu unrhyw ragdybiaeth ynghylch cysylltiadau gwleidyddol neu gysylltiadau eraill â gwledydd a thiriogaethau.[18]

Hinsawdd

[golygu |golygu cod]

Mae gan Asia nodweddion hinsawdd hynod o amrywiol: o arctig ac isarctig yn Siberia i drofannol yn ne India a De-ddwyrain Asia. Mae'n llaith ar draws adrannau de-ddwyreiniol, ac yn sych ar draws llawer o'r mewndir. Ceir yn y rhannau gorllewinol o Asia rai o'r amrediadau tymheredd dyddiol mwyaf ar y Ddaear. Mae cylchrediad y monsŵn yn dylanwadu'n drwm ar adrannau deheuol a dwyreiniol y cyfandir, oherwydd presenoldeb yr Himalayas sy'n tynnu lleithder i mewn yn ystod yr haf. Mae rhannau de-orllewinol y cyfandir yn boeth. Siberia yw un o'r lleoedd oeraf ynHemisffer y Gogledd, a gall weithredu fel ffynhonnell masau aer arctig ar gyfer Gogledd America. Mae'r lle mwyaf gweithgar ar y Ddaear ar gyfer gweithgaredd seiclon trofannol i'r gogledd-ddwyrain o Ynysoedd yPhilipinau ac i'r de o Japan.

Nododd arolwg a gynhaliwyd yn 2010 gan sefydliad dadansoddi risg byd-eang Maplecroft 16 o wledydd sy'n agored iawn i newid hinsawdd. Cyfrifwyd pa mor agored i niwed oedd pob gwlad gan ddefnyddio 42 o ddangosyddion cymdeithasol, economaidd ac amgylcheddol, a nododd yr effeithiau tebygol ar y newid hinsawdd yn ystod y 30 mlynedd nesaf. Roedd gwledydd AsiaiddBangladesh,India, Ynysoedd y Philipinau,Fietnam,Gwlad Tai,Pacistan,Tsieina aSri Lanka ymhlith yr 16 gwlad oedd yn wynebu risg eithafol oherwydd newid hinsawdd.[19][20][21]

Mae rhai sifftiau eisoes yn digwydd. Er enghraifft, mewn rhannau trofannol o India gyda hinsawdd lled-cras, cynyddodd y tymheredd 0.4 °C rhwng 1901 a 2003. Nod astudiaeth yn 2013 gan y Sefydliad Ymchwil Cnydau Rhyngwladol ar gyfer y Trofannau Lled-Arid (ICRISAT) oedd dod o hyd i ddulliau a thechnegau sy'n seiliedig ar wyddoniaeth, o blaid y tlawd a fyddai'n galluogi systemau amaethyddol Asia i ymdopi â newid hinsawdd, tra'n dod â budd i ffermwyr tlawd a bregus. Roedd argymhellion yr astudiaeth yn amrywio o wella’r defnydd o wybodaeth hinsawdd mewn cynllunio lleol a chryfhau gwasanaethau agro-gynghori ar sail tywydd, i ysgogi arallgyfeirio incwm aelwydydd gwledig a darparu cymhellion i ffermwyr fabwysiadu mesurau cadwraeth adnoddau naturiol i wella gorchudd coedwigoedd, ailgyflenwidŵr daear a defnyddioynni adnewyddadwy.

Mae deg gwlad Cymdeithas Cenhedloedd De-ddwyrain Asia (ASEAN) - Brunei, Cambodia, Indonesia, Laos, Malaysia, Myanmar, Ynysoedd y Philipinau, Singapôr, Gwlad Tai a Fietnam - ymhlith y rhai sydd fwyaf agored i effeithiaunewid hinsawdd yn y byd; fodd bynnag, nid yw ymdrechion lliniaru hinsawdd ASEAN yn gymesur â'r bygythiadau a'r risgiau hinsawdd y mae'n eu hwynebu.[22]

Demograffeg

[golygu |golygu cod]
Y boblogaeth hanesyddol
BlwyddynPobl.±%
1500243,000,000—    
1700436,000,000+79.4%
1900947,000,000+117.2%
19501,402,000,000+48.0%
19993,634,000,000+159.2%
20164,462,676,731+22.8%

Crefyddau

[golygu |golygu cod]

