Ме́ка, абоМе́кка (араб.مكة, мянушка:Umm Al Qura — «Маці ўсіх вёсак») — адзін з найвялікшых гарадоўСаудаўскай Аравіі, святы горадісламу. Знаходзіцца ля падножжа горнага масівуДжабар аль-Карнайт у вузкай даліне Абрахама, у 100 км адЧырвонага мора. Насельніцтва налічвае каля 1,7 млн чалавек.
Арбітры беларускага правапісу падаюць назву горада і з дзвюма[3][4], і з адной[5][6] літарайк.
Мекка — цэнтр ісламу і самы святы горад для мусульман, уваход у горад прадстаўнікам іншых рэлігій забаронены. Згодна з уяўленнямі мусульман, у Мецы ў 571 годзе нарадзіўся прарокМагамет, а таксама гэта месца атрымання мекскіх сурКарана. Пасля вяртання прарока Магамета зМедыны ў Мекку ў 630 годзе горад стаў мэтай паломніцтва ўсіх мусульман. Пасля ўсталявання ў горадзе ўлады дынастыіАліядаў у 960 годзе[крыніца?] яны атрымалі тытулшарыфаў. Шарыфы Меккі захоўвалі незалежнасць ад халіфата, якую змаглі захаваць нават пасля далучэння Меккі даАсманскай імперыі ў 1517 годзе. З 1924 года Мекка належыць Саудаўскай Аравіі.
Самае вядомае месца горада з часоў прарока Магамета — квадратны будынакКааба. Вакол яго пабудаваная мячэцьАль-Харам, у якой адначасова могуць змясціцца 300 тысяч вернікаў. Гэта самае святое месца для мусульман. У паўднёва-ўсходнім куце Каабы знаходзіццачорны камень (al-hadżar al-aswad) — мэтахаджа, паломніцтва мільёнаў мусульман. Чорны камень — гэтаметэарыт, які, як мяркуюць мусульмане, даслаў імАлах. Упершыню горад згадваецца якМакараба, які да з’яўлення ісламу граў значную ролю ў гандлі паміж краінаміБлізкага Усходу іМіжземнамор’ем, быў рэлігійным цэнтрам паганскіх плямёнаўАравійскага паўвострава.
Выява Меккі, зробленая турэцкім мастаком у 1787 годзе
Ісламская традыцыя адносіць заснаванне Меккі да часоў нашчадкаўІзмаіла.Пталамей, магчыма, назваў горад «Макараба», аднак гэта атаясненне спрэчнае[7]. Археолагі не выявілі ніякіх надпісаў альбо згадак пра Мекку гэтага часу, хоць іншыя гарады і царствы ў гэтым рэгіёне былі добра задакументаваныя ў гістарычных запісах. Прыкладна ўV стагоддзі нашай эрыКааба была месцам пакланення боствам паганскіх плямёнаў Аравіі. Найбольш важным паганскім бажаством Меккі быўХубал, месцам ушанавання якога была Кааба[8][9]. Ён заставаўся ў пашане даVII стагоддзя нашай эры.
УV стагоддзікурайшыты ўзялі пад свой кантроль Мекку і сталі выдатнымі купцамі і гандлярамі. УVII стагоддзі яны далучыліся да прыбытковага гандлюспецыямі, а таксама стваралі новыя гандлёвыя маршруты, каб адвесці шляхі ў бок ад месцаў бітваў і небяспечных марскіх маршрутаў у больш бяспечныя сухапутныя маршруты. У гэтыя часыВізантыйская імперыя амаль страціла кантроль надЧырвоным морам, і ў гэтым рэгіёне квітнелапірацтва. Іншы шлях, які пралягаў празПерсідскі заліў і рэкіТыгр іЕўфрат, таксама быў пад пагрозай з бокуімперыі Сасанідаў, а таксама быў небяспечны з-зарымска-персідскіх войнаў. Па вядомасці Мекка, як гандлёвы цэнтр, усё ж перасягнула гарадыПетра іПальміра[10][11]. Сасаніды, аднак, не заўсёды ўяўлялі сабою пагрозу для Меккі, бо ў575 годзе н.э. яны абаранілі арабскі горад ад нашэсцяКаралеўства Аксум на чале з ягохрысціянскім лідарамАбрахамам. Плямёны Паўднёвай Аравіі папрасілі дапамогі ўперсідскага цараХасрова I, які адгукнуўся і прыйшоў у Аравію з войскам і флотам. Гэтае ўмяшанне прадухіліла распаўсюджанне хрысціянства ў Аравію, дзе ў Мецы таго часу жыў шасцігадовы хлопчык з племя курайшытаў і які ў будучыні стаў прарокамМагаметам[12].
