Alaska (voaleutisch:Alaxsxag „Land, in da Richtung wo da Ozean stremt“) is da flächnmassi gresste (ebba 20% vo da Gsamtfläch), da neadlichste und da westlichste Bundesstoot vo daUSA. Es is 1.717.854km² grouß, davo entfoin 1.481.346km² auf Lond. Alaska is aa de gresste Exklave vo da Wejd. In da Bevejkarungszoi hod Alaska nua 0,22% vo da Gsomtbevejkarung vo da USA).
De USA hod des Gebiet vo Alaska1867 vom Russischn Reich kafft. Am 3. Jenna1959 is Alaska zum 49.Bundesstoot vo da USA woan.
Alaska bestehd aus drei landschaftliche Groußräume: de Gebiagskettn am Pazifik entlong, deYukon-Nidarung mid seim Beag- und Higlland undn aus daGstodebene („North Slope“) am Noadpolarmeea.
Da gressteFluss vom Land is daYukon River, der aa dekanadischnRocky Mountains entspringt. Er fliaßt in Richtung Westn und duachschneid d Middn vo Alaska und mindt asBeringmeer. Am Ostn grenzt Alaska as kanadische TerritoriumYukon.
Aufm Gebiet vo Alaska gibts dausnde Seen, de gresstn davo hand da Becharof, Iliamma, Naknek un da Ugashik, se lingand auf daAlaska-Hoibinsl bzw. aufm Ibagang vom Festland zua Hoibinsl.
Am Sidwestn vo Alaska ligt de schmoieAlaska-Hoibinsl, a dera schliaßand se deAleutn a. A da neadlichn Middn vom Bundesstoot lingand de Beag vo daAlaskakettn, zu dera a daDenali(Mount McKinley) ghead. Mid seine 6190Meda isa da hächste Beag vo dera Gebiagskettn und a voNoadamerika. Amarktischn Noadn ligt deBrookskettn, de bis zu 2749Meda hou is. Am Sidwestn hand deWrangell Mountains. Vo dene is daMount Blackburn 4996Meda hou, de Waxell-Barkley Ridge bis 3261Meda hou und deEliaskettn de an Kanada grenzt is mimMount Saint Elias bis 5489Meda hou. Am eißastn Sidostn vo Alaska ligt da sognenndeAlaska Panhandle („Pfannagrief“) wos a schmoia Stroaf is der am Pazifik entlong, westli vo da kanadischn ProvinzBritish Columbia valafft. Auf dem ligt aa dHaptstodJuneau. De andan Gebiete vo Alaska hand zum Groußtei stoag dominiad vo Woid- und Higllända und a da Gstod vo an HaufaFjorde.
Alaska is ned wia de andan Bundesstootn in Countys aufteild, sundan inBoroughs. Se hand mid de Landkroas inDeitschland und de Beziak inEstareich zum vogleicha.
Am Innland vo Alaska is a kontinentois, am Noadn a subpolars Klima. De Winta hand do lang, dunkl und gscheid koid. Da Summa ka dafia oba recht woam wean, a da Noadgstod steingand dann de Temparaduan sogoa iba 0°C. Sogoa auf de Gipfen vo de Beag neadli vo deRocky Mountains (bis 3000Medda) schmuitzt am Summa a Groußtei vomSchnää. Bis auf de boa Manad vom Summa hauds grod ganz weng Niedaschlog oba (100–300mm), meistns is des dann a Schnää.A da Sid- und Westgstod is a weng gmäßigta und a weng niedaschlogsreicha. Do foind a im Winta de Temparaduan grod säitn unda −10°C. De Summa hand oba dafia ned recht woam. Dafia hands guad feicht, teiweis hamds do 300 Rengdog im Joa. Am Sidn vo Alaska glangand deGletscha a bis an Summa nu bis as Meea
Alaska ghead zu de Regiona vo da Eadn wo se da Klimawandll am mehran zoagt. Noch arana wissnschofltichn Ausweatung is ma drauf kemma, dass vo1970 bis2005 de Duachschnittstemparadua vo Alaska um 2°C agsting is.[1]
19,2% vo de Eihwohna handdeitsch und buidn damid de gresste Gruppm. Dann gibts nu oi de voirische (12,1%),englische (10,9%) undnorwegische (4,4%) Voafoahn ostammand.[6]
