İnsanlarınAvropaya təqribən800 min il bundan əvvəl (Antropogenez)AfrikadanCəbəllütariq boğazı ilə keçib məskunlaşdıqları (Atapuerka,Çeprano) ehtimal olunur. 40-28 min il əvvəl isəQərbi Asiyadan gələn müasir tipli insanlar (Homo sapiens) Avropada meskunlaşmışneandertalları sıxışdırıb burada yayılmışdılar.Paleolit dövründə Avropanın böyük hissəsini əhatə edən buzluqyanı tundrada yaşayan iri heyvanların ovu insanlarların nisbətən oturaq həyat tərzi üçün imkan yaratmışdı. Həmin dövrdə Mərkəzi və Şərqi Avropada yayılmış yarımqazma evlər bunu təsdiq edir. Üst Paleolitdə təsviri sənət meydana gəldi və çiçəklənmə dövrünü yaşadı. Qayaüstü rəsmlər (Altamira,Laskou,Fon-de-Qom,Tük-d′Oduber,Üç qardaş mağarası və s.), daş və heyvan sümükləri (o cümlədən mamont dişi) üzərində oyma rəsmlər (Villendorf-Kostyonki mədəni birliyi və s.), həmçinin gil plastikası (Dolni-Vestonitse) o dövrün incəsənətini əks etdirir. Mezolit dövrünün (e.ə. 13-10-cu minilliklər) əvvəllərində Avropa ərazisinin böyük hissəsəi məskunlaşmışdı. KontinentalAvropanın meşəlik sahələrində yaşayan əhali, əsasən,ovçuluq,göl və şay balıqçılığı,dəniz sahillərində məskunla.anlar isə dəniz balıqçılığı ( Şimal dənizinin sahillərində dəniz yığıcılığı ilə) ilə məşğul olmuşlar. E.ə. 6-cı minillikdə Balkan yarımadasına (Argisa,Sesklo və s.) vəDunayboyu bölgələrdə (Starçevo) əkinçilik və heyvandarlıq yayılmış, Erkən Neolit dövrü üçün səciyyəvi olan əkinçilik mədəniyyəti (yaşayış məskənləri - tellər, qadın heykəlcikləri, sonralar naxışlı saxsı qablar) meydana gəlmişdi.E.ə. 6-4-cü minilliklərdə əkinçilik və heyvandarlıqQərbi vəMərkəzi Avropanın meşə zonasında təşəkkül tapmışdı. Bu bölgələrdəkineolitik mədəniyyət (xətli-zolaqlı keramika mədəuzunniyyəti) üçün müvəqqəti məskənlər, karkaslı uzunsov evlər və s. səciyyəvidir.E.ə.4-cü minillikdəAlp dağlarının öndağlıq hissəsindəki göllərin sahillərində dirəklər üzərində tikilən evlərdən ibarət əkinçi məskənləri meydana gəlmişdir. Avropanın ilk əkinçiləri ,əsasən, çay və göllərin sahillərindəki münbit torpaqlarda məskunlaşırdılar. Eneolit və Tünc dövründə kotanın yayılması Avropadakı daxili meşəlik ərazilərin mənimsənilməsinə və qırılıb-yandırılmış yerlərdə əkinçiliyinin meydana gəlməsinə səbəb oldu. E.ə. 4-cü minillikdə (qıfabənzər qədəhlər mədəniyyəti və s.)Skandinaviyanın cənubunda əkinşilik və maldarlıq yayılmışdır. E.ə. 5-4-cü minilliklərdə Şərqi Avropanın cənubundaVolqanın orta və aşağı axarınadək istehsal təsərrüfatı yayılmış, bununla yanaşı Dneprdə ,əsasən, köçəri maldarlıq inkişaf etmişdi. Tunc dövrünün sonlarında (e.ə. 2-ci minilliyin sonu) Şərqi Avropanın çöllərində köçəri maldarların klassik mədəniyyəti formalaşdı.Neolit dövründə Avropanın şimal-şərqində yrvaraqenə də ovçu tayfalar məskunlaşırdı (basma-daraqvarı keramika tarixi-mədəni birliyi, darqavrı-basma keramika mədəniyyəti, Volqa-Kama mədəniyyəti və s.). E.ə. 3-cü minillikdə Aralıq dənizinin sahillərində Qərbi Asiya sivilizasiyaları ilə sıx bağlı olan Avropanın ən qədim şəhər sivilizasiyanın (Egey mədəniyyəti) formalaşması Avropa tarixinin yeni mərhələsinin başlanğıcı oldu. Oxşar proseslər Qərbi Avropada baş verirdi: meqalitik mədəniyyətlərin və kurqan qəbirlərinin yayılması burada sosial diferensiasiyanın mövcud olduğunu və yüksək təbəqənin formalaşmasını sübut edir.
