En2007, Finlandia tenía una población de 5,3 millones d'habitantes nun área de 338.145 quilómetros cuadraos. La mayor parte de la población del país concentrase nel estremu sur, na costa del Golfu de Finlandia y redolada (onde ta l'Área Metropolitana de Ḥélsinki). Finlandia ye'l sestu país más grande d'Europa en superficie, y tien una densidá poblacional mui baxa, de 15,72 habitantes per quilometru cuadráu convirtiéndose nel país menos densamente pobláu de la Xunión Europa. Los más de los finlandeses tienen elfinlandés como llingua materna, siendo esta una de les poques llingües oficiales de la Xunión Europea que nun remanez de lafamilia indoeuropea. La segunda llingua oficial de Finlandia ye'lsuecu, que falen un 5,5% de la población nacional.
L'orixe del nome Suomi (Finlandia) tien un aniciu inciertu, pero una de les teoríes más aceptaes ye que seya derivada de la pallabra Proto-Báltica Zeme que significa Tierra. Ye tamién bien asemeyada la so ortografía al términu saami, forma na que se denomina'lpueblu lapón. Amás de los parientes más próximos delfinlandés, esti nome ye tamién utilizáu por dellos idiomes bálticos como'llituanu. Finlandia ye mui asemeyáu al nome d'otros llugares escandinavos comoFinnmark (condáu deNoruega) yFinnveden (o Finnheden, una de les pequeñes rexones del vieyu condáu deSmåland enSuecia). Dalgunos d'estos nomes son claramente derivaos de Finnr, pallabra alemana pa describir a un viaxante. El términu Finnr tamién se refier a loslapones, grupu indíxena con al rodiu de 70.000 habitantes n'Europa.
Los niciosarqueolóxicos delPaleolíticu, los asentamientos previos a laEdá de Xelu en Finlandia ye entá un tema en debate. Depués de la Edá de Xelu, los restos de los primeros pobladores de Finlandia, que veníen del sur y del este, pueden datase al rodiu de8.500 e.C.. La población de cazadores-recoyedores delMesolíticu conozse como la "cultura Suomusjärvi". Al rodiu del5.300 e.C. xurden les "cultures del peine de barru", conocíes polaalfarería. Esto indica l'entamu delNeolíticu pa Finlandia, anque la subsistencia entá basábase nacaza y napesca. Nel quintu mileniu e.C. hebo redes estenses de merca ente Finlandia y el noresteeuropéu. Importáronse al país grandes cantidaes depedernal yámbare. Nel este de Finlandia apaecen pintures nes roques, aparentemente tocantes a creencies de xamanes y tótems.
Depués del 3200 EC, establecense nel sur de lo que güei ye Finlandia una cultura propia agrupada dientro de les nomaes cultures europees delHachu de Guerra, asociaes al movimientu de falantes indoeuropeos. La cultura del Hachu de Guerra oCuerda Cerámica parez que practicaba l'agricultura y que criaben animales en Finlandia. Nel interior, les sociedaes yeren menos avanzaes. El finlandés orixinal foi influyíu poles llingües báltiques indoeuropees (y viceversa) al rodiu del periodu de 3500-1000 EC, y les llingües sami dixebren del finlandés orixinal.
LaEdá del Bronce entamó depués del 1500 EC, repartiéndose dende l'oeste. Las rexones costeres de Finlandia fueron parte de laCultura Nórdica del Bronce, mientres que nes rexones interiores, las influencies yeren de les cultures del norte de Rusia que usaben el bronce. Depués de 500 EC, entamó laEdá del Fierro. Alcontráronse fueyes de fierro importaes y trabayos llocales en fierro na mesma dómina.
Al rodiu'l sieglu I, el comerciu y intercambiu conEscandinavia medró y alcontráronse dalgunes ferramientes romanes d'esta dómina. Nel primer mileniu DC, los grupos de población de Finlandia cambiaben los sos productos (principalmente pieles) con comerciantes escandinavos. Les influencies tamién llegaben del sur y del este. La sociedá entamó estratificase: los restos d'enterramientos con adornos, normalmente con armes, dan señales a los investigadores de que a partir del sieglu III hebo una élite principal. Sicasí, nun evolucionó en Finlandia una sociedá centralizada, nin siquiera naEra Viquinga.
Nesta dómina, la población en Finlandia xebrábase en grupos diferentes: finlandeses, tavastianos, carelios y sami.Åland ye absorbida entós pola cultura sueca, si non enantes.
Pocu dempués de1150,Erik el Santu deSuecia entamó unacruzada nel suroeste de Finlandia. Al pocu llegaron los primeros misioneros, que fundaríen la ciudá deTurku (Åbo ensuecu). N'aquella dómina losrusosortodoxos deNovgorod, dominaben el comerciu de pieles, y entraron nel territoriu de lo que güei yeCarelia, onde consiguieron converstir a nativos y fundaron un obispáu n'Олонец.
Los primeros enfrentamientos entre suecos y rusos entamaron a primeros del sieglu XIII, y acabaríen cola victoria del príncipe rusuAlexandru (1240), nelríuНева. Por esta batalla el príncipe Alexandru conozse comoАлександр Невский (Alexandru de Neva). Sicasí, la victoria del príncipe ortodoxu preocupó alpaparomanu,Inocenciu IV, qu'animó a los suecos a siguir cola conquista de Finlandia. Åbo (Turku) convirtióse na sede d'un obispáu dependiente del Arzobispu d'Uppsala, y pasaría a ser la capital de la Finlancia sueca.
