Ælle Sussex (anvet ivezAelle peElla) a vefe bet roue kentañSussex, hiriv eBro-Saoz, etre477 betek war-dro514, hervez andonioù kozh. Ken nebeut a dra a ouzer diwar e benn ma ne c'heller ket lavarout sur e oa bet anezhañ.
Hervez arC'hronik angl-ha-saoz e vefe dilestret Ælle hag e dri mab e-kichen ur beg-douar (anvetSelsey Bill hiziv - dindan ar mor emañ al lec'h resis moarvat, ur reuzeulenn-draezh zo Owers hec'h anv - ha stourmet en defe ouzh ar Vrezhoned[1]. En un emgann ePevensey e 491 o defe ar Saozon lazhet un niver bras a enebourien ha lakaet ar re all da dec'hout kuit[1]. Daoust ma ne c'heller ket gwiriekaat munudoù an hengounoù-se e tiskouez anvioù-lec'hSussex e oa bet poblet stank ar vro gant arSaozon hag abred-tre, ar pezh a zamveneg e oa e-touez ar broioù kentañ da vezañ aloubet ganto.
Ælle eo ar roue kentañ meneget gant ar c'hronikourBeda enVIIIvet kantved, hag anvet e vije bet aotrou war an holl rouantelezhioù angl-ha-saoz[2]. EnIXvet kantved e ro arC'hronik angl-ha-saoz an titl a "vBretwalda" dezhañ daoust ma n'eus prouenn ebet e tougas anezhañ e-pad e vuhez. N'ouzer ket pegoulz e varvas Ælle ha dianav eo anv e warlerc'hiad e penn Saozon ar su[1].
Ma'z eus bet anezhañ e veve Ælle er prantad nebeutañ anavezet eus istor Bro-Saoz[3] E deroù arVvet kantved e oaromanProviñs Britannia abaoe muioc'h eget tri c'hantved. An enebourien bennañ neuze e oa arBikted, euskaledonia, hag arOuezeled, anvetScoti d'ar mare-se, hag a deue eusIwerzhon. Ken dañjerus all avat e oa ar Saozon. An anv-mañ a voe roet gant ar Romaned d'an dud a oa o chom en norzh d'ar pezh a zoBro-Alamagn hiziv, hag e su ledenez arJutland. Argadegoù ar Saozon en arvorioù su ha gevred Bro-Saoz a zegase kudennoù bras, ken e savas ar Romanedkreñvlec'hioù alLitus Saxonicum e fin an Trede kantved, ha ma kroujont ar garg agont da zifenn ar vro outo. Echuiñ a reas an aotrouniezh roman e Britannia e deroù arVvet kantved. Ar bloaz roet da gustum da verkañ fin an aotrouniezh roman en Enez-Vreizh a zo410 pa gasas animpalaer romanHonorius lizhiri d'ar Vrezhoned ma lare e tlejent en em zifenn o-unan. Kaset kuit e oa bet an darn vrasañ eus al luioù roman gwarnizonet e Britannia meur a wezh da stourm evit meur zanvez-impalaer roman, hag e 410 e tispartijont da viken.[4],[5]
Goude an darvoud-se e teu ar mammennoù da vezañ ral-tre met hervez ar manac'h brezhonGweltaz o defe goulennet ar Vrezhoned ur skoazell digant arc'honsul romanAetius, e fin ar bloavezhioù 440 moarvat, ha nac'h reiñ skoazell a reas. Hag ar penn brezhonVortigern neuze da gouviañ goprsoudarded eus ar c'hevandir da zont da stourm ouzh arBikted a oa oc'h aloubiñ e vro. E penn ar re-se edoHengist haHorsa, hag en em savet e vijent a-enep Vortigern goude, ma voe brezel e-pad un hir a amzer.
