Usaraydiyos ngaAbrahamnongrelihiyon angIslam (Inarabo: الإسلام; al-'islām) nga nagsugod sa mga panudlo niMuhammad, usa kaArabo nga inila sa natad sa politika ug relihiyon niadtong ika-7 siglo. Ang pulong nga Islam nagpasabot nga "paghatag", kun ang pagtugyan sa kaugalingon ngadto saGinoo (Inarabo: الله, Allāh).[1] Ang sumusunod sa Islam gitawag ngaMuslim, "ang tawong mitugyan (sa Ginoo)".[2][3] Mokabat og 1.1 bilyon ngadtos 1.8 ka bilyong ang mga Muslim, nga naghimo sa Islam nga ikaduhang labing dako nga relihiyon sakalibotan, sunod saKristiyanismo.[4]
Ang mgaMuslim mituo nga ang Ginoo mihatag saKoran kangMuhammad, ang kataposang propeta sa Ginoo, ug giagaran angKoran sa Sunnah (mga pulong ug buhat ni Muhammad) nga mao ang batakang gigikanan sa Islam.[5] Wala nila giisip nga siMuhammad nga naghimo og bag-ong relihiyon, apan mao ang nagpabalik sa orihinal nga usaraydiyos nga tinuohan nilang Abraham, Moses, Jesus, ug uban pang mga propeta. Ang tradisyong Islamhanon mihupot sa pagtuo nga ang mga Hudeyo ug mga Kristiyano mipusgay sa mga rebelasyon sa Ginoo nga gihatag niadtong mga propetaha pinaagi sa pag-usab sa sulod, sa sayop nga interpretasyon, o kombinasyon sa duha.[6]Ang Islam dunay mga buluhatong pangrelihiyon. Ang mga sumusunod kinahanglan motuman saLima ka mga Haligi sa Islam, nga maoy lima ka tulobagon sa paghiusa sa mga Muslim isip usa ka katilingban.[7] Nag-una sa Lima ka Haligi ang mgaIslamhanong Balaod (sharia) nga naglangkob sa mga balaod nga lakip sa tanang aspeto sa kinabuhi ug katilingban. Kining tradisyona naglakip sa tanan gikan sa kasagaran nga mga butang sama sabalaod sa pagkaon ug ingon man pagpamangko hangtod sapakiggubat ug ingon manzakat.[8]
Hapit tanan nga mga Muslim nasakop sa usa ka mga duha ka denominasyon, angSunni ug angShi'a. Ang pagkabahin nahitabo niadtong pagka-ika 7 siglo tungod sa wala pagkasinabot sa pangulong politikanhon ug relihiyon sa katilingban sa mga Muslim. Mokabat 85 matag-gatos ka Muslim ang Sunni ug 15 matag-gatos ang Shi'a. Ang Islam ang nag-unang relihiyon saTunga-tungang Sidlakan, sa uban pang bahin saAprika ugAsya. Dako nga mga kumonidad usab ang makita saTsina,Peninsulang Balkan saSidlakang Uropa ugRusya. Sa ubang bahin sa kalibotan sama saKasadpang Uropa duna usab didtoy dako-dako nga pundok sa mga lalin nga Muslim. Mokabat og 20 matag-gatos sa mga Muslim ang nagpuyo sa mgaArabong kanasoran,[9] 30% saIndyanong subkontinente ug 15.6% saIndonesia, ang labing dakong nasod nga Muslim ang populasyon.[10]
Etimolohiya ug pasabot
Ang pulong ngaIslam usa ka berbal nga pungan nga gikan satriliteral kun tulo ka titik nga ugat nga gikan saInarabong berbo ngaAslama, nga nagpasabot "pagdawat, pagtugyan ug paghatag." Mao nga ang Islam nagpasabot nga pagdawat ug pagtugyan sa Dios, ug ang mga tumutuo kinahanglan mopakita ini pinaagi sa pag-ampo Kaniya, pagtuman sa Iyang mga sugo, ug paglikay sadaghagdiyos. Ang pulong gihata'g daghang pasabot saKoran. Sa ubang mga linya (ayat), ang kalidad sa Islam isip panguslod nga kombiksyon gipasabot nga: "Kon si kinsa ang mabut-an sa Dios nga giyahan, Iyang palapdan iyang dughan ngadto sa Islam."