| Mütləq monarxiya | |||
| Arqunilər | |||
|---|---|---|---|
| fars.خانوادهٔ ارغون | |||
| |||
| — | |||
| Paytaxt | Bukkur | ||
| Rəsmi dili | Fars dili (rəsmi),[1][2]ərəb dili,sindhi dili | ||
| Din | İslam | ||
| Tarixi | |||
| • 1520 | Quruluş ili | ||
| • 1554 | Süqut ili | ||
Arqunilər (fars.خانوادهٔ ارغون)[3] — Arqun sülaləsi 15-ci əsrin sonundan 16-cı əsrin əvvəllərinə qədər CənubiƏfqanıstana bitişik əraziləri, sonra isəSind bölgəsini idarə etmişdir. Arqun hakimiyyətini iki qola bölmək olar: 1554-cü ilə qədər hökmranlıq edənZül-nun bəy Arqun qolu və 1593-cü ilə qədər hökmranlıq edənMəhəmməd İsa Tərxan qolu.[4]
Arqunların etnik mənsubiyyəti mənbələrdətürk,[5] türk-monqol[5] və monqol kimi təsvir edilmişdir.[6]
XV əsrin sonlarındaTeymuri sultanıHüseyn Bayqara Zül-nun bəy ArqunuQəndəhar valisi təyin etdi. Zül-nun bəy bir müddət sonraHeratdakı mərkəzi hakimiyyətə tabe olmadı və təxminən 1479-cu ildəPişin,Şal vəMəstunq ərazilərini ələ keçirərək hakimiyyətiniBəlucistan istiqamətində genişləndirməyə başladı. 1485-ci ildə oğullarıŞah Bəy Arqun vəMəhəmməd Mukim xanSamma sülaləsini məğlub edərəkSibini ələ keçirdilər. Lakin bu qələbə çox çəkmədi və Sibi Samma sülaləsi tərəfindən geri alındı.[6]
1497-ci ildə Hüseyn Bayqaranın oğluBədiüzzaman mirzə atasına qarşı qiyam qaldırdı. Zül-nun bəy Bədiüzzaman mirzənin üsyanına dəstək verdi və qızını Bədiüzzaman mirzəyə ərə verdi. Üsyan nəticəsiz olsa da, 1506-cı ildə Hüseyn Bayqaranın ölümündən sonra Bədiüzzaman mirzə taxta çıxdı. Beləliklə, Zül-nun bəy Bədiüzzaman mirzənın hakimiyyəti dövründə sarayda böyük mövqe qazandı.[7] Bədiüzzaman mirzənin taxta çıxmasından az bir müddət sonraMəhəmməd Şeybaninin başçılığı altındaözbəklərXorasanı işğal etdilər. 1507-ci ildəZül-nun bəy özbəklərə qarşı döyüşdə öldürüldü və yerinə oğulları Şah Bəy və Məhəmməd Mukim keçdi.[6]
ArqunilərinƏfqanıstanda nəzarət altına aldıqları ərazilərin bir hissəsiBabur tərəfindən ələ keçirildi. Belə ki, 1501–1502-ci illərdə Məhəmməd MukimII Uluq bəyin ölümündən sonra xaos içində olanKabili ələ keçirdi.[8] Buna qarşı çıxan Babur 1504-cü ildə şəhəri mühasirəyə aldı və tutdu.[9] Məhəmməd Mukim Qəndəhara geri çəkildi. Daha sonra Babur 1507–1508-ci illərdə Şah Bəy və Məhəmməd Mukim üzərinə hücum etdi. Lakin qardaşlar Məhəmməd Şeybaniyə tabe olmağa razılaşaraq mövqelərini qoruya bildilər.[6]
Şah Bəy başa düşürdü ki, uzunmüddətli perspektivdəQəndəharı Babura qarşı müdafiə etmək mümkün olmayacaq. 1520-ci ildə Şah Bəy ordu toplayaraqSamma sülaləsinin nəzarətində olanSində yürüş təşkil etdi. Samma hökmdarıCam Firuzu məğlub edən ArqunilərTattanı tutdular. Daha sonra tərəflər sülhlə bağlı razılığa gəldilər. Müqaviləyə görə Sindin yuxarı hissəsi (Tatta) Arqunilərin hakimiyyətinə verilməli, aşağı hissəsi (Bukkur) isə Samma sülaləsində qalmalı idi. Lakin Cam Firuz çox keçmədən müqaviləni pozdu və Arqunilərin üzərinə hücum etdi. Tərəflər arasında baş tutmuş qarşıdurmada məğlub olan Cam FiruzQücərata qaçdı. Beləliklə, Arqunilər bütün Sində nəzarəti ələ keçirdilər.[6]