Hind-Avropa dilli xalqlardan əvvəlQərbi Avropada yaşamış əhalidə yalnızbask dili dövrümüzədək gəlib çatmışdır.Finuqor xalqları Şimali və Şərqi Avropanın ən qədim əhalisinə aiddir. E.ə. 2-1-ci minillikdə hind-avropalılar Avropanın, demək olar ki bütün ərazilərinə yayılmışdır. Ən qədim hind-Avropa tayfaları (pelasqalar,karilər,leleqlər və b.-rı) Balkan yarımadasının cənubunda məskunlaşmışdılar. Sonralar Avropanın cənubunda yunanlar, illiriyalılar, frakiyalılar, italiklər, və başqalarının ya.adıqlarıməlumdur. E.ə. 1-ci minillikdə Qərbi Avropanın böyük hissəsində kelt tayfaları (Fransadaqallar,Niderland vəBelçikadabelqlər,Britaniyaarasındabritlər,skotlar) məskunlaşmışlar.Şərqi Avropanın cənubunda isəskiflər vəsavromatlar yayılmışdılar.
E.ə. 1-ci minilliyin 1-ci yarısındaAralıq dənizyanı ərazilərdəfinikiyalılar,yunanlar,etrusklar vəlatınlar tərəfindən şəhər-polislər salınmışdı. Böyük yunan müstəmləkələşdirməsi dövründən (e.ə. 8-6 əsrlər) başlayaraqAralıq dənizinin şimalında,Qara dənizin sahilyanı əraziləriYunanıstan (Qədim) mədəniyyətinin təsiri altına düşmüşdü. Antik sivilizasiyanın əsasını təşkil edən bu mədəniyyətAvropanın mədəni inkişafında istiqamətləndirici rol oynamışdır. Latın şəhərlərindən biri olanRoma əvvəlcəİtaliyanı,e.ə. 3 əsrin sonlarından isə Avropanın başqa ərazilərini özünə tabe etdi və qüdrətli Roma dövlətinin mərkəzinə çevrildi.E.ə. 1 əsrdə qərbdəReyn, cənubdaDunay çayları arasında yerləşən Avropa torpaqları vəBöyük Britaniyanın böyük hissəsiRoma imperiyasının tərkibinə daxil idi. İmperiyanın qərb bölgələrində əhalinin əksəriyyətilatın xalq danışıq dillindən istifadə edirdi, şərq bölgələrində isəyunan dili yayılmışdı. İmperiya sərhədlərindən şimal və şərq ərazilərdə məskunlaşankeltlər (Britaniya),germanlar (Reynboyu ərazilər) vəfrakiyalılar (Dunayboyu ərazilər) daha az romanlaşmışdılar.
German,slavyan,türk,irandilli və başqa tayfaların 4 əsrdən başlayan kütləvi miqrasiyaları Avropanın etnik mənzərəsini dəyişdi. 5-ci əsrdə Roma imperiyasının qərb hissəsini tutan germanlar Qərbi, Cənub-Şərqi və Cənub-Qərbi Avropada geniş yayıldılar. Qitənin daha çox romanlaşmış ərazilərində (Qalliya,İberiya,İtaliya) latın xalq danışıq dilinin müxtəlif dialektləri qorunub saxlanmış, germanlar isə burada tədricən assimilasiyaya uğramışlar. Bu ərazilərdən şimalda və şərqdə yerləşən, romalıların mədəni təsirinin zəif olduğu yerlərdə yayılmış german dilləri Böyük Britaniyaaaaa yerli kelt substratını, demək olar ki, tamamilə sıxışdırmışdı. Şimali german dilləri arealında (Skandinaviya,Danimarka, sonralarİslandiya vəFarer) Skandinaviya xalqlarının etno-mədəni birliyi təşəkkül tapmışdır. QərbdəElba çayından, cənubdaBalkan yarımadasından, şərqdə Orta Don və Orta Volqaboyunadək, şimaldaslavyanlar,baltlar, həmçinin şərqi roman (vlaxlar),fin-uqor və türk (hunlar,avarlar,protobulqarlar,xəzərlər və başqaları) xalqları məskunlaşmışdılar. Sonralar Oder çayından qərbdə məskunlaşan slavyanlar,əsasən, germanlaşdılar. Müasirlujiselilər onların nəsilləridir.