De im Vagleich zum Rest vo Amerika recht houe Zoi vo orthodoxe Christn gehd zruck auf de Missiniarung vo de eiheimischn Indiana a da russischn Kolonialzeid. De meistn vo de orthodoxn Christn in Alaska hamd desweng indianische Voafoahn.[8][9]
Alaska is da easchte Tei vom amerikanischn Kontinent gwen, dea vo Menschn besiedlt woan is. VoSibirien aus hand de easchtn Nomadn voa ebba 12.000 bis 16.000 Joa iba deBeringia kemma, des is a Landbruck zwischn Asien und Noadamerika gwen, de wos heind nimma gibt. Eascht mid am End vo da letztn Eiszeid hod se da Meeresspiagl ghom und voa 10.000 Joa hand dann de zwe Kontinente duach de heidigeBeringstross wieda trennd woan. Aus dene easchtn Menschn de do kemma hand hamd se a dera Region de heidign Staamm vo de Uaeiwohna buidt, dausnde Joa voa da Besiedlung vo de Eiropäa. Am heidign Sidostn vo Alaska und a ara Boa Teile voBritish Columbia und vom TerritoriumYukon hamd se deTlingit agsiedlt und hamd a matriliniare Gsäischaftsfoam entwicklt. Am Sidostn vo Alaska wohnand a nu deHaida, de wos heid fia eana bsundane Handweakskunst bekannt hand. As Voik vo deTsimshian hod se British Columbia nochAnnette Island umgsiedlt, wia eana da amerikanische Präsident, daGrover Cleveland und da Kongress am Joa 1887 de Ealaubnis dafia gehm hod. Dotn hamd nocha de SiedlungMetlakatla grind. De drei Väika, wia a nu oi andane Uaeiwohna a da Noadwestkistn hamd vom spädn 18. Joahundat bis a de1950a- Joa an Ausbrich vo Granghadn wia dePockn glien, bsunda brudoi hand de Ausbrich a de 1830a und a de1860a Joa gwen, bei dene wo a Haufa vo eana dra gstoam hand.[10]
DeAleutn hand heind nu de Hoamad vomVoik vo de Aleutn, obwoi se zu de easchtn Väika gheand, de unda da Aubeitung vo de Russn leidn hamd miassn. Da Westn und Sidwestn vo Alaska hand de Hoamad vo deYupik, dene eanane Cousins, deAlutiiq, hand oba am heidign Zendralalaska undawegs. As Voik vo deGwich'in, de fia eana Obhängigkeit vo deKaribus bekannt hand lemand am neadlichn Zendralalaska, amArctic National Wildlife Refuge. DeNorth Slope und deLittle Dioeme Insl weand vo oi vaschiedneEskimo Väika bewohnt.
Da easchte Eiropäa, dea wos Alaska gseng hod, is vielleicht da russische Entdecka daSemjon Deschnjow, dea wos1648 deTschuktschn-Hoibinsl umschifft hod und so de Thesn wiedalegt hod, dass Amerika und Asien zammhengand.1728 und1729 is da DäneVitus Bering, dea im Aufdrog vom Russischn Zaren undawegs gwen is, beim Vasuach Alaska zum dareicha gscheidad. Eascht 1741e is de duach d zwoat Kamtschatkaexpedition bassiad. Da RussAlexei Tschirikow, da Käpitän vo daSt. Peter, as zwoate Schief vom Bering seina Expeditionn, hod am 25. Juli1741 a da Natt vo dePrince-of-Wales-Insl Land entdeckt. Da Bering hod oan dog danoch de Kistn um de 600Kilomedda weida neadle dareicht. De beidn Schief hand davoa bei am Stuam vorananda trennd woan. Hoamzua hod deSt. Peter, as Schief vom Bering a da noch eam benanntnBeringinsl alandn miassn, wora dann am 19. Dezemba 1741 gstoam is. Da Rest vo da Besatzung is dann am 6. Septemba 1742 wieda am Ausgangshafn,Petropawlowsk aufKamtschatka. Vo Bedeitung hand a dera Expedition a de Beobachtunga vom Botaniker und ZoologenGeorg Wilhelm Steller, dea a boa amerikanische Viecha- und Pflanznoatn s easchte moi beschrim hod, do drunda a de noch eam benannte und1768 ausgrotteteStellersche Seekuh.
