Şiəliyin təqibçiləriƏli ibn Əbu Talibin İslam peyğəmbəri Məhəmmədin varisi və ilk imam olaraq təyin edildiyini iddia edirlər. Şiələrə görə imamlıq həm də peyğəmbərin ailəsinə (İslam ədəbiyyatına görə "Əhli-beyt") və onun nəslindən törəmiş, xüsusi maddi və mənəvi nüfuza sahib olduqlarına inandıqları fərdlərə də sirayət edir.
Dünyada İslam dininə etiqad edənlərin 10-15%-ni Şiə məzhəbinin nümayəndələri təşkil edir.[1]
"Şiə" sözünün mənası"izləyici","təqib edən" və ya"tərəfdar" deməkdir. Tarixdəki ifadəsilə"şiətul-Ali" (ərəb.شيعة علي) yəni"Əli tərəfdarı" birləşməsinin qısaldılmış formasıdır[2]."Əli şiəsi","Əhli-beyt şiəsi" kimi ifadələrMəhəmməd peyğəmbərin sözlərində də çox görünmüşdür. Bu haqdaİslam mənbələrində bəzi hədislər də mövcuddur.:
"Canım əlimdə Olana and olsun ki, bunun (Əliyə işarə) şiələri qiyamət günü qurtuluşa yetişəcəklər".
Bu əsnada zikr edilən ayə ("İnnəlləzinə amənu və əmilus-salihati ulaikə hum xəyrul-bəriyyəh"[3]) nazil oldu".[4] "Həmin ayə nazil olduqda,Rəsulallah (s)Əliyə (ə) belə buyurdu: "Sən və şiələrin, qiyamət günüAllah sizdən, sizin dəAllahdan razı olduğunuz halda gələcəksiniz".[5]
"YaƏli! Allah-təalanın; "İman gətirib saleh əməldə olanlar, yaradılmışların ən xeyirliləridir"[10] buyurduğunu eşitmədinmi? Bax, onlar sənin şiələrindir; mənimlə sizin görüş yeriniz Kövsər hovuzunun kənarıdır. Bütün ümmət hesab üçün toplaşdıqda, "Əl və dəstamaz əzaları nurlu olanlar" deyə çağrılacaqsınız".[11][12][13][14]
"Rəsulallahın (s) hüzurunda idik.Əli (ə) bizə doğru gəldi,Peyğəmbər, "QardaşımƏli yanınıza gəldi" buyurdu. SonraKəbəyə tərəf yönəldi vəƏlinin (ə) əlini tutub, belə buyurdu: "Canım əlində olana and olsun ki, buƏli və şiələri qiyamət günü qurtuluşa çatanlardırlar"… "Əli hamınızdan daha əvvəl iman gətirdi; O,Allahın əhdinə vəfalı olanlardandır. Xalqın və sizin aranızda ən adili, ən gözəl və bərabər bölüşdürən vəAllah qatında məqamı ən uca olandır".[15]
"İnnəlləzinə amənu və əmilus-salihati ulaikə hum xəyrul-bəriyyəh" ayəsi nazil olduqda,Rəsulallah (s)Əliyə (ə) buyurdu: "YaƏli! Sən və şiələrin xeyrul-bəriyyəsiniz (yaradılmışların ən xeyirlisisiniz).; Sən və şiələrin, qiyamət günüAllah sizdən, siz dəAllahdan razı olduğunuz halda gələcəksiniz; düşmənlərin isə, qəzəbli və (boyunlarına halqalar keçirildiyinə görə) başları yuxarı qalxmadığı bir halda gələrlər".[16][17][18]