1522-ci ildəBabur uzun mühasirədən sonra Qəndəharı ələ keçirdi.[10] Bundan sonra Sində çəkilən Şah Bəy, Bukkuru paytaxt elan etdi.Şah Bəy Arqun 1524-cü ildə vəfat etdi və yerinə oğluŞah Hüseyn keçdi. Şah Hüseyn Babura tabeliyini bildirdi və adına xütbə oxutdurdu. Onun dövründəLəngah sultanlığının paytaxtıMultana yürüş təşkil edildi, nəticədə 1528-ci ildə şəhər ələ keçirdi. Şah Hüseyn şəhərə vali təyin edərək Tattaya geri döndü. Lakin Şah Hüseynin geri qayıtmasından istifadə edən əhali üsyan qaldırdı və şəhər valisini qovdu. Üsyançılar Multanı bir müddət müstəqil idarə etdilər. Nəhayət, BaburunDehlini tutmasından sonraMoğol imperiyasına tabe oldular.[11]
1540-cı ildə Baburun varisiHümayun Şah Hüseyndən xahiş etdi ki,Şir Şah Suri ilə mübarizədə ona kömək etsin. Lakin Şah Hüseyn buna razı olmadı. Bu səbəbdən Hümayun, Şah Hüseyn üzərinə hərəkət etdi. Lakin Şah Hüseyni məğlub edə bilməyən Moğol hökmdarıSinddən ayrılmağa razı oldu və 1543-cü ildə Qəndəhara geri döndü.[12]
Şah Hüseynin ömrünün sonuna yaxın hakimiyyəti zəiflədi. Buna görə də Sind əyanları 1554-cü ildə Arqunilərın başqa qolundan olanMirzə Məhəmməd İsa Tərxanı hökmdar seçməyə qərar verdilər. Şah Hüseyn hakimiyyətdən uzaqlaşdırıldı və 1556-cı ildə uşağı olmadan vəfat etdi.[12]
.jpg)
Şah Hüseynlə Məhəmməd İsa Tərxan arasında baş vermiş qarşıdurmalar zamanı Məhəmməd İsa TərxanVasay-Virardakıportuqallardan kömək istədi. Portuqallar 1555-ci Pedro Barreto Rolimin komandanlığı altında 700 nəfərlik qüvvə iləTattaya doğru hərəkət etdilər. Lakin portuqallar şəhərə çatanda artıq Məhəmməd İsa Tərxan qalib gələrək taxta çıxmışdı. Tatta valisinin onlara pul ödəməkdən imtina etməsinə qəzəblənən portuqallar müdafiəsiz şəhərə hücum edərək qarət etdilər və bir neçə min insan öldürüldü.
Məhəmməd İsa Tərxanın taxta çıxmasından az müddət sonraSultan Mahmud Kökəltaş onun hakimiyyətini qəbul etmədi və qiyam qaldırdı. Sonda tərəflər arasında sülh imzalandı. Razılaşmaya əsasən paytaxt Tatta olmaqla aşağı Sind Məhəmməd İsa Tərxana qalır, mərkəz Baxar olmaqla yuxarı Sind isə Sultan Mahmuda verilirdi. 1567-ci ildə Məhəmməd İsa Tərxan vəfat etdi və onun yerinə oğluMəhəmməd Baqi keçdi. Onun hakimiyyəti dövründə yuxarı Sind 1573-cü ildə Moğol hökmdarıƏkbər tərəfindən ilhaq edildi.[12]
Mirzə Məhəmməd Baqi 1585-ci ildə intihar etdi və onun yerinə oğlu Mirzə Cani bəy keçdi. 1591-ci ildə Əkbər aşağı Sindi fəth etmək üçün ordu göndərdi. Cani bəy müqavimət göstərsə də, Moğol qüvvələri tərəfindən məğlub edildi və tabeliyindəki ərazilər Moğollar tərəfindən ələ keçirildi. O, 1599-cu ildəalkoqol deliriyasından vəfat etdi.[12]
