Područje današnje Turske je naseljeno još odpaleolita, uključujući i raznovrsne stare anadolijske civilizacije, Eoljane, Jonske Grke, Tračane iPerzijance. Nakon što jeAleksandar Veliki osvojio ovo područje isto je helenizirano, što je nastavljeno tokomrimske vladavine i prijelaza uBizantijsko Carstvo.[4][5]SeldžuskiTurci su počeli naseljavati ove prostore u 11. stoljeću, čime započinje proces turkizacije koji je uveliko ubrzan seldžuskom pobjedom nad Bizantijcima ubitci kod Mancikerta 1071.Seldžuci su vladali Anadolijom sve do invazije Mongola 1243, nakon čega su se raspali na nekoliko manjih turskih bejlika.[6]
Počevši od kraja 13. stoljeća, Osmanlije su ujedinili Anadoliju i stvorili carstvo koje će obuhvatati veći dio jugoistočne Evrope, zapadne Azije i sjeverne Afrike, postajući tako velesila u Evroaziji i Africi tokom ranog novog vijeka. Carstvo je doseglo vrhunac svoje moći, između 15. i 17. stoljeća, posebno za vrijeme vladavineSulejmana Veličanstvenog (1520–1566). Nakon druge osmanlijske opsadeBeča 1683. i krajaVelikog turskog rata 1699, Osmansko Carstvo je ušlo u dugo razdoblje opadanja moći. ReformeTanzimata iz 19. stoljeća, koje su imale za cilj moderniziranje osmanlijske države, pokazale su se neadekvatnim u većini područja i nisu uspjele zaustaviti raspad carstva.[7]
Osmansko Carstvo je ušlo uprvi svjetski rat (1914–1918) na straniCentralnih sila i na kraju je poraženo. Nakon prvog svjetskog rata, veliki konglomerat teritorija i naroda, od kojeg se ranije sastojalo Osmansko Carstvo, je podijeljen na nekoliko novih država.Turski rat za nezavisnost (1919–1922), pokrenut od straneMustafe Kemala Ataturka i njegovih kolega u Anadoliji, rezultirao je uspostavom moderne Republike Turske 1923, s Ataturkom kao njenim prvi predsjednikom.[8]
Turska je demokratska,sekularna,unitarna, parlamentarna republika s bogatom kulturnom baštinom.[9][10] Službeni jezik u zemlji jeturski a maternjim jezikom ga smatra oko 85% stanovništva.[11] Oko 70 do 80% stanovništva Turske se identificira kao etničkiTurci. Najbrojnija manjina suKurdi sa 20% stanovništva, dok su ostale manjineČerkezi,Albanci,Arapi,Bošnjaci iLazi.[9][12][13][14][15] Velika većina stanovništva sumuslimani. Turska je članicaUN-a,NATO-a,OECD-a,OESS-a,OIC-a iG-20. Nakon što je postala jedna od prvih članicaVijeća Evrope 1949, Turska je postala pridruženi članEvropske ekonomske zajednice 1963, zatim se pridružila Carinskoj unijiEU-a 1995. i započela pune pregovore o članstvu u Evropskoj uniji 2005.[16] Rast Turske privrede i turska diplomatska inicijativa dovele su do priznanja Turske kao regionalne sile.[17][18][19][20]
Ankara jeglavni grad Republike Turske, iako jeIstanbul najmnogoljudniji grad, te kulturni i privredni centar države.
