 Luzaide | |||||
|---|---|---|---|---|---|
 | |||||
| |||||
| Alministración | |||||
| País |  España | ||||
| Comunidá foral |  Navarra | ||||
| Tipu d'entidá | conceyu d'España | ||||
Mayor of Luzaide-Valcarlos(en) | Fernando Alzón Aldave | ||||
| Nome oficial | Luzaide(eu)[1] Valcarlos(es)[2] | ||||
| Nome llocal | Luzaide(eu) | ||||
| Códigu postal | 31660 | ||||
| Xeografía | |||||
| Coordenaes | 43°05′30″N1°18′05″W /43.0917°N 1.3013°O /43.0917; -1.3013 | ||||
  Luzaide Luzaide (España)  | |||||
| Superficie | 44.06 km² | ||||
| Altitú | 365 m | ||||
| Llenda con | Arnéguy,Lasse,Banca,Auritz,Orreaga yOrbaizeta | ||||
| Demografía | |||||
| Población | 336 hab. (2025) - 178 homes (2019) - 151 muyeres (2019) | ||||
| Porcentaxe | 0.05% de Navarra | ||||
| Densidá | 7,63 hab/km² | ||||
| Más información | |||||
| Prefixu telefónicu | 948 | ||||
| Estaya horaria | UTC+01:00 (horariu estándar)[3] UTC+02:00 (horariu de branu)[3] | ||||
| luzaide-valcarlos.net | |||||
 | |||||
Luzaide (Valcarlos encastellán y oficialmenteLuzaide/Valcarlos) ye unconceyu de laComunidá Foral de Navarra, asitiáu naMerindad de Sangüesa, na contorna d'Auñamendi y a 64 km de la capital de la comunidá,Pamplona. La so población ye de336 habitantes (2025)[4][5]. Dende'l puntu de vista llingüísticu, ye parte de lazona vascófona establecida pola Llei Foral del Vascuenciu.
Luzaide/Valcarlos ye una población que tien una doble tradición nel so nome, un romance y otraéuscara, que son dafechu distintos. Históricamente namái'l nome romance, Valcarlos, foi oficial, quedando'l nome n'euskera apostráu a ámbitos non oficiales. Sicasí, dende'l 31 de xineru de1989 dambos topónimos pasaron a ser cooficiales.
El nome romance del conceyu, Valcarlos, acomuñóse tradicionalmente a la figura deCarlomagno, a laCantar de Roldán y la míticaBatalla de Roncesvalles. El pelegrín francésAymeric Picaud que travesó estes tierres nelsieglu XII dexó escritu lo siguiente sobre Luzaide nelCodex Calixtinus:
Al pie de esti monte, escontra'l norte, hai un valle que se llama Luzaide, nel qu'acampó'l mesmu Carlomagno colos sos exércitos cuando los guerreros fueron muertos en Roncesvalles, y pol que pasen tamién munchos pelegrinos que van a Santiago y nun quieren esguilar el monte.
El nome n'eusquera de la llocalidá,Luzaide, significa probablemente 'camín llargu', deluze 'llargu' ybidea 'camín'. El filólogu vascofrancésJean-Baptiste Orpustan cunta que el topónimu fai referencia al llargu trayeutu que se víen obligaos a realizar los pastores navarros colos sos fataos cuando travesaben el valle, primero que s'estableciera un nucleu de población estable nel mesmu.
Dambos topónimos, Luzaide y Valcarlos, faen referencia al conxuntu del conceyu. El nucleu central, y capital del mesmu, recibe'l nome deElizaldea ('zona de la ilesia' enllingua vasca). El xentiliciu de los habitantes de Luzaide yeluzaidarra, que provién del nome eúscara de la población.
Luzaide atópase na aguada norte de los Pirineos. Esta situación metanes una accidentada orografía, xunto a Ibañeta y arrodiáu de montes de considerable altor, enzanca les sos comunicaciones conPamplona, que se realicen al traviés d'una carretera tropezoso y complicao.
Les poblaciones más próximes, dada la situación fronteriza de la llocalidá, tópense yá dientro de territoriu francés, na Tierra de Ultrapuertos del antiguuReinu de Navarra oBaxa Navarra actual. Les rellaciones de tipu comercial ya inclusive familiar con esta zona son, por ello, bien intenses dende tiempos bien antiguos, percima de divisiones alministratives.
Como interés tien d'añader qu'esti conceyu ye de los pocos territorios españoles asitiaos na aguada norte de los Pirineos, perteneciendo a la cuenca delríu Adur.
El conceyu llinda al norte y al este cola llocalidá francesa d'Arnéguy, naBaxa Navarra, incluyida dientro delCantón de Monte Vascu, al oeste col conceyu francés deBanca, del mesmuCantón de Monte Vascu, y al sur coles llocalidaes deRoncesvalles y en menor grau,Burguete yOrbaizeta, ésta nel vecínvalle de Aézcoa.
