Ur porzh a-bouez eo abaoe mareDuged Breizh. Diorroet e voe evel porzh milourel hepken gant Bro-C'hall goude ma voe staget Breizh outi. Abalamour d'he rol milourel, ha dreist pep tra he bon splujerezioù, e voe bombezet taer gant arGevrididi e-pad anEil Brezel-bed, o tistrujañ al lodenn vrasañ eus ar gêr.
Ur gêr stag ouzh ar mor eo. Lec'hiet eo war ul ledenez n’he deus krec'h ebet. War-du ar Su e kaver al lenn-vor hag emañ ledenezKraozon en tu all. War du arreter emañ harpet he levezon gantLanderne haMontroulez.
War bladennBro-Leon emañ Brest, war leintornaodoù hogozik a-blom hag a furm unan eus jeloù pennañTorosad Arvorig. N'eo torret ar voger-se nemet gant unaber gev, arPenfell, ur blegenn eusnaoz kozh arStêr Aon. Ur porzh naturel peurvat eo ar Penfell. Gwarezet eo gant ur roc'h, 200 metr hec'h hirded, dour en he zro war daou gostez ha disrannet diouzh an douar gant ur stankenn war an trede. War ar c'hreñvlec'h naturel-se e voe savetKastell Brest.
Testenioù koshañ anv kêr Brest eoBresta super Caprellam e 1019[3] ; (Havre et ville de)Brest, enXIIvet kantved[3] ;Villa, castrum et portus de Brest, e 1239[3] ;Le Duc Bresta super Cap(r)ellam, erXIVvet kantved[4] ;Brast e 1383[4] ;Breste e 1398[4] ;Breest e 1378[4] ;Bresta e 1516[4]. "Brest" a lavarer abaoe 1630 d'an nebeutañ.
HervezHervé Abalain[5] e kaver en hec'h anv an elfenn /bre/, kavet alies e toponomiezh e Breizh dindan ar stummoù /bran/, /bre/, /brec’h/, /bren/, /bri/, a dalvez « savenn, roz, menez »[6]. Tostaet eo bet anv Brest d'ar gergalianekbrista, emgann, a gaver ivez er ger brezhonekbrezel(Daveoù a vank).
Hervez lod en dije kemeret Brest anv unan eus torgennoù ar gêrBresta super Caprellam ("Brest-war-ar-C'havrig")(Daveoù a vank). Graet e veze Gavrig eus arPenfell gwezhall. Mont a reas an anv-se da Vrest pa adkrogas ar gêr da greskiñ.
N'eus roud ebet eus urc'hreñvlec'h a-raok hini arRomaned met lec'hienn ar c'hastell a zo hini unoppidom stanket, unuhelgompezennig a-us d'an dour mor a c'hleb kostezioù alledenezig. Gant pobl galian anOsismied e voe dalc'het lec'hienn Brest goude an aloubidigezh roman. N'eo ganet ar gêr nemet enIIIe kantved, pa savas arRomaned ur c'hreñvlec'h gant meur a dour (ouzhpenn 20 war a seblant) da zifenn an aod diouzh arvorlaeron saoz hag ouzh arBagaudae a gase skrapadegoù war ar maez. Ar "c'hastrum"-se a voe savet en hevelep amzer ha mogerioùGwened,Naoned haRoazhon gant mein ar monumantoù publik, ar pezh a ziskouez moarvat e oa mall bras war ar saverien. Ouzhpenn-se e oa an impalaeriezh oc'h aozañ ur frammadur milourel nevez hag a voe anvetTractus armoricanus et nervicanus er c'hantved war-lerc'h, gant urmorlu,Classis armoricana hec'h anv. Ullejion a voe staliet er gêr met n'eas ket Brest da gêr-benn an Osismied. EVorgium (Karaez) e chomas ar gêr-benn betek donedigezh ar Vrezhoned.
Warmanatioù e voe diazezet frammadur relijiel ar Vretoned kozh, a pezh a zispleg perak ne oaeskopti ebet eBro-Leon kent anVIIIvet kantved. Pa voe krouet unan e oa re vihan Brest da vezañ choazet.