[11] Ang ubang mga linya naglambigit saislām ugdīn (kasagarang gihubad nga "relihiyon"): "Karon, Akong gihingpit ang inyong relihiyon (dīn) alang kaninyo; Akong gihingpit Akong panalangin diha kaninyo; Akong gisugtan ang Islam isip inyong relihiyon."[12] Ang uban hinuon mipasabot nga ang Islam pagbuhat sa pagbalik ngadto sa Dios ug dili lang usa ka berbal nga pag-angkon sa pagtuo.[13]Usa pa ka teknikal nga pasabot sa Islamikong pagtan-aw mao nga angislam sakop sa tulo nga,imān (pagtuo), ugihsān (kamaayo); diin kini pagrepresentar sa pag-ambahan (`ibādah) ug Islamikong balaod (sharia).[14]
Mga pagtuo
Sumala sa Koran ang tanang Muslim kinahanglan motuo sa Ginoo, sa iyahang mga pagpadayag, iyahang mgaanghel, iyahang mgamensahero, ug sa "Adlaw sa Paghukom".[15] Duna usab silay lain-lain nga pagtuo sa matagsekta. Ang konsepto saSunni nga predestinasyon gitawag usab ngalangitnong sugo[16] samtang ang Shi'a gitawag nila oglangitnong hustisya. SaShi'a ra ang doktrina saImamah, kun ang politikanhon ug espirituhanon nga pagpangulo sa mga Imam.[17]
Ang mga Muslim mituo nga ang Ginoo mihatag sa iyahang kataposang mensahe sa katawhan pinaagi sa propetang Islamhanon nga siMuhammad pinaagi nianghel Gabriel (Jibrīl). Alang kanila, si Muhammad ang kataposangpropeta ug angKoran mao ang mga rebelasyon nga nadawat niya sa kapin duha ka mga dekada.[18] Sa Islam, ang mga propeta mga taw nga gipili sa Ginoo aron mamahimo niyang mga mensahero. Ang mga Muslim mituo nga ang mga propeta taw ug dili langitnon, apan ang uban makahimo man og milagro aron pagmatuod sa ilahang pangangkon. Ang mga propetang Islamhanon giingon nga mao ang kinadul-an sa pagkaperpekto sa tanang taw, ug mga pinili aron modawat sa langitnong pagpadayag-direkta man sa Ginoo kun pinaagi iyang mga anghel. Ang Koran mihisgot og mga daghang mgapropeta sa Islam, nga naglakip nilangAdam,Noah,Abraham,Moses,Jesus ug uban.
NilangAdam,Noah,Abraham,Moses ugJesus, ug uban pa.[19] Ang teyolohiyang Islamhon nagkanayon nga ang tanang mensahero gikan ni Adam nagtudlo sa mensahe sa Islam-paghatag sa pagbuot ngadto sa usa ka Ginoo. Ang Islam giingon sa Koran nga mao ang "unang kinaiyahan nga gihimo sa Ginoo ang katawhan",[20] ug ang Koran miingon usab nga angtukmang pangalang Muslim gihatag ni Abraham.[21]Isip makasaysayanon nga panghitabo, angIslam gikan saArabiya kaniadtong sayong ika-pito ka gatos ka tuig.[22] Ang mga sulat nga Islamhon mipahayag nga angHudismo ugKristiyanismo mao ang sumosunod sa mga tudlo niAbraham. Ang Koran mitawag sa mga Hudeyo ug Kristiyano nga "Mga Taw sa Libro" (ahl al-kitāb), ug milahi kanila gikan sa mga politiyesta. Ang mga Muslim mituo nga bahin sa mga nag-unang kasulatan, angTawrat (Torah) ug angInjil (Maayong Balita), nga napusgay na sa pagpasabot, sa pagkasulat kun ingon ang duha.[6]
Diyos
