E-barzh arrelativelezh hollek, unesparder gravitadur zo un takad eus anegoramzer. En o c'hichen kementadoù zo hag a dalvez da zeskrivañ arpark gravitadur a zeu da vezañdidermen. N'haller ket deskrivañ an hevelep takadoù hervez lezennoù ar relativelezh hollek, ar pezh na vir ket outi da vezañ gouest da rakwelet e vo kavet an hevelep traoù enhollved. Da skouer, pa grou untoull du e krou un esparder gravitadur en e greiz.
An daou seurt esparderioù pouezusañ en egoramzer eo an esparderioù krommadur hag an esparderioù pikernek. Gallout a reer ivez rannañ an esparderioù diouzh ma'z int gronnet gant undremmwel eus an darvoudoù pe get (esparderioù noazh). Hervez arrelativelezh hollek, stad kentañ anhollved, e deroù arBig Bang, a oa un esparder. Ur seurt esparder all rakwelet gant ar relativelezh hollek zo e diabarzh antoulloù du : Forzh peseurt steredenn a zisac'h warni hec'h-unan betek ur serten poent a ya d'ober untoull du a grou ennañ un esparder (gronnet gant un dremmwel eus an darvoudoù), holl an danvez en em dolp neuze er memes poent (pe en ul linenn gelc'hiek, pa vez an toull du o treiñ). Esparderioù krommadur eo an esparderioù-se.
Ne c'haller ket taolenniñ emzalc'h un esparder gravitadur gant an anaoudegezhioù hon deus hiziv an deiz efizik. Lod eus ar skiantourien o deus lakaet ar vartezeadenn ne vefe ket gouest an esparderioù gravitadur da gemm an egor tro-dro dezhe morse. Gallout a ra bezañ gant ma vint gronnet gant un "dremmwel eus an darvoudoù", evel ma c'hoarvez e-barzh antoulloù du. Hervezmartezeadenn ar c'hontrollerezh kosmek-se, an espaderioù gravitadur (nemet marteze hini ar Big Bang) a vez atav kuzhet diouzh an diavaez gant undremmwel. Difennet e oa bet ar vartezeadenn-se gantStephen Hawking er bloavezhioù 1970. Distaolet eo bet goude drevezadennoù niverel er bloavezhioù 1990 gantSaul Teukolsky haMatthew Choptuik.
Komz a reer eus esparder pikernek pa vez ur poent ma vez echu bevenn an holl gementadoù kovariañs hollek. En degouezh-se n'eo ket unvan anegoramzer e poent ar vevenn hec'h-unan. Tennañ a ra an egoramzer d'ur pikern en-dro d'ar poent-se hag emañ an esparder e beg ar pikern.
Betek deroù ar bloavezhioù 1990 e kreded e veze kavet holl an esparderioù a-dreñv undremmwel eus an darvoudoù. Hervez ar gredenn-se ne c'halle ket bezañ eus an esparderioù noazh. Anvet e vez ar vartezeadenn-se :martezeadenn ar c'hontrollerezh kosmek. Koulskoude, e1991, e voe kaset da benn drevezadennoù dre urzhiataer eus ur plane poultr o treiñ gant Shapiro ha Teukolsky. Diskouezet e oa bet neuze e oa e c'halle bezañ esparderioù "noazh", hep dremmwel, e damkaniezh ar relativelezh hollek. Ne ouzer ket da betra e tennfe seurt traezoù e gwirionez.
- En abadenn200 eusStargate SG-1, en urbarodienn, e lavarer emañ un esparder o vont da darzhañ. Pouezañ a ra unan eus ar c'hoarierien war ar fed ma'z eo dibosupl. Un taol-lagad eo d'ar fazioù a denn d'ar skiantoù a vez graet erskiant-faltazi.
- Er filmEvent Horizon e lavar saver al lestr (c'hoariet gant Sam Neill) e c'hall al lestr beajiñ buanoc'h evit ar gouloù, a-drugarez d'ar galloud en deus da grouiñ un esparder evit tremen eus ul lec'h eus an hollved da unan all.
- En hollvedStar Trek e kerzh listri brezel ar Romulaned a-drugarez d'an esparderioù a endalc'hont.
- Brian Greene,The Elegant Universe : superstrings, Hidden Dimensions, and the Quest for the Ultimate Theory.ISBN 0-375-70811-1. Pourchas a ra al levr-mañ anaoudegezhioù diazez en un doare eeun diwar-benn damkaniezh ar c'hordennoù, daoust ma'z eo arru dispredet lod eus an traoù displeget warnañ.
- Shapiro, Stuart L.,Teukolsky, Saul A. (miz C'hwevrer1991). "Formation of naked singularities: The violation of cosmic censorship".Physical Review Letters 66 (8): 994-997.DOI:10.1103/PhysRevLett.66.994
- Robert M. WaldGeneral Relativity, Chicago, 1984.ISBN 0-226-87033-2
- Charles W. Misner,Kip Thorne haJohn Archibald WheelerGravitation, San Francisco, W. H. Freeman, 1973.ISBN 0-7167-0344-0 §31.2 hag §34