Un darn eus Dugelezh Breizh e oa Brest e-pad ar Grennamzer. Goude stagidigezh Breizh ouzhBro-C'hall e roas ar roueHerri IV an titl agêr dezhi e1593. E1631 e lakaasRichelieu sevel ur porzh brezel eno. Arporzh arnevez hag anarsanailhoù a oa savet neuze. Lojerisoù evit ar vicherourien a lakaas sevel ivez.
E1683 e kreñvaasVauban ar gêr hag ar vorlenn. E fin renLoeiz XIV e oa 15.000 annezad enni. E Brest eo e tilestras kannadourien roueSiam e1686. Diwarno e voe anvetStraed Siam.
1790 : gant lezenn ar 26 a viz C'hwevrer e voe lakaet Brest da benn un distrig[8].
Dekred ar 26 a viz Du 1790 war al le diouzh ret : e penn-kentañ 1791 e voe graet al le ouzhar Roue, ar vro hag al lezennoù gant tri beleg ha tregont person eus parrezioù Rekourañs ha Sant-Loeiz, nac'het e voe gant an daou berson ha pevar c'hure[9].
Ur pouez bras he doe Brest e-pad an Dispac'h. Eus tu an dispac'herien e voe e1789 ha tud eus Gward broadel Brest a gemeras anTuileries e1792 gantMarsilhiz.
Goude taol-stadtud ar menez, kêr Vrest, a oa jirondin, en em savas a-enep d'ar galloud kreiz. Ur c'hwitadenn e voe, avat, ha d'ar5 a viz C'hwevrer1794 e voe kemeret gant Bréard, unan eus "kannaded ar bobl e kefridi", an diviz da sevel ul lez-varn dispac'hel, pevar barner enni (Goarant, kadoriad, Lignières, Palis, Barz), un tamaller, Huges, gant Granjean da erlerc'hier, ur grefier, Dayot, ha daouzek jure. He c'hefridi a oabarn an holl sitoianed tamallet da vezañ graet un dra bennak enep al liberte, ar bobl, gouarnamant ar republik. Staliet e voe al lez-varn d'ar21 a viz C'hwevrer1794, ha kerkent e roas Huges urzh d'ar c'huzul-kêrlakaat war blasenn al Liberte, a-benn seizh eur, warc'hoazh, ar c'hilhotin santel, pezh a voe graet. Tri den a voe barnet da vervel diouzhtu, ul letanant a vor, Claude-Robert Rougemont, 36 vloaz, ha daou vartolod, Charles-Marie Le Dall de Kereon, eus Kemper, 19 vloaz, hag Herri-Louis Monteclair, 18 vloaz, ha kaset e voent war eeun d'ar c'hilhotin. Ragmey a voe lakaet da brezidant al lez-varn, Donze-Verteuil da damaller ha Fouquier-Tinville da c'hrefier. D'an13 a viz Meurzh e voe barnet d'ar marv ha dibennet an aotrou Kozh, person didouPoullaouen, bet serret eno e penn-kentañ ar miz ; d'ar25 a viz Meurzh e c'hoarvezas memes mod gant Jean Drevez, kure e Rekourañs, bet tamallet abalamour d'ur badeziant ePlonger. E dibenn mizMae e voe barnet 30 melestrour eus departamantPenn-ar-Bed : didamallet e voe pevar anezhe, tri all na voent ket barnet dre m'edont pell eus an departamant, ar 26 melestrour a chome a voe kondaonet d'ar marv ha dibennet diouzhtu war-lerc'h. En holl e voe kondaonet 70 a dud d'ar c'hilhotin[10],[11].
Keloù eus marvRobespierre a erruas diwezhat a-walc'h e Brest hag ar c'huzul kêrjakobin a oa kaset kuit e miz Gwengolo. Pennoù bras kozh a adkavas o galloud e dilennadeg 1815 met koll a rae ar gêr he fouez strategel en abeg da c'hronn ar Saozon.
Armerzh ar gêr a rousinas betek anEil Impalaeriezh. E1856 ec'h aotreasNapoleon III ar gêr da sevel ur pont war arPenfell. Gweladenniñ a reas ar gêr etre an 9 hag an 12 a viz Eost1858. Brasaat a reas anarsanailh, astenn a reas div linennhent-houarn betek Brest ha sevel a reas ar porzh kenwerzh.
1939-1940 : pourvezioù ha kirri arme arRouantelezh-Unanet (British Expeditionary Force) a zilestre e Brest. Dre Vrest ec'h eas kuit ivez ar pezh a chome anezhe, mui soudarded eusKanada a oa o paouez dilestrañ, p'edo anAlamaned oc'h aloubiñBro-C'hall[12].