"YaƏli! Sən, səhabələrin və şiələrincənnətdə olacaqsınız; sənin düşmənlərin isə,cəhənnəm atəşindədirlər".[19][20]
Peyğəmbərimiz (s)Hz. Əli (ə)-a buyurub:"Sənin ümmətin arasındakı məsəlin, Məsih İsa bin Məryəmin məsəli kimidir. Çünki onun qövmü üç firqə oldu: bir firqə həvarilər olan mö᾽minlər, bir firqə yəhudi olan düşmənlər, bir firqə də, o həzrət haqqında həddi aşan ğulat (ifratçılar,Hz. ƏliniAllah vəAllahın şəriki bilənlər). Ümmətimdə sənin haqqında üç firqə olacaq: Bir firqə mö᾽min olan şiələrin, bir firqə əhd və bey´əti pozan düşmənlərin, bir firqə də, azğın olan və sənin haqqında həddi aşan ifratçılar. YaƏli! Sən və şiələrincənnətdəsiniz, şiələrinin dostları dacənnətdədir; düşmənlərin və sənin haqqında həddi aşanlar isə,cəhənnəm odundadırlar".[21]
Şiə sözü son zamanlarda, dünyada,cəfəri məzhəbinə verilmiş ad kimi də tanınır[24]. Lakin şiə dedikdə tək cəfəri şiələri yox "İslamiyyətdə Əli-yə yoldaş" olan kimsələr nəzərdə tutulur.
Əli (ə)-ın şiələri adı ilə tanınan şiəlik məktəbinin başlanmasıPeyğəmbəri-Əkrəmin (s) həyatı dövrünə qayıdır. 23 illik peyğəmbərlik dövründə islami təbliğat və çağırışların genişlənməsi ilə əlaqədar baş verən bir çox hadisələr, şübhəsiz,Peyğəmbərin (s) səhabələri arasında belə bir cəmiyyətin yaranmasını tələb edirdi. O hadisələr aşağıdakılardır:
Besətin ilk günlərindəAllah tərəfindənPeyğəmbəri-Əkrəmə (s) öz qohum-əqrəbasını dinə dəvət etmək əmr olundu.
Bu zaman Həzrət aşkar şəkildə buyurdu ki, sizlərdən hər kəs ilk olaraq mənim də`vətimə müsbət cavab versə mənim vəzirim, canişinim və vəsimdir.Əli hamıdan əvvəl islamı qəbul edərək Peyğəmbərə (s) iman gətirdi və verilən vədələrə layiq görüldü. Bu hədislə əlaqədar Əli buyurur:
"Mən hamıdan kiçik olduğuma baxmayaraq dedim: "Mən sənin vəzirin olaram."Peyğəmbər (s) əlini mənim çiynimə qoyaraq buyurdu: "Bu şəxs mənim qardaşım, vəsim və canişinimdir[26][27][28][29][30][31][32][33][34][35], ona itaət edin." Camaat gülübƏbu Talibə dedilər: "Sənə əmr etdi ki, öz oğluna itaət edəsən!"[36][37][38][39]
Bu hədisi-şərifdə və digər hədislərdə həzrətPeyğəmbərin (s) buyurduğu "min" kəlməsi ya mini bəyaniyyədir; yə᾽ni "Mənim ölümümdən sonra<" və ya mini ibtidaiyyədir; yə᾽ni "Öldüyüm andan etibarən sən ümmətimin xəlifəsisən".Hər iki halda da,ƏlininHz. Peyğəmbərdən sonra, bütün ümmətəAllah vəRəsulunun xəlifəsi olduğu açıq-aydın əsaslandırılmış olur.