Anadolija, koja čini najveći dio današnje Turske, je jedno od najstarijih trajno naseljenih područja u svijetu. Razni drevni anadolijski narodi su naseljavali ovo područje, najkasnije odneolita do perioda osvajanja ovog područja od straneAleksandra Velikog.[21] Mnogi od tih naroda su govorili anadolijskim jezicima, ogrankom veće indo-evropske porodice jezika. Evropski dio Turske,Istočna Trakija, je također naseljena najmanje već 40.000. godina, a poznato je da su tokom neolita tj. oko 6.000 p. n. e. ljudi počeli da se bave poljoprivredom.[22]
Gobekli Tepe je mjesto sa najstarijom poznatom vjerskom građevinom, hram datira iz perioda od oko 10.000 p. n. e.[23] dok jeÇatalhöyük vrlo velika naseobina u južnoj Anadoliji iz periodaneolita ieneolita od oko 7500 do 5700 p. n. e. To je najveće i najbolje očuvano neolitsko naselje otkriveno do jula 2012. a upisano je naUNESCO-ovu listu svjetske baštine. PodručjeTroje se počelo naseljavati od neolitskog a nastavilo naseljavati i tokomželjeznog doba.[24]
Najraniji stanovnici Anadolije su biliHati iHuriti, indo-evropski narodi koji su naseljavali centralnu i istočnu Anadoliju.Hetiti su se 2.300 naselili u Anadoliji i postepeno apsorbirali Hate i Hurite. Oni su osnovali prvo veliko carstvo koje je trajalo od 18. do 12. stoljeća p. n. e. Nakon raspada Hetitskog carstva 1180. p. n. e,Frigijci su zavladali Anadolijom i stvorili svoje carstvo koje je uništeno od straneKimerijaca u 7. stoljeću p. n. e. Tada su stvorene frigijske državeLidija,Karija iLicija.
Od 1.200 p. n. e. obalu Anadolije su naseljavalieolski ijonskiGrci. Oni su osnovali mnoge gradove, kao što suMilet,Efes,Smirna (današnjiIzmir) iBizantijum (današnjiIstanbul). Početkom 6. stoljeća p. n. e. istočni dijelovi današnje Turske dolaze pod vlast susjednog carstvaArmenije koju je osnovala armenskadinastija Orontid. U istom stoljeću, sjeverozapadni dio današnje Turske dolazi pod vlastOdriske kraljevine koju je osnovaoTeres I.
Cijelu teritoriju današnje Turske je tokom 6. stoljeća p. n. e zauzelo PerzijskoAhemenidsko Carstvo. TokomGrčko-perzijskih ratova, grčki gradovi-države na obali Anadolije su se pobunili protiv perzijske vladavine. Teritorija današnje Turske je 334. p. n. e. pala pod vlastAleksandra Velikog, što je dovelo do povećanja kulturne homogenizacije ihelenizacije ovog prostora. Nakon Aleksandrove smrti 323. p. n. e. Anadolija je došla pod vlast mnogih helenističkih kraljevstava do sredine 1. stoljeća p. n. e. kada je postala dioRimske republike. Proces helenizacije koji je bio započet Aleksandrovim osvajanjima ubrzan je tokom rimske vladavine. Od 1. stoljeća p. n. e. do 3. stoljeća, veliki dijelovi današnje Turske su bili mjesto sukoba izmeđuRimljana i susjednihParćana tokomRimsko-partskih ratova.
Azijski dio Turske, koji uključuje 97% površine zemlje, je odvojen od evropskog dijela TurskeBosforom,Mramornimo morem iDardanelima. Evropska Turska zauzima preostalih 3% površine Turske.Turska je relativno velika država i prostire se na oko 1600km u pravcu istok-zapad odnosno oko 800km u pravcu sjever-jug i na karti ima popriličan pravougli izgled.[25]Prostire se između između 35. i 43. stepena sjeverne geografske širine i 25. i 45. stepena istočne geografske dužine. Površina Turske, uključujući i jezera iznosi 783.562km2 od čega je 755.688km2 u jugozapadnoj Aziji i 23.764km2 u Evropi.[25]
Turska je po površini 37. najveća zemlja na svijetu. Okružena je morima na tri strane: Egejskim na zapadu, Crnim na sjeveru i Sredozemnim na jugu. Unutar Turske se nalazi i Mramorno more na sjeverozapadu.[26]
Evropski dio Turske, Istočna Trakija, graniči sa Grčkom i Bugarskom. Azijski dio zemlje, Anadolija, sastoji se od visokog centralnog platoa s uskim obalnim ravnicama, između planinskih lanacaKöroğlu iPontic na sjeveru i planineTaurus na jugu. Istočna Turska je uglavnom planinskog krajolika i mjesto je izvora rijeka, kao što suEufrat,Tigris iAras a u tom dijelu Turske se nalazi i planinaArarat sa najvišim vrhom Turske (5.137 metara) kao i jezeroVan, najveće jezero u državi.[27]
Na sjevernom dijelu Anadolije, duž crnomorske obale nalazi se neravan, uski pojas terena. Ova regija obuhvata oko jedne šestine od ukupne površine Turske. Unutrašnjost anadolijskog platoa postaje sve viši kako se ide ka istoku.[26]Sve ove geografske regije se u značajnoj mjeri razlikuju po različitim osnovama.
