Movatterモバイル変換

[0]ホーム
URL:

Чулацаман тӀегӀо
Википедимаьрша энциклопеди
Лахар

Истори

Талларе хьожуш
1000 йукъара цхьа йаззам
ХӀара йаззам Википеди чуьра бу — маьрша энциклопеди

АгӀонан версин статус

Карара верси

ХӀара йаззам буӀилманан дисциплинех лаьцна.адаман йукъаралла кхиаран процессехь лаьцна, хьажаЙерригдуьненан истори.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажаИстори (маьӀнаш).
Дехар «историк»хьажийна йу кхузе; хьажа. ишттакхин маьӀнаш.
Истори:
Николаос Гизис. Историн аллегори (1892)

Исто́ри (шир.-желт.ἱστορία) — дуккха чкъоьрнийн йохаллехь адаман белхо хьалхалераниг, хила факташ, историн хиламаш хийцабалар, йукъараллин эволюци, цунна чура йукъаметтигаш толуӀилма[1]. В наши дни появилось новое определение истории как науки «о прошлой социальной реальности»[2].

Готтачу маьӀнехь истори — хиламийн рагӀ хӀотторхьама, хиламийн хьалхе-тӀаьхье хӀотто, хьалхалерачух муьлхха а хьост Ӏамо, гайтина фактораш нийса хилар Ӏамо, хиламийн бахьнехь лаьцна жамӀ денӀилма[3][4][5][6].

Терминан йуьхьанцара маьӀна а, этимологи а

[бӀаьра нисйан |нисйан]

«Истори» дешан йуьхьанцара маьӀна хьаладоьдуширажелтойнтермине, цуьнан маьӀна дара «хеттар,хаар, хӀоттор, хаарш лахар».Шираруманисториографехь (историографии таханлерачу маьӀнехь —цуьнан истории Ӏамо Ӏилман историн отрасль) оцу дашо хааран хьесап билгал ца доккхура, ткъа хьалхалерачу хиламех долудийцар доккхура. Дукха хан йалале «истори» ала долийра муьлхха а хиламехдийцарах, бакъ йа кхоьллина делахь а.

Оцу йа кхечуоьздангаллехь гӀарайевлла, амма кхечу хьосташа тешалла ца до, масала,Артур паччахьах долу легенда,Оьздангаллин тӀаьхьенан дакъа лору, «озабезам боцу таллам» ца лору[7][8].

Говзанчийн ойланашца,ионийн дошистори (ἱστορία) схьадолу «хӀиндиевропийн орамахvid, цуьнан маьӀна лела лат.video а, оьрсийнвидеть (гар)»[9][2].

Шира Желтойчоьнан «истори» дашо билгалдоккхура талламан новкъа доккху муьлхха хаар. Масала,Аристотела леладора и дош «Дийнатийн исторехь»[10]. Иза хаало ишттаГомеран хӀосташкахь,Гераклитан сочиненешкахь, Афинин пачхьалкхан байӀат даран йозанашкахь. Ширажелтойн маттахь кхин а дараhistoreîn, «талла» дош, иза йуьхьанцаИонехь бен ца леладора, цигара даьржира йерриг Желтойчухула а, тӀаьххьара, йерригэллинийн цивилизацехула.

Оццу ширажелтойн маьӀнехь «истории» дош леладора XVII бӀешарахьБэкон Фрэнсиса шуьйралелоран «Ӏаламан истори» терминехь. Бэконна истори — «шортенехь а, заманехь а меттиг билгалйаьккхина хӀуманехь хаар» ду, цуьнан хьост дуиэс (Ӏилма санна — ойланийн стом, ткъапоэзи — фантазин стом). ЙуккъерабӀешерийн Ингалсчохь «истори» дош дукха хьолехь леладора дийцаран маьӀнехь леладора (story). Башха термин истори (history) дӀабевлла хиламийн хьалхе-тӀаьхье санна йукъабевлла ингалсан маттахьXV бӀешо чекхдолуш, ткъа «историн» (historical,historic) дош —XVII бӀешарахь[11]. Германехь, Францехь, Россехь шине маьӀнехь хьалха санна леладора изза дош «истори»[10].