Ang batakan nga teolohikal nga konseto sa Islam mao angtawhīd nga ang pagtuo nga naay usa lamang ka diyos. Ang Inarabong pulong sa Diyos mao angAllāh; kasagaran sa mga iskolar nagtuo nga kini gikan sa kontraksyon sa mga pulong ngaal- (ang) ugilāh (ginoo, linaki nga porma), nga nagpasabot "ang diyos" (al-ilāh), apan ang uban misubay sa kagikan ani gikan sa Aramikong ''Alāhā.[23] Ang una sa Lima ka Haligi sa Islam, ngatawhīd gisulti sashahadah (testipikasyon), nga nagsulti nga walay diyos apan Ang Diyos, ug si Muhammad ang mensahero sa Diyos. Sa tradisyonal nga Islamikong teolohiya, Ang Ginoo labaw sa tanang masabtan; ang mga MUslim dili tugtan nga mohuna-huna sa hulagway apan sa pag-ampo ug pagasimbahon siya isip tigpanalipod. Bisan ang mga Muslim mituo kangJesus nga propeta, gisalikway ang Kristiyanong doktrina saTrinidad, nga mitandi niini ngadto sa politeyismo. Sa Islamikong Teyolohiya, siJesus usa lamang ka taw ug dili anak sa Diyos;;[24] Ang Diyos gihulagway sa kapitulo (sura) sa Kuran nga "Diyos, ang Usa ug Usa lamang; Diyos, ang Walay Kataposan, Absoluto; walay Siya gipaanakan, ni Siya pinaanak; Ug walay bisag unsa nga sama Kaniya."."[25]
Angshahadah, mao ang batakan nga kredo sa Islam: (Inarabo:أشهد أن لا إله إلاَّ الله و أشهد أن محمد رسول الله "'ašhadu 'al-lā ilāha illā-llāhu wa 'ašhadu 'anna muħammadan rasūlu-llāh", kun "Akong gitabi nga walay laing angayan nga simbahon kondili ang Ginoo lamang ug mitabi usab ako nga si Muhammad ang Propeta sa Ginoo." Kani nga pamahayag mao ang batakan sa uban pang mga pagtuo ug bulohaton sa Islam (bisan ang Shi'a wala molakip sa shahadah isip lain mga haligi, nga usa ka pagtuo). Kinahanglang balikon paglitok sa mga Muslim ang shahadah sa ilahang pag-ampo, ug ang mga dili Muslim nga buot mobalhin sa Islam gikinahanglang motabi usa sa kredo.
AngSalah, kun pag-ampong ritwal, kinahanglan buhaton kalima sa usa kaadlaw. (Apan, ang mga Shi'a gitugtan nga mag-uban inig ka hapon uban sa ilahang pag-ampo, ug inig ka gabii uban sa mga pag-ampo sa gabii). Ang matag salah gihimo nga nag-atubang saKaaba didto sa Mecca. Ang salah gihimo aron sa paghuna-huna sa Ginoo, ug pamaagi aron makapadayag sa pagpasalamat ug pagsimba ngadto kaniya. Ang salah pinugsanay apan mag-agad usahay sa sirkumstasnya. Sa kadaghanang mga Muslim nga nasod, ang tigpahinumdom motawag og Adhan(pagpahinumdom sa pag-ampo) nga ipadungog sa mga taw gikan sa mga moske sa mga tukmang takna. Ang mga pag-ampo gipamulong sa Inarabo, ug naglakip og mga bersikulo gikan saKoran.
Zakat kun ang pagpanghatag og limos. Kini nga bulohaton giagad sa kadaghan sa salapi, ug kini kinahanglan buhaton sa tanan mgaMuslim nga makapaigo niini. Usa ka gikatakadang porsyento ang gitakda aron pagtabang sa mga nanginahanglan ug mga kabos, ug usab pagtabang pagkaylap saIslam. Ang zakat gilakip nga usa ka obligasyong pangrelihiyon (sukawhi sa bulontaryong panghatag) nga ang ilang kaadunahan nga "pasalig gikan sa Ginoo". Ang Koran ug ang hadith miawhag usab sa Muslim nga paghatag pa og labaw isip bulontaryong paghatag (sadaqah). Daghang Shi'ite ang gidahomang mobayad og dugang nga salapi sa dagway sa khum nga buwis, nga ilang gilakip nga usa ka bulohatong ritwal.
