Ацтэ́кі (астэ́кі; науа;гішп.aztecas) —індзейскаянароднасьць у цэнтральнайМэксыцы. Колькасьць больш за 1,5 млн чалавек. Цывілізацыя ацтэкаў (XIV—XVI стагодзьдзі) валодала багатыміміталёгіяй і культурнай спадчынай. Сталіцай імпэрыі ацтэкаў быў горадТэначтытлан, разьмешчаны на возерыТэскока (Тэшкока), там, дзе цяпер разьмяшчаецца горадМэхіка.
Гісторыя ацтэкаў, як і іншых народаў цэнтральнайМэксыкі, да прыходуэўрапейцаў вядомая па іх паданьнях, запісаных гішпанскімі і індзейскімі храністамі (Б. Саагун, Д. Дуран, Ф. Альварада Цесасамок, Ф. дэ Альва Іштлільшачытль, А. Д. Чымальпаін, Х. Баўтыста Помар, Д. Муньяс Камарга і інш.) ужо пасьля канкісты. Ацтэкі прышлі на Мэксыканскае сугор’е з поўначы, зь легендарнай краіны Астлан. Пасьля доўгіх падарожжаў у 1325 годзе заснавалі горад Тэначтытлан. Спачатку знаходзіліся ў залежнасьці ад суседніх дзяржаваў. Былі на службе ў кіраўніка горадуАскапацалька, заваёўваючы для таго суседнія землі. У 1428 годзе разам з ваярамі гарадоўТэскока іЎэшатынка разграмілі горадАскапацалька. Утварылі кааліцыю з суседнімі народаміакольхуа (горад Тэскока) ітэпанэкамі (горад Тлакапан). Вялі войны зь іншымі народамінаўа, а таксама затомі на поўначы,уаштэкамі ітатанакамі на ўсходзе,сапатэкамі іміштэкамі на поўдні ітараскамі на захадзе. Асабліва пасьпяховым было кіраваньнеМантэсумы I. Роля Тэначтытлана ў зьвязе трох гарадоў узрастала. Іншыя кіраўнікі працягвалі пашыраць межы ацкэскіх валадарстваў. У некаторых выпадках на землях пераможаных народаў разьмяшчаліся калёніі ацтэкаў. Было створана палітычнае аб’яднаньне, якое распасьціралася да берагоўМэксыканскага заліву на ўсходзе іЦіхага акіяна на захадзе. З 1503 году ацтэкамі кіраваўМантэсума II; ён быў запалонены гішпанцамі і забіты падчас бітвы ў 1520 годзе.
Аснову існаваньня ацтэкаў складала прадуктыўнае паліўнае земляробства начынампах, палосах зямлі даўжынёй некалькі дзясяткаў мэтраў і шырынёй да 10 м, якія ўваходзілі ў ваду канала. Яны ўкладваліся пластом травы, трысьнёга і глею; пры неабходнасьці ажыцьцяўляўся паліў. Чынампа доўга захоўвала ўрадлівасьць, на ёй можна было атрымліваць ураджай некалькі разоў у год. Галоўнай культурай былакукуруза, выгадоўвалі таксама шмат выглядаўфасолі,перцы і інш., з тэхнічных культураў —бавоўну. Разводзіліпчолаў, а таксама кашэніль на адным з выглядаўкактуса. Ацтэкі разводзілііндыкоў,гусакоў ікачак, трымалісабак.
Нягледзячы на вырашальную ролю ў гаспадарцы ацтэкаў прадуктыўнага земляробства, яны ўспадкавалі ад сваіх продкаў навыкі зьбіральнікаў. Аб гэтым сьведчыць, у прыватнасьці, выкарыстаньнемагуэя. Ствол служыў будаўнічым матэрыялам, калючкі — іголкамі, карані еліся, зь лісьця рабілі дах, з вычышчаных валокнаў — тканіны і паперу, з соку выраблялі ласункі і хмельны напой. Гішпанскі храніст Б. дэ лёс Касас, адзін зь першых гісторыкаў заваёвы Амэрыкі, пералічыў у сваёй «Апалягетычнай гісторыі» больш за два дзясяткі ўжываньняў магуэя. Падчас штогадовых пералётаў птушак ацтэкі білі шмат качак, гусакоў і інш. птушынай дзічыны. У азёрах і пратоках лавілірыбу.