Mae gwreiddiau llawer o brif grefyddau'r byd yn Asia, gan gynnwys y pump sy'n cael eu hymarfer fwyaf yn y byd (ac eithrioanghrefydd ), sefCristnogaeth,Islam,Hindŵaeth, crefydd werin Tsieineaidd (a ddosberthir felConffiwsiaeth aThaoaeth), aBwdhaeth yn y drefn honno. Mae mytholeg Asiaidd yn gymhleth ac yn amrywiol. India yw crudHindŵaeth,Siciaeth aBwdiaeth, a dawTaoaeth aChonffiwsiaeth o Tsieina. Yn y gogledd ArctaiddShamaniaeth yw'r grefydd frodorol ac yn Japan maeShinto yn cydfyw â Bwdiaeth. Mae stori'rDilyw Mawr er enghraifft, fel y’i cyflwynir i Iddewon yn y Beibl Hebraeg yn naratifNoa — ac yn ddiweddarach i Gristnogion yn yrHen Destament, ac iFwslemiaid yn yQur’an — i’w chanfod gyntaf ym mytholeg Mesopotamaidd, yn yr Enûma Eliš acEpig o Gilgamesh. Mae mytholeg Hindŵaidd yn yr un modd yn sôn am avatar oVishnu ar ffurf pysgodyn a rybuddiodd Manu o lifogydd ofnadwy. Maechwedloniaeth Tsieineaidd hynafol hefyd yn sôn am Lifogydd Mawr yn ymestyn dros genedlaethau, un a oedd yn gofyn am ymdrechion cyfunol ymerawdwyr a diwinyddiaeth i'w reoli.

Economi

[golygu |golygu cod]

Yn nhermaucynnyrch mewnwladol crynswth (PPP), ceir yr economi genedlaethol fwyaf yn Asia ynNgweriniaeth Pobl Tsieina (GPCh). Dros y degawd diweddaf, mae economïau Tsieina acIndia wedi tyfu'n gyflym iawn, gyda'r ddwy wlad yn mwynhau cyfradd cynnydd blynyddol cyfartalog o dros 7%. GPCh yw'r economi ail fwyaf yn y byd ar ôl yrUnol Daleithiau, ac mae'n cael ei dilyn ganJapan ac India fel economïau trydydd a phedwaredd mwyaf y byd yn ôl eu trefn (yn nesaf daw economïau'r gwledydd Ewropeaidd, er enghraifftyr Almaen,DU,Ffrainc a'rEidal).

Economi Asia
Poblogaeth:4.001 biliwn
CMC (PPP):US$18.077 triliwn
CMC (Pres):$8.782 triliwn
CMC/pen (PPP):$4,518
CMC/pen (Pres):$2,195
Cynnydd blynyddol yn
CMC y pen:
Incwm y 10% top:
Miliwnyddion:2.0 miliwn (0.05%)
Mae gan Singapore un o'r porthladdoedd cynwysyddion prysuraf yn y byd a hi yw'r bedwaredd ganolfan fasnachu cyfnewid tramor fwyaf yn y byd.

Asia sydd â'r economi gyfandirol fwyaf yn ôl cynnyrch mewnwladol crynswth(CMC Enwol) apharedd gallu prynu(PPP) yn y byd, a dyma'r rhanbarth economaidd sy'n tyfu gyflymaf.[23] Yn 2018, yr economïau mwyaf yn Asia yw Tsieina, Japan, India, De Korea, Indonesia a Thwrci - hyn yn seiliedig ar CMC a PPP.[24] Yn seiliedig ar Leoliadau Swyddfa Byd-eang 2011, Asia oedd yn dominyddu'r lleoliadau swyddfa gyda 4 o'r 5 uchaf yn Asia: Hong Kong, Singapôr,Tokyo aSeoul. Mae gan tua 68% o gwmnïau rhyngwladol swyddfa yn Hong Kong.[25]

Ar ddiwedd y1990au a dechrau'r 2000au, tyfodd economïau Tsieina[26] ac India yn eithriadol o gyflym, y ddau gyda chyfradd twf blynyddol cyfartalog o fwy nag 8%. Ymhlith y cenhedloedd gyda thwf uchel iawn eraill y mae Israel, Malaysia, Indonesia, Bangladesh, Gwlad Tai, Fietnam, a Philippines, a cheir cenhedloedd sy'n gyfoethog o fwynau fel Kazakhstan, Turkmenistan, Iran, Brunei, yr Emiraethau Arabaidd Unedig,Catar,Coweit, Saudi Arabia, Bahrain ac Oman.