Да сярэдзіныVI стагоддзя існавалі тры асноўныя паселішчы ў Паўночнай Аравіі, якія размяшчаліся ўздоўж паўднёва-заходняга ўзбярэжжа ля Чырвонага мора, у той час як на ўсходзе ляжала вялікая пустэльня. Гэты раён, вядомы якХіджаз, меў тры населеныя пункты, якія паўсталі ваколаазісаў, дзе вада была даступная для выкарыстання. У цэнтры Хіджазу размяшчаўся горадЯсрыб, які пазней быў перайменаваны ў Медыну, што ў перакладзе з арабскай мовы азначаегорад прарока. У 400 км на поўдзень ад Ясрыба размяшчаўся горны горадТаіф, на паўночны захад ад якога знаходзілася Мекка. Нягледзячы на тое, што тэрыторыя вакол Меккі была цалкам неўрадлівай, яна была самай заможнай з трох населеных пунктаў дзякуючы вялікім запасам вады і вядомым калодзежамЗамзам Ну і прыбытковаму размяшчэнню на скрыжаванні найважнейшых караванных шляхоў[13].
Суровыя ўмовы і рэльефАравійскага паўвострава азначалі амаль сталы стан канфлікту паміж мясцовымі плямёнамі, але адзін раз у год яны абвяшчалі перамір’е і сыходзіліся ў Мекку дзеля штогадовага паломніцтва. ДаVII стагоддзя гэтае паломніцтва адбывалася паводле рэлігійных звычаяў арабаў-паганцаў, каб аддаць належнае іх святыні і выпіць вады зЗамзам Ну. Тым не менш, тут таксама кожны год праходзілі Мекканскія кірмашы. Гэтыя штогадовыя мерапрыемствы далі плямёнам пачуццё агульнай ідэнтычнасці і зрабілі Мекку важным месцам для паўвострава[14].
Караванывярблюдаў, якія, як кажуць, упершыню былі выкарыстаныя прадзедам Магамета, сталі важнай часткай ажыўленай эканомікі Меккі. Паміж мекскімі купцамі і мясцовымі качавымі плямёнамі былі складзеныя дамовы, паводле якіх гэтыя плямёны дастаўлялі такія тавары, якскура, хатнія жывёлы іметалы, што здабываліся ў мясцовых гарах, у Мекку, адкуль потым тавары везліся на караванах у гарадыСірыі іІрака[15]. Таксама існуюць гістарычныя пацверджанні, што праз Мекку праходзілі тавары нават зАфрыкі іДалёкага Усходу і ішлі ў Сірыю. Гэта былі спецыі, скуры,лекі,тканіны ірабы, у той час як у горад везлісягрошы,зброя,крупы івіны, якія, у сваю чаргу, распаўсюджваліся па ўсёй Аравіі. Мекканцы падпісвалі дагаворы з візантыйцамі ібедуінамі дзеля стварэння бяспечных праходаў для караванаў, даючы апошнім ваду і пашы для жывёлы. Мекка стала цэнтрам свабоднай канфедэрацыі арабскіх плямёнаў, у якую ўвайшло нават племяБану Тамім.
ГараДжэбель аль-Нур, дзе, паводле традыцыі, Магамет атрымаў першае паведамленне ад Бога
Магамет нарадзіўся ў Мецы ў570 годзе, такім чынам, іслам быў непарыўна звязаны з горадам з гэтага часу. Ён нарадзіўся ў незаможнай сям’іХашымітаў, якая паходзіла з племя курайшытаў. Менавіта ў Мецы, у пячоры гарыХіра ў раёнеДжэбель-аль-Нур, згодна з ісламскай традыцыяй, Магамет пачаў атрымліваць боскія шчыроты празарханёла Гаўрыіла ў610 годзе і пачаў прапаведаваць сваю формуаўраамічнагамонатэізму супраць Мекканскага паганства. Вытрымаўшы пераслед з боку паганскіх плямёнаў на працягу 13 гадоў, Магамет перабраўся ў622 годзе са сваімі спадарожнікамі ў Ясрыб, які пазней быў названы Медынай. Канфлікт паміж курайшытамі і мусульманамі, аднак, працягваўся: двойчы мусульмане атрымалі перамогу ўбітве пры Бадры, у той час якбітва пры Ухудзе скончылася нявырашанай. У цэлым, аднак, мекканскія намаганні, накіраваныя на знішчэннеісламу, не былі ўдалыя і ў канчатковым выніку засталіся беспаспяховымі. Падчасбітвы ля рова ў627 годзе аб’яднаныя войскі Аравіі не здолелі нанесці паражэнне сілам Магамета[16].