Историкаш цхьаьнахеннахь хиламийн тидамчаш а, декъахой а хиларна, церан историн къинхьегамаш йаздина церан заманахь ма-гарра, политикин агӀор узуш хилла ца Ӏаш, амма шен муьрера тиларца а хуьлу. Италихойн ойланчинКроче Бенедеттон дешнашца, «йерриг истори — хӀокху заманан истори». Историн Ӏилмано латтадо историн бакъ некъ охьабиллар хиламех лаьцна дийцаршца, церан озабезам боцу анализца[12]. Вайн заманахь истори кхуллу Ӏилманан институтийн ницкъашца.

Оцу йа кхечу аутентичан кепара адаман чкъоьрийн иэсехь буьсу берриг хиламо, историнхроникин чулацам бо[13]. Иза оьшу хьалхарчех уггаре ладаме хьосташ билгалдахархьама. ХӀора историнархиван хӀоттам боьзна бу шена чохь тайп-тайпана йозанаш а, документаш а карийна алсамо йукъарчу архивах; тӀаккха а хӀора а уьш «дерриг бакъ долчунна» претендент хила йиш йолуш йу, оцу тептарийн цхьа дакъа харц до. Архивийн хьосташ доцуш, историкаша лело тарло чарташна тӀера суьрташ, йозанаш, барткхолларан дийцарш, кхин хьосташ[14], масала,археологин. Историнчех дозаш доцу хьосташ латтош, археологи башха пайденна йу историн талламашна. Цуо тешалла дина ца Ӏа хилам гинчеран дийцаршна, амма таро ло цу заманхойн тешаллаш доцу хенан муьраш хаамех бузуш.

Историн цензура Россехь

[бӀаьра нисйан |нисйан]
Хьажа иштта:Россин тӀеман-историн йукъаралла,Россин историн йукъаралла

Голландин историкан А. де Баетсан[lower-alpha 1] хетарехь

2021 шеран июнехь зорбатоьхна Россера историн хьолех лаьцнаАдаман бакъонийн дуьненайукъара федерацин (FIDH) доклад: «Росси. Историн дуьхьала зуламаш» (инг. Rissia Crimes Against History). Докладехь хоуьйту, Россин Ӏедало цхьа хӀума кӀеладиллина Россин XX бӀешеран истори политикин Ӏалашо йолуш галйоккхуш йу[15][lower-alpha 2]:

Ӏедало чурадаьлла советийн хиллачух лаьцна историн иэсан коьрта роль дӀалошен лигитималла йеш,къоман билгало хӀоттош, цуьнца цхьаьнаадаман бакъонашна тӀекхуьйдуш.

Докладан авторшна хетарехь, Россехь тӀеэцна масех закон, цара «историн хеттаршца йолу маршо охьатаӀайо». Иштта дозанаш хӀиттадо «нацизман реабилитацин» дуьхьала закон, нацистийн сийлаллаш лело ца магор, кхин а экстремизмца а, терроризмца а къовсам латторан законаш[16].

«Историн цензура» докладехь олу историн материалаш йаржорна дуьхьала долу Ӏедалан законех а, гӀуллакхех а — жайнаш, фильмаш, иштта кхин а. Докладан хаамашца,Россин минюсто экстремистийн материалийн испискин йукъатоьхнаДуьненан шолгӀа тӀамах,коллаборационизмах,украинийн национализмах йолу историн иттаннаш зорбатохарш[16].Докладехь масалаш даладо,историн цензура стенах олу авторша:

  • ИсториканН. Е. Копосовн дешнашца, Дуьненан шолгӀа тӀамах болу муьлхха а къовсам, масала,сталинан ССРСн тӀом баккхаран бехкан цхьа дакъа ду бохург, 2002 шарахь дуьйна дайра Россин коьрта историн журналашкара[16][lower-alpha 4].
Архиваш къевлина хилар

Докладехь билгалдоккху, советийн башха гӀуллакхин архивийн доккхаха долу дакъа хӀинца а къевлина ду аьлла, цуо хаъал дуьхьало йо историкийн балханна. Пачхьалкхан къайленах долчу законаца архивийн къайленан максимум хан 30 шо йу, амма 2014 шарахь пачхьалкхан къайле ларйаран комиссис йахйина 1917—1991 шерашкара башха гуллакхийн архиван къайленаш кхин а 30 шарна[16].