Yn ôl yr hanesydd economaidd Angus Maddison yn ei lyfrThe World Economy: A Millennial Perspective, India oedd ag economi fwya'r byd rhwng 0 CC a1000 CC. Yn hanesyddol, India oedd yr economi fwyaf yn y byd am y rhan fwyaf o'r ddau fileniwm rhwng y 1af a'r 19g, gan gyfrannu 25% o allbwn diwydiannol y byd.[27][28][29][30] Tsieina oedd yr economi fwyaf a mwyaf datblygedig yn y byd am lawer o'r hanes cofnodedig ar y cyd ag India.[31][32][33] Am sawl degawd ar ddiwedd yr20g Japan oedd yr economi fwyaf yn Asia ac ail-fwyaf o unrhyw genedl unigol yn y byd, ar ôl rhagori ar yrUndeb Sofietaidd (wedi'i fesur mewn cynnyrch deunydd net) yn 1990 a'r Almaen ym 1968. (DS: Mae nifer o economïau uwchgenedlaethol yn fwy, megis yrUndeb Ewropeaidd (UE), Cytundeb Masnach Rydd Gogledd America (NAFTA) neuAPEC ). Daeth hyn i ben yn 2010 pan oddiweddodd Tsieina Japan i ddod yn ail economi fwya'r byd.

Ar ddiwedd y1980au a dechrau'r1990au, roeddCMC Japan bron mor fawr (dull cyfradd gyfnewid gyfredol) â gweddill Asia gyda'i gilydd.[34] Ym 1995, roedd economi Japan bron yn gyfartal ag economi UDA fel yr economi fwyaf yn y byd am ddiwrnod, ar ôl i arian cyfred Japan gyrraedd y lefel uchaf erioed o 79yen /UD$. Roedd twf economaidd yn Asia ers yr Ail Ryfel Byd i'r 1990au wedi'i ganolbwyntio yn Japan yn ogystal â De Korea, Taiwan, Hong Kong a Singapôr sydd wedi'u lleoli yn ymyl yMôr Tawel, a elwir yn deigrod Asiaidd, sydd bellach i gyd wedi derbyn datblygiad. statws gwlad, gyda'r CMC uchaf y pen yn Asia.[35]

Mumbai yw un o'r dinasoedd mwyaf poblog ar y cyfandir. Mae'r ddinas yn ganolbwynt i seilwaith a thwristiaeth y wlad, ac mae'n chwarae rhan hanfodol yn economi India.

Rhagwelir y bydd India'n goddiweddyd Japan o ran CMC enwol erbyn 2025.[36] Erbyn 2027, yn ôl Goldman Sachs, Tsieina fydd â'r economi fwyaf yn y byd. Mae sawl bloc masnach yn bodoli, a'r mwyaf datblygedig ywCymdeithas Cenhedloedd De-ddwyrain Asia.

Nwyddau naturiol

[golygu |golygu cod]

Asia yw cyfandir mwyaf y byd, ac felly'n gyfoethog mewn nwyddau naturiol, megispetroliwm ahaearn.

Mae cynhyrchiant uchel ym mydamaeth, yn enwedig yn achosreis, yn cynnal dwysedd poblogaeth uchel yn y gwledydd sydd yn yr ardal gynnes a llaith ar y Cyhydedd neu yn ei gyffiniau. Mae'r prif cynhyrchion amaethyddol eraill yn cynnwysgwenith acieir.

Maecoedwigaeth i'w chael ar raddfa helaeth drwy Asia i gyd, ac eithrio de-orllewin a chanolbarth y cyfandir. Maepysgota yn un o brif ffynonellau bwyd Asia, yn enwedig ynJapan.

Ieithoedd

[golygu |golygu cod]

Mae Asia'n gartref i sawlteulu o ieithoedd ac mae gan y rhan fwyaf o wledydd yn Asia fwy nag un iaith a siaredir yn frodorol. Er enghraifft, yn ôl Ethnologue, siaredir mwy na 600 o ieithoedd yn Indonesia, siaredir mwy nag 800 o ieithoedd yn India, a siaredir mwy na 100 ynYnysoedd y Philipinau. Mae gan Tsieina lawer o ieithoedd a thafodieithoedd mewn gwahanol daleithiau.