Raznovrsnost turskog pejzaža je proizvod kompleksnih pokreta zemlje koji su oblikovali regiju hiljadama godina i još uvijek se manifestuju poprilično čestim zemljotresima i povremenim vulkanskim erupcijama. Bosfor i Dardaneli duguju svoje postojanje rasjedu koji prolazi kroz Tursku a koji je doveo do stvaranja Crnog mora. Postojirasjed koji prolazi sjeverom zemlje, od zapada ka istoku, duž kojeg se dogodio veliki potres 1999.[28]
Predsjednik je šef države i izabire se najmanje dvotrećinskom većinom Velike turske narodne skupštine (VTNS), poznatije kaoMedžlis, na jednokratni, sedmogodišnji mandat. Da bi bio podoban za ovu funkciju, kandidat mora biti turski državljanin stariji od 40 godina, mora biti podoban za izbor u VTNS, te mora imati visoku stručnu spremu. Predsjednik predsjedava Nacionalnim vijećem za sigurnost i predstavlja ured Vrhovnog zapovjednika. U vrijeme rata, šef glavnog stožera vrši funkciju vrhovnog zapovjednika u ime predsjednika. Predsjednik je ovlašten proglašavati zakone ili ih slati natrag uparlament na ponovno razmatranje, raspisivati javne referendume, raspisivati parlamentarne izbore, imenovati premijera ili prihvatiti njegovu ostavku; ratificirati i objavljivati međunarodne sporazume, itd.
Nakon referenduma održanog u decembru 2007, promjenjen je zakon o izboru predsjednika i trajanju mandata. Trajanje mandata predsjednika po novom zakonu može iznositi maksimalno 4 + 4 godine, i izbor predsjednika se vrši javnim predsjedničkim izborima. Trenutni predsjednik Republike Turske je bivši ministar vanjskih poslovaRecep Tayyip Erdogan.
Izvršna vlast je u rukama predsjednika i Vijeća ministara, kojim predsjedavapremijer. Premijera imenuje predsjednik odabirom između članova Velike turske narodne skupštine, te kandidira ministre, čije imenovanje mora odobriti Velika turska narodna skupština. Na premijerov prijedlog predsjednik razrješava ministre dužnosti i imenuje nove. U roku od sedmicu dana od formiranja novog Vijeća ministara, premijer ili jedan od ministara predstavlja Vladin program pred Velikom turskom narodnom skupštinom, nakon čega se izglasava povjerenje. Prije općih izbora, ministri pravosuđa, unutarnjih poslova i komunikacija moraju se povući iz kabineta, a imenuju se neovisni i neutralni (bez političkih veza) ministri. Vijeće ministara izdaje pravila o primjeni zakona i ostalim pitanjima, uz uvjet da se ne kose s postojećim zakonima, koje tada provjerava Državno vijeće. Velika turska narodna skupština može raspustiti parlament izglasavanjem nepovjerenja.