D'an 19 a viz Even 1940 ec'h aloubas an Alamaned ar gêr. Un diazezlec'h evit allistri-spluj a savjont enni. Bombezadegoù ar gevredidi a zeraouas e 1941. Kenderc'hel a rejont betek dieubidigezh ar gêr e miz Gwengolo 1944 goude un emgann 43 devezh. Hogozik peurzistrujet e voe ar gêr. AnTour Tangi,straed Sant-Maloù hag arc'hastell eo al lec'hioù espernet nemeto.
Ar porzh e 1940 ha diazezlec'h al listri-spluj :
Ur vag kaset d'ar strad en Arsanailh Brest, miz Even 1940
Diazlec'h al listri-spluj
Paread (?) ul lestr-spluj
Diazlec'h al listri-spluj
Un toull e toenn unan eus lochoù diazlec'h al listri-spluj goude bombezadegoùAerlu ar Rouantelezh-Unanet (miz Gwengolo 1944)
Diazlec'h al listri-spluj goude bombezadegoù Aerlu ar Rouantelezh-Unanet, miz Eost 1944
Nijerezioù ar Re Gevredet aet d'ar strad e Brest : d'an2 a viz Meurzh1941 e kouezhas un nijerezWellington Ic marilhet R3279 ha kodet KO-DR eus115th Squadron ar Royal Air Force (aerlu arRouantelezh-Unanet) er mor nepell diouzh Brest ; lazhet e voe e voe he c'hwec'h nijour, kavet e voe ur c'horf hepken, douaret eo e Felton (Bro-Saoz). D'ar6 a viz Ebrel1941 e voe taolet un nijerezBeaufort marilhet N1016 ha kodet OA-X eus an22nd Squadron eus ar Royal Air Force d'an diaz gant arFlak er mor e-tal Kastell Brest ; lazhet e voe he fevar nijour, douaret int e Bered Kerfaotraz e Brest; deuet a oa al laz a-benn eus e daol koulskoude: tizhet e oa bet al lestr-brezel alamanGneisenau gant un darzherez. D'an10 a viz Ebrel1941 e kouezhas un nijerezWellington IC marilhet R1442 ha kodet HA-D eus ar218th Squadron ar R.A.F. e donvor Brest; lazhet e voe he seizh nijour, douaret e voe daou anezhe e Bered Kerfaotraz e Brest, ne voe ket kavet ar re all. D'ar1añ a viz Gouere1941 e kouezhas un nijerezWellington marilhet R1343 ha kodet OJ-B eus149th Squadron ar RAF er porzh kenwerzh e Brest; lazhet e voe he femp nijour, douaret int e Bered Kerfaotraz e Brest[14]; d'ar26 a viz C'hwevrer1943 e kouezhas ur c'harr-nijB-24D-5-CO (marilhet 41-23820 ha kodet KY-C) eusaerlu ar Stadoù-Unanet (United States Army Air Forces - 480th Antisubmarine Group / 1st th BS), gant dek den en e vourzh er mor e donvor Brest, ne voent ket adkavet; d'ar1añ a viz Mae1943 e kouezhas ur c'harr-nijB-17F-20-VE (marilhet 42-5784 ha kodet GY-?) eus an U.S.A.A.F. eLenn-vor Brest gant dek milour en e vourzh; ne voe kavet korf ebet; d'an28 a viz Even1943 e kouezhas ur B-17 F-70-BO (anvet "Argonaut II", marilhet 42-29817 ha kodet YB-D, 351vet Bomb Group, 508vet Squadron) eus an United States Army Air Forces er mor e tu Brest gant dek milour en e vourzh; tapet e voe pevar anezhe gant an Alamaned, ne voe ket kavet korfoù ar re arall; er memes devezh e kouezhas ur B-17 F-70-BO (anvet "Thunderbird II", marilhet 42-5724 ha kodet LG-T, 351vet Bomb Group, 508vet Squadron) eus an USAAF er mor tu Brest gant dek milour en e vourzh; tapet e voe unan anezhe gant an Alamaned, daou a zeuas a-benn da achap, ne voe ket kavet korfoù ar re arall; d'an18 a viz Du1943 e kouezhas ur c'harr-nijB-24H (marilhet 42-7640 ha kodet JU-?, 446vet Bomb Group, 707vet Squadron) eus an United States Army Air Forces e "Kerinou" e Brest gant dek milour en e vourzh; tapet e voe c'hwec'h nijour gant an Alamaned, daou all a zeuas a-benn da achap, mervel a reas an daou vilour arall; d'ar5 a viz Kerzu1943 e kouezhas ur c'harr-nij B-17 G-70-BO (anvet "Bucket Of Bolts", marilhet 42-37747 ha kodet XM-A, 94vet Bomb Group, 332vet Squadron) eus an USAAF;er mor er gwalarn da Vrest gant dek milour en e vourzh; ne voe kavet korf ebet; d'an9 a viz Eost1944 e kouezhas ur c'harr-nijB-26-C45 (marilhet 42-107636 ha kodet Y5-H, 344vet Bombing Group, 495vet Bombing Squadron) eus an USAAF war vord Porzh Brest gant c'hwec'h nijour en e vourzh; lazhet e voent holl, douaret int erZachary Taylor National Cemetery eLouisville (SUA)[15].