Gwrthdaro modern

[golygu |golygu cod]
Trên arbennig i ffoaduriaid yn Ambala,Punjab yn ystod y cyfnod pan fedianwyd India gan Loegr (1947)
Lluoedd milwrol yr Unol Daleithiau yn gollwng Napalm ar safleoedd yViet Cong ym 1965
Sifiliaid clwyfedig yn cyrraedd ysbyty ynAleppo yn ystodRhyfel Cartref Syria, Hydref 2012

Dyma rai o’r digwyddiadau a oedd yn ganolog i diriogaeth Asia yn ymwneud â’r berthynas â’r byd y tu allan ar ôlyr Ail Ryfel Byd :

Diwylliant

[golygu |golygu cod]

Gwobrau Nobel

[golygu |golygu cod]
Dyfarnwyd yWobr Nobel am Lenyddiaeth i'r polymath IndiaiddRabindranath Tagore ym 1913, a daeth ynenillydd Nobel cyntaf Asia.

Daeth y polymathRabindranath Tagore, bardd Bengali, dramodydd, ac awdur o Santiniketan, India, yn 1913 y cyntaf iennill gwobr Nobel o Asia. EnilloddWobr Nobel mewn Llenyddiaeth am effaith nodedig ei weithiau rhyddiaith a'i feddwl barddonol ar Saesneg, Ffrangeg, a llenyddiaethau cenedlaethol eraill Ewrop a'r Americas. Ef hefyd yw awdur anthemau cenedlaetholBangladesh ac India.

Ymhlith yr awduron Asiaidd eraill a enillodd Wobrau Nobel am lenyddiaeth maeYasunari Kawabata (Japan, 1968), Kenzaburō Ōe (Japan, 1994),Gao Xingjian (Tsieina, 2000),Orhan Pamuk (Twrci, 2006), aMo Yan (Tsieina, 2012). Efallai y bydd rhai yn ystyried yr awdur Americanaidd,Pearl S. Buck, enillydd gwobr Nobel er anrhydedd o Asia, wedi treulio cryn amser yn Tsieina yn ferch i genhadon, ac wedi seilio llawer o'i nofelau, sefThe Good Earth (1931) aThe Mother (1933), yn ogystal â bywgraffiadau ei rhieni am eu cyfnod yn Tsieina,The Exile andFighting Angel, a enillodd y wobr Lenyddiaeth iddi yn 1938.

Japan sydd wedi ennill y nifer fwyaf o Wobrau Nobel o unrhyw genedl Asiaidd gyda 24 ac yna India, sydd wedi ennill 13.

Mae enillwyr Gwobr Nobel Asiaidd eraill yn cynnwys Subrahmanyan Chandrasekhar, Abdus Salam,Malala Yousafzai, Robert Aumann, Menachem Begin, Aaron Ciechanover, Avram Hershko, Daniel Kahneman,Shimon Peres,Yitzhak Rabin,Ada Yonath Bishop,Yasser Arafat -Holipsé Bishop, Yasser Arafat- Holipsé Ximenes Belo oTimor Leste,Kim Dae-jung, a 13 o wyddonwyr o Japan. Daw mwyafrif y dyfarnwyr dywededig o Japan acIsrael ac eithrio Chandrasekhar a Raman (India), Abdus Salam a Malala Yousafzai, (Pacistan),Yasser Arafat (Tiriogaethau Palesteinaidd), Kim (De Korea), a Horta a Belo (Timor Leste).

Mae'r Dalai Lama wedi derbyn tua wyth deg pedwar o wobrau dros ei yrfa ysbrydol a gwleidyddol.[37] Ar 22 Mehefin 2006, daeth yn un o ddim ond pedwar o bobl erioed i gael eu cydnabod â Dinasyddiaeth er Anrhydedd gan Lywodraethwr Cyffredinol Canada. Ar 28 Mai 2005, derbyniodd Wobr Nadolig Humphreys gan Gymdeithas Fwdhaidd y Deyrnas Unedig. Y mwyaf nodedig oedd Gwobr Heddwch Nobel, a gyflwynwyd iddo ynOslo,Norwy ar 10 Rhagfyr 1989.