Политикин таӀзар динчеран иэсах лаьцна

1991 шарахь Россехь тӀеэцна политикин таӀзарш динчеран реабилитацех долу закон. Цуо официалан дери до советийн муьрехь къизалла хиларх. ТӀаккха а, FIDH докладан авторшна хетарехь, Россехь советийн рожан зуламаш толлуш дац[16].

Уггаре керла зама

[бӀаьра нисйан |нисйан]
Антантин мехкашна йукъараХьалхара Дуьненан тӀом (баьццара бос) а,Йеаннан барт (цӀехо-можа бос) далийра йиъ импери йохоре:Германин,Россин,Ӏусманан,Австри-Мажарчоьнан.
Коьрта йаззам:Уггаре керла зама

XX бӀешо дӀадахара дуьненахь европин хӀуондалла йожарца, бахьна дара массо хӀума дохийнаХьалхара а,ШолгӀа а дуьненан тӀемаш, кхин аАЦШ,ССРС йукъахьШийла тӀом болабалар. ШолгӀа дуьненан тӀом чекхбаьлча кхоьллираВовшахтоьхна къаьмнийн кхоллам цуо догдохуьйтура, къаьмнашна йукъара девнаш, хин долу тӀемаш совцорна, амма иштта болчу кхолламо цӀена дуьненан низам хӀотторан ойланаш йайира. 1991 шарахь Советийн Союз йуьйхира, АЦШ ша йисира «йоккха пачхьалкхан» йолуш («Пакс Американа» тенденци йара).

Билгалдахарш

[бӀаьра нисйан |нисйан]