Ацтэцкія рамесьнікі па-майстэрску апрацоўвалі камень, ткалі, шылі адзежу, рабілі ўпрыгожваньні, узводзілі будынкі, апрацоўвалімедзь,золата ісрэбра — як лядоўні каваньнем, так і плаўленьнем (яны ўмелі сплаўляць золата зь медзьдзю). Вельмі шанаваліся складаныя галаўныя ўборы і плашчы з рознакаляровых пёраў. Ацтэкі таксама ўслаўляліся вырабаммазаічных вырабаў, як ва ўпрыгожваньні драўляных або каменных скульптураў, так і ў архітэктуры. Пры вырабекерамічнага посуду ацтэкі, як і большасьць іншых народаў Амэрыкі, не карысталіся ганчарным колам. Свае пасудзіны яны ўпрыгожвалі малюнкамі расьлінаў, птушак і рыб. Добра быў арганізаваны гандаль, караваны ў складзе гандляроў, ношчыкаў і вартавых адпраўляліся далёка за межы ацкэскіх валадарстваў. Гандаль быў як менавы, так і пасродкам агульных эквівалентаў (зерняўкакавы, кавалачкаў баваўняных тканінаў, медных сякерак альбо нажоў серпападобнай формы, люлечак зь пёраў птушак з залатым пяском).
У жыцьці ацтэкаў вялікае месца займала вайна, галоўнай мэтай якой быў захоп палонных дзеля ахвярапрынашэньняў; таму палонных не абменьвалі і не вызвалялі. Асноўнай зброяй быў лук са стрэламі з наканечнікамі з каменя, косткі або краменя іабсыдыяну. Ацтэкі выкарысталі таксама дзідакідалкі і драўляныя мячы з рэжучымі абсыдыянавымі ўкладышамі. Ахоўнай зброяй служыў плецены шчыт і панцыр з бавоўны, асабліва ў шляхты, і драўляны шалом. У прадстаўнікоў вышэйшай шляхты панцыр мог быць зроблены з залатыхплястынаў.
Ацтэкі звычайна сяліліся ў адным горадзе і ягоных навакольлях, утворваючы горад-дзяржаву. Ніжняй адзінкай ацтэцкага грамадзтва звычайна лічаць «кальпульлі», суседзкія грамады. Яны валодалі зямлёй, якую падавалі ў карыстаньне мужчынам — разьдзелам сем’яў. Зямля пераходзіла па спадчыне сыну, малодшаму брату або пляменьніку па мужчынскай лініі. Зямля магла перадавацца ў арэнду іншаму чалавеку з кальпульлі, але не прадавалася і вярталася ў кальпульлі, калі яе не апрацоўвалі два гады або выраджалася мужчынская лінія ейных уладальнікаў. У кальпульлі былі вольныя землі, якія падаваліся па меры патрэбы. Частка супольных земляў апрацоўвалася разам. Ураджай зь іх ішоў на выплату падаткаў і ўтрыманьне разьдзела кальпульлі і больш высокіх службовых асобаў.
Былі прыкметы падрыву супольнага земляробства. Шляхетных людзей за службу сталі надзяляць землямі. Гэтыя землі падаваліся ў пажыцьцёвае карыстаньне і павінны былі пераходзіць пераемніку па пасадзе. Але такімі пераемнікамі часта станавіліся сыны, і землі ператвараліся ў спадчынныя. Ваяры атрымлівалі землі на тэрыторыі карэнных народаў, яны таксама пераходзілі ад бацькі да сына.