У628 годзе Магамет і яго паслядоўнікі спрабавалі ўвайсці ў Мекку дзеля здзяйснення паломніцтва. Аднак яны былі спыненыя курайшытамі, пасля чаго і мусульмане, і мекканцы склалі дамову, паводле якой курайшыты абяцалі спыніць барацьбу супраць мусульман і паабяцалі, што мусульмане будуць дапушчаныя ў горад, каб здзяйсняць паломніцтвы на наступны год. Праз два гады курайшыты парушылі перамір’е, забіўшы групу мусульман і іх саюзнікаў. У адказ на гэта Магамет і 10 тысяч яго прыхільнікаў выйшлі да Меккі. Але, замест таго, каб працягваць барацьбу, жыхары Меккі здаліся Магамету, які абвясціў мір і дараваў жыхарам іх учынак. Аднак паганскія божышчы былі знішчаныя Магаметам, і яго паслядоўнікі ўзяліся за ісламізацыю горада. Магамет аб’явіў Мекку святым месцам ісламу, зрабіўшы яго цэнтрам паломніцтва мусульман і адным з пяці стаўпоў веры. Ён таксама заявіў, што немусульманам не будзе дазволена знаходзіцца ў горадзе, каб абараніць яго ад уплывушматбожжа і падобных практык. Пасля прызначэнняАкіба ібн Усаіда на пасаду губернатара горада Магамет вярнуўся ў Медыну.
Магамет памёр у632 годзе, выканаўшы задачу яднання ісламскай нацыі. Іслам пачаў хутка пашырацца і на працягу наступных некалькіх сотняў гадоў распаўсюдзіўся адПаўночнай Афрыкі іАзіі да некаторых часткаўЕўропы. Падчас пашырэння ісламу Мекка пачала прыцягваць пілігрымаў не толькі з Аравіі, але і з іншых месцаў мусульманскага свету і з-за яго межаў, бо кожны год шмат вернікаў здзяйсняліхадж. Мекка таксама прыцягвала шмат навукоўцаў, а таксама пабожных мусульман, якія жадалі жыць каля Каабы.
Мекка ніколі не была сталіцай якіх-небудзь ісламскіх дзяржаў, але мусульманскія кіраўнікі рабілі значны ўнёсак у яе ўтрыманне. У часы праўленняУмара іУсмана ібн Афана ўXVII стагоддзі з прычыны частыхпаводак у горадзехаліфы запрасілі хрысціянскіх інжынераў, якія збудавалі сістэму загародаў у нізінных кварталах, а таксама пабудавалідамбы і насыпы для абароны тэрыторыі вакол Каабы[10].
Пасля пераезду Магамета ў Медыну палітычны цэнтр перамясціўся з Меккі. А каліАлі, чацвёрты халіф, перамясціў сталіцу ўКуфу, важнасць Меккі яшчэ далей паменшылася. Пасля стварэнняХаліфату Абасідаў сталіца была перанесена ўБагдад, які знаходзіцца ў сучаснымІраку. Багдад заставаўся цэнтрам ісламскай імперыі амаль 500 гадоў. Мекка ізноў увайшла ў ісламскую палітычную гісторыю, калі горад кантраляваўсяАбд Алахам ібн аль-Зубайрам, які стаяў у апазіцыі да амеядскіх халіфаў, і зноў, калі халіфЯзід I аблажыў горад у683 годзе[17]. На працягу некаторага часу пасля гэтых падзей горад не граў значнай палітычнай ролі, бо мясцовыя ўлады даволі добра ставіліся да хашыміцкіх шарыфаў.