Комментареш

[бӀаьра нисйан |нисйан]
  1. ↑Antoon de Baets —Гронингенан университетан профессор (Нидерландаш)
  2. ↑Цит. по статьеПравозащитники оценили действия властей России как "преступления против истории", BBC, 10.06.2021
  3. ↑Защита диссертации К.М. Александрова «Генералитет и офицерские кадры вооруженных формирований Комитета освобождения народов России 1943—1946 гг.» состоялась в вСанкт-Петербургском институте истории РАН (СПбИИ) 1 марта 2016 года[17]
  4. ↑В сентябре 2020 годаА. И. Бастыркин, главаСледственного комитета России (СКР) объявил о создании нового подразделения СКР, которое займется расследованием преступлений, связанных с «реабилитацией нацизма» и «фальсификацией истории Отечества».
  1. ↑ИсторияАрхивйина 2021-10-25 —Wayback Machine//Большая российская энциклопедия
  2. 12Цитатийн гӀалат:<ref> тег нийса йац; кхуsavelpolet тIетовжаран текст йазйина йац
  3. ↑Profesor Richard J. Evans.The Two Faces of E.H. Carr (инг.).History in Focus, Issue 2: What is History?.University of London(2001).ТӀекхочу дата: 2008 шеран 10 ноябрь.Архивйина 2011 шеран 21 августехьАрхивйина 2011-08-09 —Wayback Machine
  4. ↑Professor Alun Munslow.What History Is (инг.).History in Focus, Issue 2: What is History?.University of London(2001).ТӀекхочу дата: 2008 шеран 10 ноябрь.Архивйина 2011 шеран 21 августехьАрхивйина 2011-08-09 —Wayback Machine
  5. ↑Introduction//Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives(ингалс.)/Peter N. Stearns, Peters Seixas, Sam Wineburg (eds.). — New York & London:New York University Press, 2000. — P. 6. —ISBN 0-8147-8141-1.
  6. ↑Nash, Gary B.The "Convergence" Paradigm in Studying Early American History in Schools//Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives(ингалс.)/Peter N. Stearns, Peters Seixas, Sam Wineburg (eds.). — New York & London:New York University Press, 2000. — P. 102—115. —ISBN 0-8147-8141-1.
  7. ↑Seixas, Peter.Schweigen! die Kinder!//Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives(ингалс.)/Peter N. Stearns, Peters Seixas, Sam Wineburg (eds.). — New York & London:New York University Press, 2000. — P. 24. —ISBN 0-8147-8141-1.
  8. ↑Lowenthal, David.Dilemmas and Delights of Learning History//Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives(ингалс.)/Peter N. Stearns, Peters Seixas, Sam Wineburg (eds.). — New York & London:New York University Press, 2000. — P. 63. —ISBN 0-8147-8141-1.
  9. ↑Тахо-Годи А. А. Ионийское и аттическое понимание термина «истори» и родственных с ним // Вопросы классической филологии. – М.: Издательство Московского университета, 1969. Вып. 2. С. 112.
  10. 12Ferrater-Mora, José.Diccionario de Filosofia. Barcelona: Editorial Ariel, 1994.
  11. ↑Whitney, W. D.The Century dictionary; an encyclopedic lexicon of the English languageАрхивйина 2021-02-02 —Wayback Machine. New York: The Century Co, 1889.
  12. ↑Whitney, W. D. (1889).The Century dictionary; an encyclopedic lexicon of the English languageАрхивйина 2021-02-02 —Wayback Machine. New York: The Century Co. Page2842Архивйина 2021-01-20 —Wayback Machine.
  13. ↑WordNet Search — 3.0Архивйина 2005-09-17 —Wayback Machine(ТӀе цакхочу хьажорг —истори, копи), «History».
  14. ↑Michael C. Lemon (1995).The Discipline of History and the History of Thought. Routledge. Page 201.ISBN 0-415-12346-1
  15. ↑Rissia: Crimes Against History (бил-боцу.).ТӀекхочу дата: 2021 шеран 11 июнь.Архивйина 2021 шеран 11 июнехь
  16. 123456Правозащитники оценили действия властей России как «преступления против истории»Архивйина 2021-06-11 —Wayback Machine, BBC, 10.06.2021
  17. ↑Защита (бил-боцу.).СПбИИ РАН(2016 шеран 18 февраль).ТӀекхочу дата: 2022 шеран 30 июнь.Архивйина 2016 шеран 9 мартехьАрхивйина 2016-03-09 —Wayback Machine

Литература

[бӀаьра нисйан |нисйан]

Билгалдахарш

[бӀаьра нисйан |нисйан]

    Литература

    [бӀаьра нисйан |нисйан]
    • Всемирная история : в 24 т. / А. Н. Бадак [и др.]; ред. И. А. Алябьева. —Кеп:Мн. : Литература, 1996—1997.
    • Всемирная история : в 10 т. / Гл. ред. Е. М. Жуков ; АН СССР. —М. :Госполитиздат, 1956—1965.
    • Йегер, О. Всемирная история: в 4-х томах. — Издание исправленное и дополненное. —СПб. : Специальная литература, 1997—2002.
     ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа
      Дошамаш а, энциклопедеш а
    Библиографин каталогашкахь
    Перейти к шаблону «Дерригдуьненан историн обзор»
    Историн муьраш
    Регионийн истори
    Экономикин истори
    Истори мехкашкахула
    Перейти к шаблону «Африка теманашкахула»
    Маьрша пачхьалкхаш
    Бозуш болу мехкаш
    Къобалъянза а, цхьаццамма
    къобалйина а пачхьалкхаш
    ¹ КӀеззиг Азехь
    Европин пачхьалкхаш: Истори
    Бозуш болу мехкаш
    Перейти к шаблону «Къилбаседа Америка теманашкахула»
    Маьрша пачхьалкхаш
    Бозуш болу мехкаш

    Билгалдахарш

    [бӀаьра нисйан |нисйан]
      Хьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Истори&oldid=11681107»
      Категори:
      Къайлаха йолу категореш:
      [8]ページ先頭
      ©2009-2026 Movatter.jp