Разьдзелы сем’яў складалі раду старэйшын абшчыны, узначальваў яекальпульлек. Ён абіраўся радай, але, як правіла, з сыноў папярэдняга правадыра. Ён разьмяркоўваў землі, вырашаў спрэчкі, кіраваў грамадзкімі сховішчамі. Кальпульлі мелі і вайскоўца правадыра, які навучаў моладзь і выконваў паліцэйскія функцыі. Ён жа правадырнічаў ваярамі кальпульлі пры баявых дзеяньнёх. У кожнага кальпульлі былі свае храмы і некаторыя грамадзкія пабудовы. Яны разьмяшчаліся вакол пляцы, якая станавілася цэнтрам абшчыны. У ацтэкаў было 20 кальпульлі. На племянной радзе кальпульлі быў прадстаўлены чалавекам, які зваўся аратарам. Пасьпяховыя войны і павелічэньне багацьцяў прывялі да прыкметнага расслаеньня грамадзтва.
Ніжнюю прыступку ў ім займалірабы. Імі станавіліся: даўжнікі, злачынцы, людзі, якія паступілі ў якасьці даніны ад заваяваных народаў, і тыя, хто прадаў або заклаў сябе ў рабства, дзеці, прададзеныя бацькамі. Гаспадар раба ня меў права забіць яго і мог прадаць яго іншаму чалавеку толькі па рабскай згодзе. Раб мог заводзіць сям’ю і мець маёмасьць. Ён мог атрымаць волю, вярнуўшы абавязак або кошт, якая была калісьці за яго выплачана, і некаторымі іншымі спосабамі. Рабства не было спадчынным — дзеці рабоў былі вольнымі людзьмі (маекамі).
Маекі — вольныя ацтэкі, якія апынуліся па нейкіх чыньніках па-за кальпульлі. Яны працавалі ношчыкамі або апрацоўвалі атрыманую ад храмаў або спадароў зямлю, за якую аддавалі частку ўраджая. Яны не маглі пакідаць зямлю, на якую іх саджалі. Падчас вайны былі чальцамі апалчэньня. Вялікую частку вольных ацтэкаў складалі земляробы. Яны плацілі падаткі, выконвалі ўсякага віда павіннасьці. Сярод іх вылучаўся пласт старэйшынаў, вызваленых ад падаткаў і якія не ўдзельнічалі ў прадукцыйнай працы. У яго ўваходзілі і праслаўленыя ваяры, атрымоўваўшыя зямлю ў пажыцьцёвае карыстаньне. Адмысловыя праслойкі сярод вольных складалі рамесьнікі і гандляры.
Ніжні пласт знаці ўтваралі людзі, якія праславіліся ў войнах, пры выкананьні службовых абавязкаў або адмысловай рэлігійнай стараннасьцю. Яны вызваляліся ад некаторых падаткаў, мелі права насіць адзежу з тонкай бавоўны, упрыгожваньні з золата і каштоўных камянёў, адмысловыя знакі, якія паказвалі на іх статут. Звычайна іх абіралі на адказныя пасады. Іх становішча не было спадчынным. Саслоўе жрацоў фармавалася з малодшых дзяцей знаці. Сярод іх вылучалася некалькі прыступак. Вышэйшымі герархамі былі жрацы багоўЎітцылапочтлі іТлалака. Яны былі дараднікамі вярхоўнага кіраўніка і сябрамі племянной рады.
Рада з 20 сябраў вырашала звычайныя дзяржаўныя справы, аб’яўляла вайну і складала мір, вырашала спрэчкі кальпульлі і паміж асобнымі людзьмі з розных кальпульлі. Найважнейшыя пытаньні, уключаючы выбары вярхоўнага кіраўніка, вырашаліся на вялікай радзе, куды ўваходзілі таксама грамадзянскія людзі і вайскоўцы правадыры кальпульлі, вайскоўцы правадыры фратрыяў і некаторыя іншыя службоўцы, а таксама самыя высокія сьвятары.