Sawm, kun ang pagpuasa sa bulan saRamadan. Ang mga Muslim kinahanglang dili mokaon kun moinom (sa uban pang butang) gikan sa pagsalop sa adlaw hangtod sa pagsidlak sa maong bulana, ug kinahanglang magmatngon sila sa ubang sala. Ang pagpuasa nakapadani sa pagbati aron maduol sa Ginoo, ug sa kanang panahona ilahang ipadayag ang ilahang pagkamapasalamton ug pagsalig ngadto kaniya, pagpangayog pasaylo sa ilahang mga sala, ug ang paghuna-huna sa mga nanginahanglan. Ang Sawm dili pinugsanay sa ubang mga taw nga makapabati kanila og kalisdanan. Alang sa uban, mamahimo ra kini, apan ang nalaktoran nga pagpuasa kinahanglang mausban dayon.
AngHajj, ang pag-adto sa dakbayan saMecca inig ka bulan saDhu al-Hijjah bisan ka usa man lamang sa tibuok kinabuhi. Tanang maayog lawas nga Muslim nga makabayad niini kinahanglang moapil sa pag-adto bisan ka usa man lamang iyahang kinabuhi. Kon ang mga mangadtohay napulo na lamang ka kilometros ang gilay-on, kinahanglan silang magsul-ob sa Ihram nga sanina, nga naglangkob og duha ka puting walay tahi nga panapton. Ang mga ritwal sa Hajj naglakip sa paglakaw kapito ka higayon sa Kaaba, paghikap saItom nga Bato, pagdalagan kapito saBukid sa Safa ugBukid sa Marwah, ug ang makahuloganong pagbato saYawa ngadto saMina. Angpilgrim, kun ang hajji, gipasidunggan sa iyahang dapit bisan miingon ang mga magtudtudlong Islamhon nga ang Hajj unta pagpadayag sa debosyon sa Ginoo kaysa pamaagi aron makakuha og sosyal baroganan.
Reperensya
Ernst, Carl (2004). Following Muhammad: Rethinking Islam in the Contemporary World, University of North Carolina Press.ISBN 0-8078-5577-4.
Novak, David (February 1999). "The Mind ofMaimonides". First Things.
Sahas, Daniel J. (1997). John of Damascus on Islam: The Heresy of the Ishmaelites, Brill Academic Publishers.ISBN 978-90-04-03495-2.
Seibert, Robert F. (1994). "Review: Islam and the West: The Making of an Image (Norman Daniel)". Review of Religious Research 36 (1).
Warraq, Ibn (2000). The Quest for Historical Muhammad, Prometheus.ISBN 978-1-57392-787-1.
Warraq, Ibn (2003). Leaving Islam: Apostates Speak Out, Prometheus.ISBN 1-59102-068-9.
Watt, W. Montgomery (1974). Muhammad: Prophet and Statesman, New, Oxford University Press.
Accad (2003): According to Ibn Taymiya, although only some Muslims accept the textual veracity of the entire Bible, most Muslims will grant the veracity of most of it.
Esposito (1998), pp.6,12
Esposito (2002b), pp.4–5
F. E. Peters (2003), p.9
F. Buhl. "Muhammad".Encyclopaedia of Islam Online.{{cite encyclopedia}}:|access-date= requires|url= (help);Unknown parameter|coauthors= ignored (|author= suggested) (help)
Hava Lazarus-Yafeh. "Tahrif".Encyclopaedia of Islam Online.{{cite encyclopedia}}:|access-date= requires|url= (help)
L. Gardet. "Islam".Encyclopaedia of Islam Online.{{cite encyclopedia}}:|access-date= requires|url= (help);Unknown parameter|coauthors= ignored (|author= suggested) (help)
↑Cyril Glassé,The Concise Encyclopedia of Islam, p. 192
"Islam and Christianity",Encyclopedia of Christianity (2001): Arabic-speakingChristians andJews also refer to God asAllāh.
L. Gardet. "Allah".Encyclopaedia of Islam Online.{{cite encyclopedia}}:|access-date= requires|url= (help)
↑David Thomas. "Tathlith, Trinity".Encyclopaedia of the Qur'an Online.{{cite encyclopedia}}:|access-date= requires|url= (help): Contrary to Muslim understanding, some scholars have suggested that the Qur'an only opposes certain deviant forms of Trinitarian belief.