Gwledydd Asia

[golygu |golygu cod]
Gwledydd o Asia
Gwledydd o Asia

Cyfeiriadau

[golygu |golygu cod]
  1. "The World at Six Billion". UN Population Division. Archifwyd o'rgwreiddiol ar 5 March 2016.
  2. "Asia Population 2022 (Demographics, Maps, Graphs)".worldpopulationreview.com. Cyrchwyd21 February 2022.
  3. "Population of Asia. 2019 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women".populationof.net. Cyrchwyd2 June 2019.
  4. 4.04.1National Geographic Atlas of the World (arg. 7th). Washington, D.C.:National Geographic. 1999.ISBN 978-0-7922-7528-2.
  5. Nalapat, M. D."Ensuring China's 'Peaceful Rise'". Archifwyd o'rgwreiddiol ar 10 January 2010. Cyrchwyd22 January 2016.
  6. Dahlman, Carl J; Aubert, Jean-Eric. China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st Century. WBI Development Studies. World Bank Publications. Accessed January 22, 2016. World Bank Publications. 2000.ISBN 978-0-8213-5005-8. Cyrchwyd9 November 2017.
  7. "The Real Great Leap Forward".The Economist. 30 September 2004. Archifwyd o'rgwreiddiol ar 27 December 2016.
  8. "Like herrings in a barrel".The Economist (Millennium issue: Population). 23 December 1999. Archifwyd o'rgwreiddiol ar 4 January 2010.
  9. Reid, T.R.Confucius Lives Next Door: What living in the East teaches us about living in the west Vintage Books(1999).
  10. "Geiriadur Prifysgol Cymru".Geiriadur Prifysgol Cymru. 11 Ebrill 2022. Cyrchwyd11 Ebrill 2022.
  11. "Asia – Origin and meaning of Asia by Online Etymology Dictionary".Etymonline.com. Archifwyd o'rgwreiddiol ar 25 May 2017. Cyrchwyd9 November 2017.
  12. "Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East", Cultural Sociology of the Middle East, Asia, & Africa: An Encyclopedia (SAGE Publications, Inc.), 2012, doi:10.4135/9781452218458.n112, ISBN 978-1-4129-8176-7
  13. Histories 4.38.
  14. according to Strabo (Geographica 11.7.4) even at the time ofAlexander, "it was agreed by all that the Tanais river separated Asia from Europe" (ὡμολόγητο ἐκ πάντων ὅτι διείργει τὴν Ἀσίαν ἀπὸτῆς Εὐρώπης ὁ Τάναϊς ποταμός; c.f.
  15. W. Theiler,Posidonios
  16. I. G. Kidd (ed.
  17. Geographia 7.5.6
  18. "Standard Country or Area Codes for Statistical Use (M49 Standard)". UN Statistica Division.
  19. "Asia tops climate change's 'most vulnerable' list".New Scientist (yn Saesneg). Cyrchwyd17 December 2020.
  20. "Which countries are most threatened by and vulnerable to climate change?".Iberdrola (yn Saesneg). Cyrchwyd17 December 2020.
  21. "Global Climate Risk Index 2020 – World".ReliefWeb (yn Saesneg). Cyrchwyd17 December 2020.
  22. Overland, Indra; Sagbakken, Haakon Fossum; Chan, Hoy-Yen; Merdekawati, Monika; Suryadi, Beni; Utama, Nuki Agya; Vakulchuk, Roman (December 2021). "The ASEAN climate and energy paradox". Energy and Climate Change 2: 100019. doi:10.1016/j.egycc.2020.100019.
  23. "World Economic Outlook (October 2018) – GDP, current prices".imf.org.
  24. "Largest_Economies_in_Asia".Aneki.com. Archifwyd o'rgwreiddiol ar 2022-07-30. Cyrchwyd9 November 2017.
  25. "Hong Kong, Singapore, Tokyo World's Top Office Destinations".CFO innovation ASIA. Archifwyd o'rgwreiddiol ar 7 August 2011. Cyrchwyd21 July 2011.
  26. Farah, Paolo Davide (4 August 2006). Five Years of China WTO Membership: EU and US Perspectives About China's Compliance With Transparency Commitments and the Transitional Review Mechanism. SSRN 916768.
  27. Maddison, Angus (20 September 2007).Contours of the World Economy 1-2030 AD: Essays in Macro-Economic History.ISBN 978-0-19-164758-1.
  28. Angus, Maddison (25 September 2003).Development Centre Studies the World Economy Historical Statistics: Historical Statistics.ISBN 9789264104143.
  29. Bairoch, Paul (1995).Economics and world history : Myths and paradoxes.ISBN 978-0-226-03463-8.
  30. "Table B–18. World GDP, 20 Countries and Regional Totals, 0–1998 A.D."(PDF).theworldeconomy.org. Cyrchwyd20 September 2021.
  31. Professor M.D. Nalapat (11 Medi 2001)."Ensuring China's "Peaceful Rise"". Bharat-rakshak.com. Archifwyd o'rgwreiddiol ar 10 January 2010. Cyrchwyd1 Mehefin 2010.
  32. Dahlman, Carl J; Aubert, Jean-Eric. China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st century. WBI Development Studies. World Bank Publications. Accessed 30 January 2008. Eric.ed.gov. 2000.ISBN 978-0-8213-5005-8. Cyrchwyd1 June 2010.
  33. "The Real Great Leap Forward".The Economist. 30 September 2004. Archifwyd o'rgwreiddiol ar 27 December 2016. Cyrchwyd1 June 2010.
  34. Fagoyinbo B, Joseph (2013).The Armed Forces: Instrument of Peace, Strength, Development and Prosperity. AuthorHouse UK. t. 58.ISBN 978-1-4772-1844-0.
  35. "Rise of Japan and 4 Asian Tigers from". emergingdragon.com. Archifwyd o'rgwreiddiol ar 22 April 2010. Cyrchwyd1 June 2010.
  36. "Commonwealth Business Council-Asia". Archifwyd o'rgwreiddiol ar 28 July 2007. Cyrchwyd12 April 2007.
  37. His Holiness's Teachings at TCV."A Brief Biography – The Office of His Holiness The Dalai Lama". Dalailama.com. Archifwyd o'rgwreiddiol ar 25 May 2010. Cyrchwyd1 June 2010.