Ab1745 hamd de Russn eana spädaneKolonieRussisch-Amerika auf da Suach noch Seeottern und eanane Pelze. Wega da groußn Entfeanung und am gachn Klima is des recht gfeale gwen.1783 is daGrigori Iwanowitsch Schelichow mid zwoa Schief a da InslKodiak aglandt. Noch feindliche Ibagriff vo de Koniag-Eskimo hoda auf se schiaßn lossn, hundate hand gstoam und valetzt woan. Nochad hoda de easchte permanente Siedlung in Alaska grindt, as heindigeTree Saints Bay.1792e is de Siedlung auf de Stäi vo da heindign StodKodiak valegt woan, de se danoch zum Hauptumschlogbloz fia Bäiz entwickld hod. Noch arana Zeid hamd se de Russn mid de Einheimischn hoibwegs zamgrauft.
Da russischn Expansion hand boidSpanien undGroußbritannien gfoigt. Spanien hod auf da Basis vom Vadrog vo Tordesillas ausm Joa1494 an Ospruch auf de ganze amerikanische Pazifikküstn erhom. Auf des hi hod daKarl III. zwischn1774 und1791 mehrane Expeditionen zua Eakundung noch Alaska gschickt. Oans vo de zwoa Schief vo da zwoatn Expedition undamJuan Francisco de la Bodega y Quadra hod1775 a Alaska dareicht, 1791 hod des a da ItalienaAlessandro Malaspina dea wos in spanische Dienste gstandn is gschafft und woa auf da Suach noch daNoadwestpassagn. De Spanier und de Britn hamd1790e a daNootka-Sund-Kriesn eanane Ansprich klean kinna. As spanische Eabe in Alaska beschränkt se heind unda andam auf a boa Oatsnama, zum Beispui daMalaspinagletscha und de OatschaftValdez. De Grenz zwischn Russisch-Amerika und Groußbritannien und de USA is1824 und1825 mid oi Vaträge konkredisiad woan.
Scha1778e hod da BriteJames Cook an Valauf vo da Pazifikküstn vo Kalifoanien bis a deBeringstross katographiad und hod do de noch eam benenndeCook Inlet entdeckt. Oiwei mehra hand mid da Zeid a amerikanische und britische Bäizjaga und -händla mid Schief noch Alaska kemma. De britischeHudson’s Bay Company hod inFort Yukon, amStikine River und inWrangell seit de1830a Handlspostn bedrim, de wos teilweis duach Pachtvaträge mid de Russn zamkemma hand. De hand oba dann fia Neigrindungen inBritish Columbia wieda aufgehm woan.
Bis1798 hod daAlexander Baranow de Küstngebiet am Sidn vo Kodiak eakundt und a Joa drauf eba 10Kilomedda neadle vom heindignSitka a Nidalossung grindt umd de russischn Ansprich nummoi deitlich zum mocha.
Peter Littke:Vom Zarenadler zum Sternenbanner. Die Geschichte Russisch-Alaskas. Magnus-Verlag, Essen, 2003,ISBN 3-88400-019-5.
Joel K. Bourne Jr.:Die große Wildnis. Im Norden Alaskas liegt eine der letzten unberührten Naturlandschaften Amerikas – Aber die gewaltigenÖlreserven darunter wecken Begehrlichkeiten: Ihre Ausbeutung könnte dieses Paradies für immer zerstören, in: National Geographic Deutschland Juni 2006, S. 44–81
Bernd Steinle:Goldrausch, Eis und Bärenspuren. Abenteuerliches Alaska. Picus Verlag, Wien, 2007,ISBN 978-3-85452-928-6.
↑Brian C. Hosmer,American Indians in the Marketplace: Persistence and Innovation among the Menominees and Metlakatlans,1870–1920 (Lawrence, Kansas: University Press of Kansas, 1999), pp. 129–131, 200.