Luzaide ye una llocalidá que nun se desenvuelve en redol a un únicu nucleu habitáu, sinón que s'estrema en pequeños barrios distantes unu d'otru, ente unos cientos de metros y dellos quilómetros.
El centru, non yá xeográficu sinón funcional, ye Elizaldea, esto ye, el nucleu en redol a la ilesia (Elizaldea significa 'Al pie de la ilesia', n'euskera). Cerca d'esti barriu principal, atópense los de Gaindola al sur y Azoleta al oeste. Más alloñaos, al norte ta Pekotxeta y al sur Gañekoleta (indicando col so nome euskérico la so situación sobre'l terrén, más baxa'l primeru o más alta'l segundu).
El llende sobre la llinia fronteriza constituyir una serie de «Ventes» qu'acabaron por configurar otra zona habitada más, dedicada al comerciu coles llocalidaes vecines al norte de la frontera. Los cambeos na demarcación de la frontera asocedíos mientres los últimos sieglos, llevaron a que'l nucleu asitiáu al este, y que'l so nome ye Ondarrola (Ondarolle en francés), perteneza güei alministrativamente aFrancia.
El poblamientu de la zona na que s'atopa Luzaide, ye bien antiguu. Esisten restos prehistóricos qu'asina lo confirmen.
En tiempos más cercanos, suel asitiase na so redolada cercana'l llugar nel que se produció labatalla de Roncesvalles, na qu'en 778 la retaguardia del exércitu deCarlomagno, que volvía tres una campaña militar al sur de losPirineos, foi ganada polos naturales del país que-yos tendieron una emboscada. La xesta dio orixe a laChanson de Roland y, según dizse, acabó dando nome al propiu pueblu (Valle de Carlos) en llingua romance.
Luzaide, pola so situación, perteneció mientres un tiempu a lamerindad de Ultrapuertos, esto ye, a la parte delReinu de Navarra que s'asitiaba al norte de los Pirineos, pero yá pal sieglu XV vencéyase-y alErroibar, al igual qu'una parte del sur de l'actualBaxa Navarra. Tien Conceyu dende 1592.
El so allugamientu na frontera fixo de Luzaide protagonista de numberosos fechos bélicos, como mientres laguerra de la Convención en 1793, y marcó tamién les llendes del propiu territoriu municipal.
| Gráfica d'evolución demográfica de Luzaide ente 1900 y 2017 |
 |
Población de derechu (1900-1991) opoblación residente (dende 2001) según los censos de población delINE.[6] Población según elpadrón municipal de 2017 delINE. |
El llamáuCamín Francés crucia Luzaide nel so percorríu dendeSan Juan Pie de Puertu aRoncesvalles. Dende la dómina medieval, un gran númberu de pelegrinos travesó la llocalidá en viaxe aSantiago de Compostela.
Dende'l puntu de vista folclóricu, Luzaide incluyir naBaxa Navarra. El día grande a esti respectu ye'l deBolantes. Este ye'l nome que se-yos da a losdantzaris de la llocalidá que celebren la so fiesta anguaño'l día de Pascua de Resurrección, percorriendo en cortexu'l centru del pueblu vistíos colos sos traxes tradicionales y executando diverses dances.
Nesta fiesta, que'l so orixe ta nos Antroxos tradicionales de la zona y a la qu'alleguen numberosos visitantes de les llocalidaes próximes y d'otres más alloñaes, báillense lesBolant-iantzak, o dances de Bolantes,Erdixka-Lauetan, losJauziak y les que realicen losMakilariak o danzantes que porten lamakila o palu, refundiándolo a lo alto y recoyéndolo dempués.
Los preparativos de la fiesta, na qu'intervien un bon númberu deluzaidarras, estender mientres los meses previos, con xuntes nes que s'escueyen los mayordomos» ogorriak y los distintos cargos o personaxes del cortexu, como son elbanderari o portador de la bandera, elmakilari (o losmakilariak),zapurrak,atxo ta tupiñak, etc., cada unu de los cualos tien un papel na fiesta, que se desenvuelve mientres tol día.
Luzaide atópase na Zona Vascófona establecida pola Llei Foral del Vascuenciu onde'l castellán y el euskera son co-oficiales. A pesar de que ta asitiada en Navarra, l'euskera faláu tradicionalmente en Luzaide ta clasificáu dientro del euskara baxu-navarru, como'l que se fala del otru llau de la frontera enArnéguy oBaigorri.[7][8]
Wikimedia Commons acueye conteníu multimedia sobre Luzaide.Luzaide nel Camín de Santiago — Descripción xeográfica ya histórica