Adətən, hər hansı bir cərəyanın rəhbəri öz hərəkat və qiyamının ilk günlərində dostlarından birini vəzir və canişin olaraq başqalarına təqdim edir; o rəhbər belə bir şəxsi onun yolunda canından keçməyə hazır olan fədakar insanlara tanıtdırır.
b) Həm sünni, həm də şiə mənbələrinin nəql etdiyi mütəvatir hədislərə əsasən,Peyğəmbəri-Əkrəm (s) aşkar şəkildə buyurmuşdur ki,Əli danışıq, əməl və rəftarında hər növ xəta və günahdan uzaqdır.[40] Onun dediyi hər bir söz, etdiyi hər bir iş dini əsaslarla tamamilə müvafiqdir; o, islam maarifi və şəriət hökmlərini hamıdan yaxşı bilir.[41]
c)Əli misilsiz xidmətlər və vəsfolunmaz fədakarlıqlar göstərmişdir.Əli (ə)-ın Peyğəmbərin (s) hicrət gecəsində onun yatağında yatmasını buna misal göstərmək olar.[42]Bədr, Ühüd, Xəndək və Xeybər müharibələrində düşmənlərƏli (ə)-ın əli ilə məğlub edilməsəydi, islamçılar onların vasitəsilə məhv olub aradan gedəcəkdi.
d) "Qədir-Xum" hadisəsindəPeyğəmbər (s)Əli (ə)-ı bütün insanların vilayət və rəhbərliyinə tə`yin edərək, onu da özü kimi ümmətin rəhbəri e`lan etdi.[43][44][45][46][47][48][49][50][51][52][53][54][55][56][57][58][59][60][61][62][63][64][65].Aydındır ki, hamının fikir birliyində olduğu bu kimi imtiyazlar[66][67][68][69][70] və Peyğəmbəri-Əkrəmin (s) Əli (ə)-a dərin məhəbbəti fəzilət və həqiqət aşiqi olan səhabələrdən bir qrupunun Əli (ə)-ı sevərək onun ətrafında birləşməsinə və ona itaət etmələrinə səbəb olurdu. Bunun müqabilində başqa bir qrup da o həzrətə qarşı həsəd və kin-küdurət bəsləyirdilər.
Hər bir məzhəbin bir sıra özünəməxsus məsələləri vardır ki, onun ilkin qayda və prinsiplərini təşkil edir; ikinci dərəcəli məsələlər və həmin məzhəb ardıcılları tərəfindən qəbul edilən müştərək məsələ-lərdən əlavə, onların ixtilaflı olduğu təfərrüat isə "şöbələr" adlanır.Şöbə və ya firqələrə ayrılma bütün dinlərdə, xüsusilə dörd səmavi din olan xristianlıq, yəhudilik, məcusluq və islamda da mövcuddur. Şiə məzhəbiƏhli-beytdən olan rəhbərlərin (Əli,Həsən ibn Əli,Hüseyn ibn Əli) dövründə heç bir şöbəyə parçalanmamışdır. LakinHüseyn öldürüldükdən sonra şiələrin əksəriyyətiƏli ibn Hüseynin imamətinə inandılar.Keysaniyyə adı ilə məşhur olan və azlıq təşkil edən bir dəstə isəƏlinin üçüncü oğluMəhəmməd ibn Hənəfiyyəni imam hesab edərək onu vədə verilənMehdi adlandırdılar; onların əqidəsinə görəMəhəmməd ibn Hənəfiyyə,Rəzva dağında qeybə çəkilmişdir və bir vaxtda zahir olacaqdır.
Cəfər Sadiq də vəfat etdikdən sonra şiələrin əksəriyyəti onun oğluMusa Kazımı yeddinci imam kimi qəbul etdilər. Az bir dəstə isə altıncı imamCəfəri Sadiqin sağlığında vəfat edən oğluİsmayılı imam hesab etdilər. Bunlar da əksəriyyət təşkil edən şiələrdən ayrılaraqismailiyyə adı ilə məşhurlaşdılar. Bəziləri də o həzrətinAbdullah adlı oğluna, digərləri isə onunMəhəmməd adlı başqa bir oğlunun imamətinə inandılar; digər bir qrup isə imamətin o həzrətdə sona çatdığını güman edərək onu axırıncı imam hesab etdilər.