Premaustavu iz 1982, zakonodavna vlast pripada Velikoj turskoj narodnoj skupštini (Meklis), koja zasjeda u Ankari. To je jednodomno tijelo s 550 mjesta koje se bira po sistemu proporcionalne zastupljenosti općim pravom glasa odraslih, na petogodišnji mandat. U Skupštini su zastupljene samo stranke koje su sakupile više od 10 posto glasova u zemlji. Velika turska nacionalna skupština donosi, mijenja, dopunjava i opoziva zakone; nadgleda rad Vijeća ministara i ovlašćuje ga da izdaje odluke o posebnim pitanjima koje imaju snagu zakona; ratificira međunarodne sporazume i odluke vezane uz tiskanje novca, objave ratnog stanja, te sudjelovanje državnih oružanih snaga u operacijama u inostranstvu; odlučuje o pitanjima vezanim uz odobravanje amnestija i pomilovanja itd.
Ustavom iz 1982. proglašena je nezavisnost državnih sudova i sudaca. Turska ima jedinstveni pravni sistem građanskih i vojnih sudova, od kojih svaki ima prizivni sud sa sjedištem u Ankari. Ustavni sud preispituje ustavnost zakona i odluka sa snagom zakona, kao i pravila procedure Velike turske nacionalne skupštine. Njegove se odluke odmah objavljuju u Službenom listu, te su obvezujuće za sve, uključujući zakonodavnu i izvršnu vlast. Suce imenuje predsjednik. Visoki prizivni sud je posljednji stepen preispitivanja odluka i presuda koje su donijeli sudovi. Suce bira Vrhovno vijeće sudaca i tužitelja. Državno vijeće je najviši upravni tribunal. Tri četvrtine sudaca imenuje Vrhovno vijeće sudaca i tužitelja, a jednu četvrtinu predsjednik. Ustavom iz 1982. propisano je uspostavljanje sudova za sigurnost koji se bave napadima na nacionalni i teritorijalni integritet Turske, demokratski poredak, napade na unutarnju i vanjsku sigurnost države itd. Tu je još i mnogo manjih građanskih i vojnih sudova.
Teritorija Turske politički je podijeljena na 81pokrajinu. Iako su ove provincije, radi potreba popisa stanovništva grupirane uregije, te regije nemaju nikakvu upravnu funkciju. Na čelu svake provincije (il) nalazi se namjesnik, valija (vali). U prošlosti su se provincije nazivalevilajetima (vilayet). Provincije su numerisane brojevima, po abecednom redu, te služe kao oznaka na registracijama za automobile u Turskoj.
Provincije su podijeljene uokruge (ilçeler). Broj okruga je različit u svakoj provinciji. U središnjem okrugu (merkez ilçe) nalazi se upravno središte provincije (il merkezi). Provincije uglavnom nose imena svojih glavnih gradova, a iznimke suHatay (glavni grad jeAntakya),Kocaeli (İzmit) iSakarya (Adapazarı).
Turska spada u red razvijenih zemalja. Turska ima 15. najveći BDP na svijetu prema PPP i 17. najveći nominalni BDP-a. Jedna je od osnivača OECD-a i jedna od glavnih G-20 ekonomija.Carinska unija između Turske i EU 1995. dovela je do velike liberalizacije tarifnih taksi i učinila je jednom od najvažnijih stubova vanjskotrgovinske politike Turske. Izvoz iz Turske je sa 143 milijarde $ u 2011. porastao na 163 milijarde $ u 2012. (glavni izvozni partneri u 2012. su bili:Njemačka 8,6%,Irak 7,1%,Iran 6,5%,Velika Britanija 5,7%,UAE 5,4%). Međutim, veći uvoz koji je iznosio 229 milijardi dolara 2012. prijetio je trgovinskom bilansu (glavni uvozni partneri u 2012:Rusija 11,3%, Njemačka 9%,Kina 9%,SAD 6%,Italija 5,6%).[9]
Turska ima veliku automobilsku industriju, koja je proizvela više od milion motornih vozila u 2012. te je po tome rangirani kao 16. najveći proizvođač automobila na svijetu.[29] Turski izvoz u oblasti brodogradnje je premašio 1,2 milijardu $ u 2011.[30] Glavna izvozna tržišta suMalta,Maršalova ostrva,Panama iUjedinjeno Kraljevstvo.