Deuet eo vefe an alouberien -Saozon,Angled haJuted - a-benn da gontroliñ un darn eusPreden met un emgann bras o defe kollet enEmgann Badon (ne ouzer ket e pelec'h d'ar just). Hervez klaskourien zo e vefe bet Ælle e penn al lu saoz faezhet[6] tra ma argas reoù arall ar mennozh-se[7]
Un distag o defe gounezet ar Vrezhoned evel-se hag e padas ar peoc'h betek an ampoent ma oa Gweltaz o skrivañ, da lâret eo eus fin arVvet kantved betek kreiz arVIvet kantved[8],[9]. Un tammig goude amzer Gweltaz e krogas ar Saozon gant o argadennoù adarre hag e fin arVIvet kantved e oa aet tout ar su eus Preden dindan gontrol an alouberien.[10]
Daou andon a veneg anv Ælle. An hini koshañ a zoHistoria ecclesiastica gentis Anglorum, un istor an iliz saoz skrivet e731 gant ur manac'h saoz,Beda e anv. Beda a liv Ælle evel unan eus ar rouanez angl-ha-saoz o doa ar pezh a anve anImperium waran holl broviñsoù war-du su ar stêrHumber. Gantaotrouniezh e vez troetImperium peurliesañ. Ul listenn a rouaned bet roet dezho anImperium a ro Beda hag an hini kentañ eo Ælle. Menegiñ a ra ivez ne oa ket kristen ar roue-se rak livañ a ra ur roue diwezhatoc'h evelan hini kentañ o vont e-barzh rouantelezh an neñv.[2]
An eil andon a zo arC'hronik angl-ha-saoz, un dastumad a vloazdanevelloù strollet asambles e rouantelezhWessex war-dro890 dindan renAlfred Veur. Teir arroudenn he deus ar c'hronik diwar-benn Ælle etre477 ha491[11].
Kenaozet e voe ar c'hronik 400 bloaz goude an darvoudoù met gwirheñvel eo e implijas ar c'hroniker testennoù koshoc'h hag andonioù hengounel evelsagaoù. N'eo ket posupl da lârout avat eus pelec'h e teu al linennoù-se[12] Dleout a reer notenniñ o-doa ar memes stêr krembreiz ha brezhoned d'ar mare-hont.[13]
Tri eus al lec'hioù meneget a c'hell bezañ anavezet. Aod Cymen ("Cymenes ora" en destenn orin) a zo dindan ar mor hiziv met diouzh daveoù diwezhatoc'h e c'heller dezastum edo e-tro suSelsey Bill war-du ar reter eusEnez Wight. Div draezhenn a verk al lec'h hiziv[14]. "Andredes leag" a zo arWeald, a oa urgoadeg d'ar mare-hont hag en em astenne eusHampshire betek norzhSussex ha "Andredes cester" a zo ar c'hastell roman savet ePevensey war vevenn ar gêr[14][15]
Menegiñ a ra ar c'hronik Ælle ur wech arall er pennad a zanevell ar bloaz827. Eno emañ lakaet e-touez an eizh "bretwaldaed", pe "Renerien Preden". Strollañ a ra ar c'hronik ar seizh re bet meneget gant Beda gantEgbert Wessex.[16] Bez e eus kalz tabutoù e-touez ar glaskourien diwar-benn ar pezh a dalvez ar ger-se ha diwar-benn lec'hed beli Ælle e suBro-Saoz[17],[18] Merzout a reer ivez ez eus un toull bras etre Ælle hag an eil roue war listenn Beda.Ceawlin Wessex a grogas da ren e fin arVIvet kantved, ar pezh a c'hellfe diskouez un arsav en aotrouniezh angl-ha-saoz[15].
Andonioù koshoc'h eget Beda a veneg Saozon ar su met pas Ælle. Diwezhat a-walc'h eo an dave koshañ, avat, rak e692 emañ : ur garta sinet gantNothelm Sussex a en em c'halve "Roue Saozon ar Su"[19]. Kartaoù a zo skridoù ofisiel ma ro ur roue pe un den galloudus arall douaroù d'e dud pe d'an Iliz. Pouezus-tre ez int evit hon anaoudegezh eus istorBro-Saoz met n'eus karta orin ebet koshoc'h eget arVIIvet kantved[20],[21]
Bez ez eus skrivagnerien arall a c'hell o skridoù sklêrijennañ mare Ælle, ha ne venegont ket anezhañ pe e rouantelezh. An taolennadur a raGweltaz eus stadPreden e deroù arVIvet kantved a zo talvoudus evit a re a fell dezho kompren istor an aloudabegoù angl-ha-saoz.Procopius, un istorour eusBizantion a skrive nebeut amzer goude marv Gweltaz en doa enklozet ur pennad diwar-benn Preden en e oberenn. Enni e lâr e oa ken niverus pobloù Preden - Brezhoned, Saozon ha Friziz - e tivrojont da rouantelezh arFranked e niver bras pep bloaz[22]