Antik sivilizasiyanın süqutu Avropada əhalinin kəskin azalması və şəhərlərin tərk edilməsi ilə müşayiət olunurdu. Eyni zamanda son antik və barbar elementlərin bir-birilə qaynayıb-qarı.ması nəticəsində mədəniyyət, ictimai münasibətlər, hüquq, incəsənət və s.-in yeni formaları yarandı. Avropada əsas konsolidasiya faktoruxristianlığın yayılması olmuşdur: qitənin qərb hissəsi Roma papasının, şərq hissəsi (əsasən, yunanlarla məskunlaşan) isə Konstantinopol patriarxının idarəsi altında birləşmişdi.Kilsənin qərb və şərq qollarına parçalanmasına (1054 ildə başa çatmışdır) baxmayaraq, Avropa üçünBizanslı siyası, dini və mədəni əlaqələr orta əsrlərdə böyük əhəmiyyət kəsb edirdi.Pireney yarımadasının ərəblər tərəfindən işğalı (8 əsr) nəticəsində Avropaya islam mədəyyətininelm,fəlsəfə,incəsənət və s.sahələrdə uzunmüddətli təsiri başlandı.Şərqi Avropanın müsəlman dünyası iləQafqaz vəVolqa vasitəsilə əlaqə saxlayırdı;vikinqlər (varyaqlar), vasitəsi bu əlaqələrŞimali Avropaya qədər çatırdı.
5 əsrin sonu - 9 əsrdəQərbi vəMərkəzi Avropanın böyük hissəsiFrank dövlətinin ərazisinə qatıldı. Bu dövlətinVerden müqaviləsinin (843 il) şərtlərinə əsasənBöyük Karlın nəvələri arasında bölüşdürülməsi nəticəsində gələcəkAlmaniya vəFransa dövlətlərinin əsası olanŞərqi Frank vəQərbi Frank krallıqları meydana gəldi. 9 əsrdə İngiltərənin birləşdirilməsi başa çatdı. Şimali, Mərkəzi və Şərqi Avropada yeni dövlətlər -Avar,Xəzər vəBulqar xaqanlıqlar,Böyük Moraviya,Çexiya,Polşa,Macarıstan,Norveç,İsveç,Danimarka vəKiyev Rus dövlətləri meydana gəldi. Beləliklə,11 əsrdə Avropanın indiki siyasi bölgüsünün əsası qoyuldu. Bu dövrdə baş verən demoqrafik və iqtisadi artım Avropada qədim şəhərlərinin dirçəlməsinə ve yeni şəhərlərin meydana gəlməsinə şərait yaratdı. Qərbdə feodalizmin klassik Avropa formasının əsasını təşkil edən vassal-len torpaq sahbkarlığı sistemi formalaşdı.Səlib yürüşləri zamanı Avropanın feodal dövlətləri iqtisadi və mədəni cəhətdən çiçəklənmə dövrünə çatdı, şəhərlər inkişaf etdi, Şərqin təsiri altında yeni dini-fəlsəfi məktəblər (sxolastika) və memarlıq üslubu (qotika) formalaşdı, məişət mədəniyyəti zənginləşdi. Eyni zamanda Avropa şərq istiqamətindən yeni basqınlara məruz qaldı: 13 əsrdəmonqollar Avropaya yürüyüş edərək Volqa Bulqariyasına son qoydular və rus knyazlıqları özlərinə tabe etdilər; 14-15 əsrlərdə osmanlı fütuhatı nəticəsində Bizans imperiyası süquta uğradı. Bu dövrdə Avropada yeni hərəkat - İntibah inkişaf edirdi. 15 əsrin sonu - 16 əsrdə bir çox dövlətlərdə (İngiltərə, İspaniya, İsveç, Rusiya və s.) siyasi mərkəzləşdirmə başa çatdı. Yeni dövlətlərin hüdudlarında Avropa millətləri formalaşmağa başladı. Mərkəzivə Cənub-Şərqi AvropadaHabsburqlar,Osmanlılar və başqaları çox millətli imperiyalar yaratdılar (bunlarBirinci Dünya müharibəsindən sonra süqut etdi).