У1818 годзе паслядоўнікі школысалафітаў зноў узялі кантроль над горадам, а праз нейкі час пацярпелі паражэнне. Але некаторыя члены з кланааль-Саудыдаў здолелі выратавацца і заснавалі пазнейДругую Саудаўскую дзяржаву, якая існавала да1891 года. Мекка рэгулярна цярпела ад эпідэмійхалеры[22]. 27 эпідэмій было зафіксавана падчас паломніцтва з1831 па1930 гады. Звыш 20 тысяч пілігрымаў памерлі ад халеры ў хаджы1907—1908 гадоў[23].
Паслябітвы за Мекку ў1924 годзе шарыф горада быў скінуты сям’ёйСаудыдаў, і Мекка была ўключана ў складСаудаўскай Аравіі[24]. У адпаведнасці з законамі новай краіны вялікая частка гістарычнага горада была разбурана ў выніку будаўнічых праграм.
20 лістапада1979 года дзве сотні ўзброеных ісламісцкіх дысідэнтаў на чале з саудаўскім прапаведнікамДжугайманам аль-Атэйбізахапілі мячэць. Яны сцвярджалі, што саудаўская каралеўская сям’я ўжо не вызнае чысты іслам і штоМасджыд аль-Харам іКааба мусіць кіравацца тымі, хто прытрымліваецца сапраўднай веры. Паўстанцы захапілі некалькі дзясяткаў тысяч паломнікаў у якасці закладнікаў і забарыкадаваліся ў мячэці. Аблога доўжылася два тыдні, і ў выніку аперацыі спецназу загінула некалькі сотняў чалавек і была прычыненая значная шкода будынку.Пакістанскія сілы праводзілі фінальны штурм, аднак выбарам зброі, лагістыкай і планаваннем аперацыі займаліся элітныяфранцузскія падраздзяленні[25].
Мекка знаходзіцца на вышыні 280 м над узроўнем мора і прыблізна ў 80 км ад унутранагаЧырвонага мора. Цэнтральная Мекка размяшчаецца ў калідоры паміж гор, які часцяком называюць «дуплом Меккі». Вобласць змяшчае далінуэль-Танем, далінуБака і далінуАбкар. Гэтае размяшчэнне сярод гор вызначыла напрамак сучаснага пашырэння горада. Гарадскі цэнтр у раёнеМасджыд аль-Харам мае вышыню, меншую за астатнюю частку горада. Тэрыторыя вакол мячэці ўключае ў сябе стары горад, і калісьці тут існавалі сотні дамоў, якія ў цяперашні час замененыя шырокімі праспектамі і гарадскімі плошчамі. Традыцыйныя дамы пабудаваныя з мясцовай горнай пароды. Агульная плошча Меккі на сённяшні дзень складае звыш 1 200 км²[26].
Мекка мае засушлівыклімат. У адрозненне ад іншых гарадоўСаудаўскай Аравіі, яна захоўвае цёплую тэмпературу ў зімовы перыяд, якая вагаецца ад 20 °C апоўначы да 35 °C у другой палове дня. Летнія тэмпературы лічацца надзвычай гарачымі і складаюць 50 °C апоўдні, зніжаючыся да 30 °C у вячэрні час. Дождж звычайна назіраецца ў горадзе ў невялікіх колькасцях у перыяд з лістапада па студзень.
↑Руска-беларускі слоўнік у 3 т. Т. 2: Л-П. / НАН Беларусі, Інстытут мовазнаўства. — Мн.: БелЭн, 2002.
↑Граматычная база беларускай мовы / уклад. Ул. Кошчанка, А. Булойчык. — Электронныя тэкставыя даныя і праграма (350 Мб). — Мінск: Тэхналогія, 2021.ISBN 978-985-458-321-1.
↑P. Crone, «Meccan Trade and the Rise of Islam», p. 134—135.
↑Hawting, G. R. (1980). «The Disappearance and Rediscovery of Zamzam and the „Well of the Ka’ba“». Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London 43 (1): 44-54. JSTOR 616125. p. 44.
↑«What life was like in the lands of the prophet: Islamic world», AD 570—1405. Time-Life Books. p. 20.ISBN 0-7835-5465-6
↑аб«Makka — The pre-Islamic and early Islamic periods», Encyclopaedia of Islam
