Geologik deliller köstere ki, tahminen 5,9 million yıl evelsi Aq deñiz Atlantik okeanından ayırılğan edi veMessina tuzlulıq krizisi vaqtında, qararnen 600 000 yıl devamında, qısmen ya da tamamenqurığan edi, soñra ise tahminen 5,3 million yıl evelsiZanklin suv basması neticesinde qaytadan suvnen tolğan.
Bu deñiz, qadimiy zamanlardatacirler ve seyaatçılar içün müim bir marşrut olıp, regiondaki halqlar arasında ticaret ve medeniy alış-verişni qolaylaştırğan.Aq deñiz regionınıñ tarihi bir çoq zemaneviy cemiyetlerniñ peyda oluvı ve inkişafını añlamaq içün pek müimdir.Roma İmperiyası asırlarca deñiz üzerindedeñiz ükümdarlığını saqlap kelgen ve onıñ bütün yalı boylarını idare etken yekâne devlet olğan.
Aq deñizniñ ortalama terenligi 1500 m, qayd etilgen eñ teren noqtası iseİon deñizindekiKalipso çuqurlığında 5109 ± 1 m teşkil ete. O,30° ve46° ş.e. enlikleri ve6° ğ.b. ve36° ş.b. boyluqları arasında buluna. Onıñ ğarptan şarqqa uzunlığı, Cebelitarıq boğazındanTürkiyeniñ cenübiy-şarqiy yalısındakiİskenderun körfezine qadar, qararnen 4000 kilometrdir. Şimalden cenüpke uzunlığı farqlı yalı sızıqlarına köre pek deñişe ve tek tüz marşrutlar esapqa alınğanına bağlıdır. Uzunlıq deñişmelerini de esapqa alğanda, çoq milletliTriyest körfezinenSidra körfeziniñ Libiya yalısı arasındaki eñ qısqa gemi yolu qararnen 1900 kilometrdir. Suv arareti qışta yımşaq, yazda ise sıcaq ola ve yağıntılarnıñ ekseriyeti serin aylarda yağğanı içünAq deñiz iklim tipine adını bere. Onıñ cenübiy ve şarqiy yalıları içkeride pek uzaq olmağan sıcaq çöller boyunca uzana, amma Aq deñizniñ bütün taraflarındaki yalı boyu, adetince, küçlü deñiz tesirine oğray.
Wadj-Ur ya daWadj-Wer, Aq deñizniñ qadimiy Mısır adıPek kesik yalı sızığı ve çoq sayılı adaları olğanı içün, Yunanistan eñ uzun Aq deñiz yalı sızığına saiptir.
Qadimiy Mısırlılar Aq deñizniWadj-wr/Wadj-Wer/Wadj-Ur (wꜣḏ-wr) dep adlandıra ediler. Bu termin (doğrudan-doğru „büyük yeşil”) Qadimiy Mısırlılar tarafından işlep-çıqarılğanNil deltasınıñ şimalindekipapirus qamışlıqlarınen harakterlengen yarı qatı, yarı suvlu regionğa ve, keñ manada, ondan arığa deñizge berilgen ad edi.[3]
Qadimiy Yunanlar Aq deñizni sadeceἡ θάλασσα (hē thálassa; „Deñiz”) ya da bazıdaἡ μεγάλη θάλασσα (hē megálē thálassa; „Büyük Deñiz”),ἡ ἡμετέρα θάλασσα (hē hēmetérā thálassa; „Bizim Deñizimiz”), ya daἡ θάλασσα ἡ καθ’ ἡμᾶς (hē thálassa hē kath’hēmâs; „etrafımızdaki deñiz”) dep adlandıra ediler.
Romalılar onıMare Magnum („Büyük Deñiz”) ya daMare Internum („İçki Deñiz”) ve,Roma İmperiyasından başlap,Mare Nostrum („Bizim Deñizimiz”) dep adlandıra ediler.Mare Mediterrāneum termini soñra peyda ola:Solin körünir ki, bunı III asırda qullanğan, amma onıñ bizge qadar saqlanıp qalğan eñ erte şaatlığı VI asırğa[4],Seviliyalı Isidornıñ yazılarında rastkele.[5] Bu,Latin tilinde „qaranıñ ortasında, qara içinde” manasına kele,medius („orta”),terra („qara, yer”) ve-āneus („tabiatına saip olğan”) sözleriniñ birleşmesidir.
Zemaneviy yunan adıΜεσόγειος Θάλασσα (mesógeios; „qara içinde”) Latin adınıñ birkalkasıdır (köçürmesidir),μέσος (mésos, „ortada”) veγήινος (gḗinos, „yerge ait”),γῆ (gê, „qara, yer”) sözlerinden. Asıl manası „yer ortasındaki deñiz” olğan ola bilir, „qara ile qapatılğan deñiz” yerine.[6][7]
Zemaneviy Standart Arap tilinde o,al-Baḥr [al-Abyaḍ] al-Mutawassiṭ (البحر [الأبيض] المتوسط) „[Aq] Orta Deñiz” olaraq biline. İslâm ve daa eski Arap edebiyatında o,Baḥr al-Rūm(ī) (بحر الروم ya da بحر الرومي) „Romalılarnıñ Deñizi” ya da „Roma Deñizi” edi. İlk başta bu ad tek şarqiy Aq deñizge nisbeten qullanıla edi, amma soñra bu termin bütün Aq deñizge şamil etildi. Başqa Arap adlarıBaḥr al-šām(ī) (بحر الشام) („Suriye Deñizi”) veBaḥr al-Maghrib (بحرالمغرب) („Ğarp Deñizi”) edi.[11][4]
Qırımtatar tilinde bu „Aq Deñiz”dir, aynı zemaneviyTürk tilinde olğanı kibi„Akdeniz”;Osmanlıcada, ﺁق دڭيز, bu bazıda tekEge deñizini añlata.[12] Bu adnıñ menşei tam añlaşılmay, çünki daa erte Yunan, Bizans ya da İslâm menbalarında bu ad körünmey. Bu,Qara deñizge zıt olaraq berilgen ola bilir.[11][9][13] Fars tilinde bu adBaḥr-i Safīd olaraq tercime etilgen, bu, soñrakiOsmanlıcada da qullanılğan.[11] Oşer şekilde, XIX asır Yunan tilinde deñizΆσπρη Θάλασσα (áspri thálassa; „aq deñiz”) dep adlandırılğan.[14][15]
Yohan Knoblohnıñ aytqanına köre, klassik antik devirdeLevant medeniyetleri cian taraflarını işaretlemek içün renkler qullana ediler: qara şimalni (bu,Qara deñiz adını añlata), sarı ya da mavi şarqni, qırmızı cenüpni (meselâ,Qızıl deñiz) ve aq ğarpnı köstere edi. Bu, yuqarıda añılğanBulğarlarnıñБяло море (Byalo More), TürklerniñAkdeniz ve Arap adlarınıñ – „Aq Deñiz” – sebebini añlata bilir.[16]
↑Rickman Geoffrey The creation ofMare Nostrum: 300 BC – 500 AD // The Mediterranean in History / David Abulafia. — Getty Publications, 2011. — P. 133. —ISBN 978-1-60606-057-5