20 кальпульлі складалі 4 фратрыі. Кожная фратрыя мела свае храмы, арсэналы са зброяй. На чале іх стаялі ваенныя правадыры, якія зьяўляліся дараднікамі вярхоўнага кіраўніка. Вярхоўны кіраўнік ацтэкаў зваўся «тлакатэкутлі» (правадыр мужчынаў). Ягонае становішча падкрэсьлівалася адмысловай адзежай і пышнасьцю ўпрыгожваньняў, формай зносінаў зь ім навакольных, спосабам руху (яго пераносілі на насілках) і некаторымі іншымі спосабамі. У ягоным вядзеньні было зьбіраньне падаткаў, прыёмамбасадараў, арганізацыя прыёмаў у гонар амбасадараў і шляхты. Ён зьяўляўся вайсковым правадыром канфэдэрацыі. Асабліва павялічыўся ўплыў вярхоўных кіраўнікоў у гады, якія папярэднічалі зьяўленьнюгішпанцаў. У тлакатэкутлі быў суправіцель; ён прымаў і разьмяркоўваў даніну, старшыняваў на племянной радзе, падчас войнаў кіраваў ацкэскімі войскамі.
Адносіны паміж людзьмі рэгуляваліся сыстэмай загадаў і забаронаў і пакараньняў за іхняе парушэньне. Крэўнай помсты не існавала. Пакараньні былі рознага роду: целавыя, канфіскацыя маёмасьці, зварот у рабства, кароткае турэмнае зьняволеньне, грамадзкае абсьмейваньне. Але ў большасьці выпадках вінаватыя караліся сьмерцю — ад злачынства супраць дзяржавы да парушэньня тэрмінаў уборкі ўраджая. Вінаватага маглі павесіць, пазбавіць галавы, дадушыць, засекчы або чвартаваць. Прылюбадзейства каралася спальваньнем на слупе, зьбіваньнем камянямі.
У ацтэкаў меліся грамадзкія школы, у якіх хлопчыкаў вучылівайскоўцу мастацтву,сьпеву,танцам і прамоўніцтву. Дзеці шляхты наведвалі школу сьвятароў, дзе вучылісяпісьменнасьці, складаньню вершаў, астранамічным спазнаньням і гісторыі і прылучаліся да рэлігійных канонаў. У шлюб уступалі ў 16—18 гадоў дзяўчыны і 20—22 гады юнакі. Галоўную ролю ў заключэньні шлюбаў гулялі бацькі. Існавалі некаторыя абмежаваньні ў выбары партнэра — нельга было ўступаць у шлюб з блізкімі сваякамі як па мужчынскай, так і па жаночай лініям, а таксама ўсярэдзіне кальпульлі. Вясельны абрад уключаў сумесную трапезу, танцы, кровапусканьне і інш. Вядомым было шматжонства, асабліва ў вышэйшых колах. Пры разводзе сыны заставаліся з бацькам, дочкі — з маці. Разьведзеная жанчына вярталася ў свой кальпульлі і магла зноў уступіць у шлюб. Па сьмерці мужа ягоная ўдава заставалася ў кальпульлі мужа і ўступала ў шлюб з адным зь ягоных чальцоў.
Ацтэкі пачыталі мноства багоў рознага ўзроўню і значнасьці — асабістых, сямейнікаў, супольных, а таксама агульнаацтэцкіх. Сярод апошніх адмысловае месца займалі бог вайныЎітцылапчтлі, бог ночы і лёсыТэскатліпока, бог дажджу, воды, грома і горТлалак, бог ветру і заступнік жрацоўКетцалькаатль («Птушыны зьмей»). Богам земляробства быўШыпэ. Ухвалялі таксама бога і багіню маісу.