Prema podacima iz 2013. u Turskoj je postojalo 98 aerodroma[31] od čega su 22 međunarodna.[32] Najprometniji turski aerodrom jeaerodrom "Atatürk" u Istanbulu koji je prema Međunarodnom vijeću aerodroma u 2015. bio 11. najprometniji aerodrom na svijetu sa opsluženih 31.833.324 putnika u periodu od januara do jula 2014.[33] Novi (treći) aerodrom u Istanbulu,Aerodrom Istanbul otvoren krajem 2018. je projektovan kao najprometniji aerodrom na svijetu, sa kapacitetom od 150 miliona putnika.[34][35][36] Sa 435 destinacije (51 domaće i 384 međunarodne) u 126 država svijeta,Turkish Airlines je najveći autoprijevoznik na svijetu po broju država koje opslužuje u 2016.[37]
Prema procjeni iz 2019. u Turskoj je živjelo 83.154.997 stanovnika[1]Prema procjeni iz iste godine prosječna gustina naseljenosti iznosi 105 stanovnika po km2. 1927, kada je obavljen prvi službeni popis stanovništva, u Turskoj je živjelo 13,6 miliona stanovnika[38] Najmnogoljudniji grad je Istanbul koji je ujedno i najmnogoljudniji evropski grad i treći grad u Evropi po površini.[39][40]Od ukupnog broja stanovnika, njih oko 70–75% su Turci.[9] Pouzdani podaci o etničkoj strukturi stanovništva nisu dostupni, jer se te informacije ne obrađuju tokom popisa stanovništva.[41]Tri manjinske grupe naroda, službeno priznate uUgovoru iz Lausanne su Armeni, Grci i Jevreji. Ostale etničke grupe suAlbanci,Arapi,Azeri,Bošnjaci,Čerkezi,Gruzijci, Lazi,Perzijanci,Pomaci (Bugari), iRomi.[42][43]
Kurdi, posebna etnička grupa, koncentrirani su uglavnom u jugoistočnim provincijama zemlje i čine najveći netursku etničku grupu sa udjelom od oko 18 posto ukupnog stanovništva Turske.[9] Manjinsko stanovništo, ne uzimajući u obzir Kurde, je procijenjeno na oko 7–12% stanovništva.[9] Državna radiotelevizija emituje televizijske i radijske programe na manjinskim jezicima.[44][45]
Turci (ranijeOsmanlije iliOsmani) su evroazijskinarod, zapravo njegova posebna grupa, sa oko 80 miliona pripadnika, koji žive raspoređeni na dvakontinenta. Najveći dio ih živi uMaloj Aziji (Turska sa oko 65 miliona), naBalkanu, i to u:Bugarskoj (815.000),Grčkoj (130.000),Makedoniji (81.000),Rumuniji (150.000), te nepoznat broj u zemljama nasljednicama bivšeJugoslavije, kao i naKipru (135.000). Veći dio Turaka živi uIraku (200.000 do 300.000),Siriji (100.000) kao i u dijelu zemaljaAzije, gdje se zovuTurkmeni. Više od tri miliona Turaka žive uZapadnoj Evropi, od čega samo 1,2 miliona uNjemačkoj. Turci susunitski muslimani. Prvi se put spominju u6. vijeku, a potomci su turskih naroda, koji su u11. vijeku prodrli uAnadoliju, mješajući se postupno sa ostalim narodima u tom dijelu svijeta:Grcima nazapadu,Armenima iKurdima naistoku, teGruzijcima na sjeveroistoku, a dijelom i saSlavenima najugoistoku Evrope. Današnja Turska poznaje ne samo Turke kao svoje državljane: ona se isto tako diči svojom jakomdijasporom, ali i "etničkim Turcima" (Turcima u etničkom smislu), koji su ustvari regionalna manjina.