Llyfryddiaeth

[golygu |golygu cod]

Darllen pellach

[golygu |golygu cod]
  • Embree, Ainslie T., gol.Gwyddoniadur hanes Asiaidd (1988)
  • Higham, Charles.Gwyddoniadur Gwareiddiadau Hynafol Asiaidd. Ffeithiau ar Ffeil llyfrgell o hanes y byd. Efrog Newydd: Ffeithiau ar Ffeil, 2004.
  • Kamal, Niraj. "Cyfod Asia: Ymateb i Beryglon Gwyn". Delhi Newydd: Wordsmith, 2002,ISBN 978-81-87412-08-3
  • Kapadia, Feroz, a Mandira Mukherjee.Gwyddoniadur Diwylliant a Chymdeithas Asiaidd. Delhi Newydd: Cyhoeddiadau Anmol, 1999.
  • Levinson, David, a Karen Christensen, gol.Gwyddoniadur Asia Fodern. (6 cyf. Meibion Charles Scribner, 2002).

Dolenni allanol

[golygu |golygu cod]
gw  sg  go
Rhanbarthau'rDdaear

Affrica

Canolbarth ·De ·Dwyrain ·Gogledd ·Gorllewin

Yr Amerig

Canolbarth ·Y Caribî ·De ·Gogledd

Asia

Canolbarth ·De ·De-ddwyrain ·De-orllewin ·Dwyrain ·Gogledd

Ewrop

Canolbarth ·De ·Dwyrain ·Gogledd ·Gorllewin

Oceania

Awstralasia ·Melanesia ·Micronesia ·Polynesia

Y Pegynau

Yr Antarctig ·Yr Arctig

Arall
 

Asia-Cefnfor Tawel ·Isgyfandir India ·Y Dwyrain Canol ·Y Dwyrain Pell ·America Ladin
 

Cefnforoedd

Arctig ·Byd ·De ·India ·Iwerydd ·Tawel

Gweler hefyd:Cyfandiroedd y Ddaear
Wiciadur
Wiciadur
Chwiliwch amAsia
ynWiciadur.
Wedi dod o "https://cy.wikipedia.org/w/index.php?title=Asia&oldid=14440232"
Categorïau:
Categorïau cudd:

[8]ページ先頭

©2009-2026 Movatter.jp