Gwiriekaet eo an amzeriadoù roet gant ar C'hronik angl-ha-saoz gant un dielfennadur eus anvioù-lec'h ar vro. Eus an anvioù-lec'h e-ing o fenn, evelWorthing peAngmering e teu an titouroù pouezusañ. Eus ur stumm koshoc'h e-ingas e teuont.Hastings, evit skouer, e teu eusHæstingas, ar pezh a dalvezar re oc'h heuliañ unden Hæsta e anv.[23]
Eus kornôg Selsey Bill da reter Pevensey e c'heller kavout ar stankder brasañ eus an hevelep seurt anvioù ePreden. Bez ez eus 45 anvioù-lec'h eus an doare-se e Sussex hag an anvioù-den e teuont anezho a oa paouezet da vezañ implijet kent arVIIvet kantved peurliesañ, pa zeu an teulioù skrivet war wel adarre. Krediñ a reer neuze eo an anvioù-se sinoù eus bezañs kummuniezhoù saoz stabil er rannvro adalek arVvet kantved pe arVIvet kantved.[23][24]. Ouzhpenn-se ez eus nebeut-kenañ a anvioù-lec'h predenek e Sussex. Ne dalvez ket o deus ar Saozon lazhet pe kaset kuit an holl boblañs orin, daoust d'ar pezh zo lâret e pennad 91 ar C'hronik angl-ha-saoz. Damvenegiñ a ra, avat, e oa niverus tre an embroidi ha ne lezjont ket kalz lec'h d'ar Vrezhoned.[15]
Ne c'hell ket an traoù-se prouiñ eo gwir an amzeriadoù roet gant ar C'hronik pe e oa ur roue Ælle e anv, me damvenegiñ a reont un aloudabeg kozh ha diazezidigezh ur rouantelezh stabil adalek arVIvet kantved[23][24]
Ma'z eo rik an amzeriadoù roet gant ar C'hronik Angl-ha-Saoz emañ ren Aelle e kreiz astennerezh angl-ha-saoz ha a-raok peuraloubadeg ar vro. Gwirheñvel eo ivez e c'hoarvezas emgannoù Aelle a-raokEmgann Badon. An dra-mañ a zisplegfe an arsav hir - 50 pe 60 bloavezh - e lignez ar "bretwaldas" : ma padas ar peoc'h gounezet gant ar Vrezhoned betek an eil hanterenn eus arVIvet kantved eo reizh na oa penn-brezel angl-ha-saoz ebet o aotrouniañ Bro-Saoz e-pad ar prantad-se. Martezeadenn un arsav e astennerezh e araokadenn an Angled-ha-Saozon a zo kreñvaet gant danevellProcopius a liv un divroerezh eus tud Preden davet rouantelezh ar Franked erVIvet kantved[15] Klokañ a raProcopius gant ar pezh a anavezer diwar-benn trevadennerezhBreizh. War a seblant e teue un darn eus an drevadennerien eusDumnonia hag anvDumnonia haKernev a rojont d'ar rannvroioù kentañ a berc'hennjont.[25] Un dra bennak a lakaas war sav fluz an Angled hag ar Saozon eus ar c'hevandir betekPreden d'ar mare-hont war a seblant.[26]
Klokañ a ra amzeriadoù emgannoù Aelle gant ar pezh a anavezer diwar-benn an darvoudoù e rouantelezh arFranked war-dro an amzer-hont. Unvaniñ ar Franked en-doa graetHlodwig Iañ er bloavezhioù 480 ha posupl eo en-doa o c'hontrol war Mor Vreizh lakaet ar vorlaerien sakson da vont war-du Preden kentoc'h war du ar c'hevandir.[26]
Posupl eo neuze e oa ur roue istorel Aelle e anv a vefe dilestret eus ar c'hevandir erVvet kantved hag en defe aloubet ar pezh a zo Sussex hiziv. Ur penn-brezel pouezus e oa marteze en defe aotrouniet ur gevredad Angled-ha-Saozon oc'h aloubiñ Preden. An dra-mañ a c'hell bezañ en orin ar brud a vroudas Beda d'e ouzhpennañ da listenn arBretwalda[27]. Klokañ a ra ivez an emgannoù meneget er C'hronik angl-ha-saoz gant un aloudabeg eus Sussex eus ar c'hornôk war du ar reter ouzh un harz kaled a-walc'h da badout 14 bloaz[15] Ar rannvro a gontrolle en em astenne betekHampshire ha traonienn anTavoez uhel marteze, met, er c'hontrol eus ar pezh a skrive Beda, ne endalc'he ket an holl dirioù e su anHumber.[28]
N'eo meneget marv Aelle neblec'h ha ne anavezer netra diwar-benn e vibien pe istorSussex betek675 pa voe badezet roue Saozon ar su,Æthelwalh[29]