Emgann Brest : soudardedSUA o stourm evit dieubiñ ar gêr.
Goude arbrezel ec'h adsavas an annezidi (repuet erSarthe dreist-holl) ur gêr nevez hervez raktresoù an tisavourJean-Baptiste Mathon. Echuet e voe adsevel anezhi e1961. An arsanailh a voe an andon a leve pennañ evit kêr betek fin anXXvet kantved hag e ziskar a voe abeg d'un enkadenn armerzhel er rannvro. Treiñ a ra neuze ar gêr war-zu an imbourc'h diwar-benn ar mor hag an teknologiezhioù nevez.
E distro-skol 2024 e oa enskrivet 763 skoliad er skolioùDiwan hag er c'hlasoù divyezhek publik (6,1 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)[17].
Anavezet eo Brest abalamour d'ar gouelioù bigi kozh aozet ganto bep pevar bloaz. Savet eo anv ar gouel diwar anv ar gêr mui ar bloavezh (Brest 2008, Brest 1992...).
1880 :Louis Hémon, skrivagnergallek, brudet e romantMaria Chapdelaine (skrivet gantañ e Kebek).
1896: Pierre Keraudren, d'an 20 a viz Kerzu, fuzuilhet d'ar 4 a viz Genver 1918 gant al lu gall e-pad ar Brezel-bed kentañ eCraonne (Bro-C'hall) evit« hutinerezh »[19].
? Nail ː prokulor ha noter ar roue ouzh Lez Brest e 1695.
En aour e gebrenn en sabel karget gant teir rozenn en argant.
Julien Ozanne, arkitektour ha tisaver labourioù ar roue, a savas klozadur kentañ Brest e 1647.
Nicolas Ozanne, teñzorer morlu Brest e 1696.
Rannet; ouzh 1 en sabel e dour en aour; ouzh 2, en geot e deir sourin en aour.
Raby ː unan eus kannaded Brest ouzh Breujoù 1742 ; ul letanant fourgadenn e 1766 ; maer Brest e 1785.
Troc'het : ouzh 1 en argant e gi tremenant en sabel kurunet en aour hag o terc'hel en e bav dehou ur gougleze ivez en aour ; ouzh 2 en glazur e seizh gousourin en argant.
↑Da lavaret eo, rannet etre Frañs ha Breizh, a oa merk ar galloud da vareProviñs Breizh ; adalek war dro1683 (d'Hozier,1696) ha kadarnaet gant Charlez X, d'an28 a viz Here1826 ; Lejion a Enor, Kroaz ar Brezel, Kroaz an Dieubadur.
↑J. B. Duverger,Collection complète des lois, décrets, ordonnances, règlemens avis du Conseil d'Etat, Levrenn gentañ, Eil embannadur, Pariz, 1834, p.105
↑Kristof Jezegoù,Hor Bro e-pad ar Revolusion, Ti-moullañ Ar Bobl, Karaez, 1915, pajennoù 40 ha 41
↑Kristof Jezegoù,Hor Bro e-pad ar Revolusion, pajennoù 176-182, Ti-moullañ Ar Bobl, Karaez, 1915
.svg)
.svg)
.svg)