Ацтэкі лічылі, што, у залежнасьці ад роду сьмерці, душы памерлых адпраўляліся альбо ў падземнае царства, альбо ў краіну бога Тлалака, якая лічылася зямным раем, альбо ў нябеснае жыльлё бога-сонца. Асаблівы ганараваліся адважнымі ваярамі, людзьмі, прынесенымі ў ахвяру, і жанчынамі, памерлымі пры родах. У ацтэкаў была складзена сыстэма рытуалаў, якая складалася з цыклю сьвятаў, прывязаных, галоўным чынам, да земляробчага каляндара. Часткай гэтых рытуалаў былі разнастайныя танцы і гульні ў мяч.
Важным рытуалам было прынясеньне багам крыві чалавека. Ацтэкі лічылі, што толькі сталы прыток крыві падтрымліваў богаў маладымі і моцнымі. Вельмі шырока практыкаваліся кровапусканьні, для чаго пратыкалісяязык, мочківушэй, канечнасьці і нават палавыя органы. Сьвятары зьвярталіся да такіх апэрацыяў некалькі разоў на дзень. Больш жа ўсяго багам патрабаваліся чалавечыя ахвярапрынашэньні. Яны мелі месца на вяршыні пірамідаў храмаў таго або іншага боства. Былі вядомыя розныя спосабы забойства ахвяры. Часам у рытуале ўдзельнічала да шасьці жрацоў. Пяцёра ўтрымлівалі ахвяру сьпіной на рытуальным камені — чацьвёра трымалі за канечнасьці, адзін — за галаву. Шосты выкрываў нажом грудзі, вырываўсэрца, паказваў яго сонцу і зьмяшчаў у пасудзіну, якая стаяла перад малюнкам боства, потым абезгалоўлівалі цела, якое скідвалі ўніз. Яго падбіраў чалавек, што прывў ахвяру або паланіў яе. Ён выносіў цела дадому, дзе адлучаў канечнасьці і рыхтаваў зь іх рытуальную ежу, якую дзяліў са сваякамі і сябрамі. Лічылася, што зьядзеньне ахвяры, якая ўвасабляла, па ўяўленьнях ацтэкаў, бога, прылучала да самога богу. Лічаць, што ў год лік людзей, прынесеных у ахвяру, мог дасягаць 2,5 тыс. чалавек.
Лячэньне ўключала ў сябе як магічныя сродкі, так і практычныя навыкі. Ацтэкі ўмелі зажыўляць зламаныя косткі, спыняць кроў, сшываць раны. Ведалі разнастайныя лячэбныя ўласьцівасьці расьлінаў. Для зьлічэньня часу ацтэкі карысталіся двума каляндарамі, рытуальным з 260 дзён і сонечным, які меў 18 дваццацідзённых месяцаў і 5 нешчасьлівых дзён. Назовы месяцаў у ім адпавядалі назовам сельскагаспадарчых расьлінаў. Спалучэньне двух тыпаў адліку часу давала ацтэкам, як імая, паўтаральны 52-летні цыкль.
Для запісу гістарычных падзеяў, каляндарных і астранамічных зьяваў і зьвязаных зь імі рытуаламі, а таксама для ўліку зямельных дарэньняў і падаткаў, ацтэкі карысталіся пісьменнасьцю, спалучалай герагліфічныя і піктаграфічныя прынцыпы. Пісьмёны наносіліся пёравым пэндзлікам на скуру аленя, тканіну альбо на паперу з магуэя. Да нашых дзён захавалася некалькі ацкэскіх дакумэнтаў, складзеных, відавочна, ужо пасьля прыходу гішпанцаў. Гісторыя захавала імёны некалькіх дзясяткаў паэтаў з народаў, гаварылых на мовах наўа. Самым услаўленым зь іх быўНэсаўалькаётль, кіраўнікТэскока.