Musa Kazımın ölümündən sonra şiələrin əksəriyyətiƏli Rzanı səkkizinci imam hesab etdilər; bəziləri də imamətin yeddinci imamda başa çatdığına əqidə bəsləyərək,Vaqifilik adı ilə məşhurlaşdılar.
Səkkizinci imamdan on ikinci imama qədər nəzərə çarpacaq parçalanma baş vermədi; baş versə də, bir neçə gündən sonra öz-özünə məhv olub aradan getdi. Misal üçün, onuncu imamın oğluCəfər, öz qardaşıHəsən Əskərinin vəfatından sonra imamət iddiası etdi; bir neçə nəfər ona inandı, lakin bir neçə gündən sonra onlar da onun ətrafından dağıldılar vəCəfər də öz iddiasından əl çəkdi.
Şiəlikdən ayrılan və əksəriyyət qarşısında dayanan bu firqələr az bir müddət ərzində aradan getdilər; bunlardan yalnızzeydiyyə vəismailiyyə firqələri qaldı. Hal-hazırda da onlardan bir dəstəsiYəməndə,Hindistanda,Livanda və başqa yerlərdə yaşayırlar.[71]
656-cı ildə III Ərəb İslam xəlifəsiOsman ibn Əffan öldürüləndən sonra bir qrup səhabələrdən ibarət şura məclisi tərəfindənƏli IV Ərəb İslam xəlifəsi seçilmişdir. Və demək olar ki, əksəriyyət müsəlmanlarƏliyə beyət etmişlər. Sabiq xəlifəOsman ibn Əffanın qohumu,Şam valisiMüaviyə ibn Əbu SüfyanƏliyə qarşı çıxmış və onun xilafətini tanımadığını açıqlamışdır. Sonradan bu münaqişə müharibəyə gətirmişdir. Nəticədə iki tərəfSiffeyn döyüşündə üz-üzə gəlmişdir.Əhli Sünnə bütün bu olanlara baxmayaraqMuaviyyənin səhabə və Quran katibi olduğunu deyir, adının əvvəlində (həzrət) və sonunda (r.ə.) (Radiyallahu ən) deyilməsini müstəhəb şərt hesab edirlər. Əhli Şiə isə bütün bu hadisələrin səbəbkarının Muaviyyə olduğunu söyləyir və onu lənətləyirlər. Bu hərəkətlərinə əsas olaraq isə bəzi səbəbləri açıqlayırlar.
↑"Mapping the Global Muslim Population". 7 oktyabr 2009.14 dekabr 2015 tarixindəarxivləşdirilib.İstifadə tarixi:10 dekabr 2014.The Pew Forum's estimate of the Shia population (10–13%) is in keeping with previous estimates, which generally have been in the range of 10–15%.
↑Ümmü Sələmə deyir ki,Peyğəmbər belə buyurdu: "Əli həmişə haqq vəQuran ilədir, haqq vəQuran da həmişə onunladır və qiyamətə qədər bir-birindən ayrılma-yacaqlar", (Bu hədissünnülərdən 15 yol ilə, şiələrdən isə 11 yolla nəql olunmuşdur.)
↑Peyğəmbər (s) buyurmuşdur: "Hikmət on yerə bölünmüşdür, onun doqquz hissəsiƏliyə, bir hissəsi isə bütün müsəlmanlara nəsib olmuşdur." ("Əl-bidayətu vən-nihayə", 7-ci cild, səh-359)
↑Məkkə kafirləriHz. Məhəmmədi (s) qətlə yetirmək məqsədilə onun evini mühasirəyə aldıqları zamanPeyğəmbər (s)Mədinəyə hicrət etməyi qərara aldı və Əli (ə)-a buyurdu: "Bu gecə mənim yatağımda yatmağa razısanmı? Qoy mənim yatdığımı güman etsinlər və onların tə᾿qibindən amanda qalım?"Əli (ə) bu təhlükəli vəziyyətdə bu təklifi cani-dildən qəbul etdi.