Amerikanın kəşfi (1492) vəBöyük coğrafi kəşflərin başlanılması iləAvropa ölkələri (İspaniya,Portuqaliya, sonra isəİngiltərə,Niderland vəFransa) Amerika, Asiya və Afrikada geniş əraziləri tutdular. Buradan Avropaya böyük maddi sərvətlər, eləcə də məişətə mədəni yeniliklər (kartof, qarğıdalı, tütün, çay, qəhvə, pambıq, kauçuk və s.) daxil oldu. Kapitalist münasibətləri formalaşmağa başladı.
Son orta əsrlərdə baş verən dini hərəkatlar (bidətlər, tərkidünya rahib ordenləri) 14 əsrdə katolik kilsəsində islahatın ilk cəhdi kimi təzahür etdi (C.Uiklif, Y.Hus və başqalarının təlimləri). 16 əsrdə baş verən ReformasiyaQərbi Avropanın katolik və protestant ölkələrinə parçaladı. Yeni dövrdə inkişaf edən dini azadfikirlilik və rasionalizm ənənələri, Maarifçilik xadimləri tərəfindən irəli sürülən təbii,hüquq, ictimai müqavilə, xalq suverenliyi nəzəriyyələri və s. bu gün insan hüquqlarına dair müasir konsepsiyanın əsasını təşkil edir. Eyni zamanda iqtisadiliberalizm prinsipləri (A.Smit) Avropa kapitalizminin ideoloji bünövrəsini qoydu. 18-19 əsrlərdə baş verən sənaye çevrilişi beynəlmiləl, urbanist senayeləşmiş Avropa sivilizasiyasının formalaşmasına gətirib çıxardı. Köhnə monarxiyaları devirən inqilabların qələbəsi nəticəsində millət konsepsiyası tam təşəkkül tapdı.Avstriya-Macarıstan vəOsmanlı imperiyalarında yaşayan xalqlar yerli dil və mədəniyyətlərin inkişafına təkan verən milli-mədəni intibah dövrünü yaşadılar.
19-cu əsrdə, əsasən, müstəmləkələr uğrunda gedən mübarizənin güclənməsiAvropa dövlətləri arasında münasibətləri kəskinləşdirməklə bir sıra yeni müharibə və inqilablara rəvac verdi. 20-ci əsrin Avropa bəşəriyyət tarixində ən dağıdıcı vətəndaş münaqişələri və dünya müharibələrinin episentrinə çevrildi.İkinci dünya müharibəsindən sonra Avropada xalqların konsolidasiyalaşma meyiliAvropa İttifaqının yaradılmasında (1993) özünü göstərdi.Asiya vəAfrika ölkələrindənərəblər,bərbərlər,türklər,kürdlər,hindistanlılar,pakistanlılar və başqalarının immiqrasiyası nəticəsində 20 əsrin ortalarından Avropanınetnik mənzərəsi dəyişir. Ərəb ölkələrindən gələnlərin əksəriyyətiFransa,Böyük Britaniya,Niderland vəAlmaniyada yaşayır; türklərAlmaniyada vəNiderlandda xarici işçi qüvvəsinin əksəriyyətini,Avstriyada isə sayca ikinci etnik qrupunu təşkil edirlər.Hindistandan,Pakistandan, həmçininİngiltərəninAfrika vəVest-Hinddəki keçmiş müstəmləkərindən gələnlərBöyük Britaniyada daha çoxdular. Avropadaxili miqrasiyalar (xüsusiləFransaya,İsveçrəyə,Belçikaya,İsveçə) buradakı etnik rəngarlərliyi artırır. Milli hökumətlər və beynalxalq təşkilatlar tərəfindən həyata keçirilən xüsusi tədbirlər Avropada müxtəlif mədəniyyətlərin konsolidasiyasına imkan yaradır.
Avropa siviıizasiyanın bünövrəsi olan və burada meydana gələn iqtisadi, texniki,sosial, siyasi, mədəni inkişaf modellərinin məcmusu bütün dünya xalqlarının inkişafına təsir göstərmiş, müasirurbanist mədəniyyətin əsasını qoymuşdur.
.jpg)
.jpg)