Turska je sekularna država što znači da ustavom nije definisana državna religija ali je svim stanovnicima Turske ovim najvišim aktom predviđena sloboda vjere.[47][48]Islam je dominantna religija u Turskoj sa 99,8% stanovništva koji se izjašnjavaju kaomuslimani[9][49] dok neki izvori daju malo niže procjenu od 96,4% muslimana.[43]
Službeni jezik jeturski koji je najraširenijiturkijski jezik na svijetu.[50][51] 85,54% stanovništva Turske ga smatra maternjim jezikom.[52] Kurmanskim dijalektom kurdskog jezika govori 11,97 odsto stanovništva.[52]Arapski izazaki maternji su jezici za približno 2,39% stanovništva, a nekoliko drugih jezika su maternji jezici za manji dio stanovništva Turske.
Najstarija turska visokoobrazovna institucijaUniverzitet u Istanbulu je osnovan 1453. kao Darülfünûn. 1. augusta 1933. reorganizovan je i postao je prvi turski univerzitet. Ministarstvo za nacionalno obrazovanje je odgovorno za predškolsko obrazovanje. Osnovnoškolsko i srednjoškolsko obrazovanje je obavezno i traje 12 godina. Manje od polovine Turaka između 25 i 34 godine završilo je samo srednju školu što je u poređenju sa prosjekom OECD-a nivo od oko 80%. Ukupna stopa pismenosti odraslih osoba u 2011. bila je 94,1 posto od čega 97,9% za muškarce i 90,3% za žene.
U 2017. u Turskoj je registrovano 190 univerziteta. U 2008. kvota primljenih studenata iznosila je 600.000, u poređenju sa 1.700.000 koji su polagali ispit za 2007. PremaTimes Higher Education World University Rankings-u za period 2012–2013, najbolje rangirani univerzitet u Turskoj jeBliskoistočni tehnički univerzitet (rangiran u rasponu između 201. i 225. mjesta), zatimUniverzitet Bilkent iUniverzitet Koç (u rasponu od 226. do 250. mjesta),Istanbulski tehnički univerzitet iUniverzitet Boğaziçi (raspon od 276. do 300. mjesta). Svi državni i javni univerziteti pod kontrolom su Odbora visokog obrazovanja (YÖK), čijeg šefa imenuje predsjednik Turske.
Turska ima veoma razvijenu kulturu, koja je mješavina različitih elemenata Oğuz Turaka, stanovništva Anadolije, i Otomanske Turske, kao i Zapadne kulture i tradicije. Turska muzika i literatura su dobar primjer mješavine kulturnih uticaja, koji su bili rezultat interakcije Osmanskog Carstva i Islamskog svijeta, zajedno sa Evropom.
Najpopularniji sport u Turskoj je nogomet. Najpoznatiji klubovi su:Galatasaray,Fenerbahçe iBeşiktaş. Popularni su i košarka i odbojka.
↑National Geographic Atlas of the World (7. iz.). Washington, D.C.: National Geographic. 1999.ISBN0-7922-7528-4. "Europe" (str. 68–69); "Asia" (str. 90–91): "A commonly accepted division between Asia and Europe ... is formed by the Ural Mountains, Ural River, Caspian Sea, Caucasus Mountains, and the Black Sea with its outlets, the Bosporus and Dardanelles."
↑Sharon R. Steadman; Gregory McMahon (15 September 2011). The Oxford Handbook of Ancient Anatolia: (10,000-323 BCE). Oxford University Press. str. 3–11, 37.ISBN978-0-19-537614-2. Retrieved 23 March 2013
↑David Noel Freedman; Allen C. Myers; Astrid Biles Beck (2000). Eerdmans Dictionary of the Bible. Wm. B. Eerdmans Publishing. p. 61.ISBN978-0-8028-2400-4. Retrieved 24 March 2013.
↑Mehmet Fuat Köprülü&Gary Leiser. The origins of the Ottoman Empire. p. 33.
↑Sharon R. Steadman; Gregory McMahon (15 September 2011). The Oxford Handbook of Ancient Anatolia: (10,000–323 BC). Oxford University Press. str. 3–11, 37.ISBN978-0-19-537614-2. Retrieved 23 March 2013.
↑Casson, Lionel (1977). "The Thracians" (PDF). The Metropolitan Museum of Art Bulletin 35 (1): 2–6. doi:10.2307/3258667.
.svg)
.svg)