En1293 fundóse la ciudá deВыборг (güei na Federación Rusa). Nun tardó en entamar otra vegada la guerra escontra los rusos. L'oxetivu principal yera controlar l'ismu de Carelia, que finalmente acabó repartíu polTratáu de Nöteborg (1323) nel que los suecos conservaron Выборг y alredores; los rusos, les dos orilles del ríu Нева y la costa delllagu Ladoga. Esta frontera caltuvose hasta'lsieglu XVI.
La conquista de Finlandia pol reinu de Suecia, a diferencia del sistema establecíu mientres la mesma dómina pola Orde Teutónica n'Estonia y Livonia, nun traxo consigo la implantación de la servidume de les poblaciones autóctones: constituyóse una nobleza finlandesa y los finlandeses escoyeron a los obispos d'Åbo.
A partir de 1347 aplicóse en Finlandia el derechu suecu, y unos años más tarde el país adquirió'l rangu de ducado, integráu nel reinu de Suecia. En 1581 convirtióse en gran ducado. Un canónigo finlandés d'Åbo introduxo en 1527 laReforma lluterana en Finlandia. L'obispu Miguel Agrícola traduxo en 1548 el Testamentu Nuevu al finlandés, convirtiéndose nel primer testimoniu escritu d'esta llingua, anque la llingua oficial y de la sociedá culta siguió siendo'l suecu. L'usu del finlandés nun sería enllantáu n'alministración hasta 1739.
Dende mediaos delsieglu XVI, los repitíos ataques a Livonia del zarIván el Terrible obligaron a los suecos a reaccionar y apoderáronse de territorios n'Estonia y n'Ingria (ente Estonia y elllagu Ladoga). El poderíu suecu algamó entós el so apoxéu y Finlandia conoció una relativa prosperidá: creáronse nuevos asentamientos, carreteres, servicios de correos, y fundóse unauniversidá en Åbo (Turku).
ColaGran Guerra del Norte (1700-1721) remató esti periodu d'estabilidá y prosperidá. L'enfrentamientu ente'l zarPedro'l Grande de Rusia y el reiCarlos XII de Suecia tuvo efeutos catastróficos. Tres la derrota d'esti últimu nabatalla de Poltava en1709, les tropes ruses invadieron Finlandia en1710 y afararon el país dellos años: na memoria coleutiva de los finlandeses recibe'l nome de la “Gran Rabia”.
Alexandru I de Rusia estableció'lGran Ducáu de Finlandia nomándose a sigo mesmu como Gran Duque y añadió-y los territorios conquistaos en1743 y1809, según parte de los territorios adquiríos nel tratáu de1721: les fronteres de Finlandia atopábense a la vera de la ciudá deSan Petersburgu.
Hasta fines delsieglu XIX, el gran ducáu gociaría d'una autonomía real: tien la so propia dieta parllamentaria, el so exércitu, la so moneda, los sos sellos de corréu etc., el suecu siguió siendo l'idioma oficial. Polo que se refier a los mesmos finlandeses, éstos nun se sentíen estremaos de los suecos, pero'l treslláu de la capital de Åbo a Helsingfors (Helsinki) en1812, supunxo una rotura cola tradición.Lallingua finlandesa travesó un periodu d'esplendor lliterariu, en particular cola apaición a partir de1835 del Kalevala d'Elias Lönnrot, un estensu poema épicu inspiráu en cantares populares. Pola so parte les autoridaes ruses aguiyaron l'usu del finlandés pa compensar la influyencia cultural sueca: remocicaron la enseñanza pa favorecelo y reconocieron el finlandés como segundu idioma oficial.
Sicasí, l'espertar de la concencia nacional acabó al llargu plazu, por entrar en conflictu col calter autocrático del réxime zarista de Rusia, fizo que la postura del gobiernu central endureciérase col pasu de los años. A instancies del gobernador Bobrikov (asesináu en1904), el manifiestu del zar de15 de febreru de1899 suprimió l'exércitu finlandés ya impunxo'l rusu como idioma de l'alministración. Tres larevolución rusa de 1905 produxóse cierta flexibilización: una nueva Constitución instituyó un Parllamentu escoyíu por tolos ciudadanos, incluyíes les muyeres. Pero l'ésitu de los socialistes nes eleiciones de1907 provocó que s'intensificaren la represión y la rusificación.
La independencia de Finlandia de Rusia reconocióse nelTratáu de Brest-Litovsk.[24] Depués d'esperimentar una tarrecibleguerra civil, los sectores conservadores, lideraos pol xeneralMannerheim,[25] ganaron a los grupos socialdemócrates y comunistes, sofitaos polos bolxeviques rusos.[26] Depués de la firma delTratáu de Brest-Litovsk,Alemaña desembarcó tropes enHanko y tomóḤélsinki'l13 d'abril de1918.[27] El16 de mayu celebróse la victoria de la "Finlandia Blanca", depués de que los soviéticos rusos se retiraren de Finlandia.
El9 d'ochobre, elSenáu finlandés esbilló como Rei electu aFedericu Carlos de Hesse, un príncipe alemán, cuñáu delEmperadorGuillelmu II. La derrota alemana y l'abolición de la monarquía xermana significó'l fin del esperimentu monárquicu en Finlandia. El Príncipe Federicu nunca foi coronáu rei, nin siquier llegó a visitar Finlandia, y arrenunció'l14 d'avientu de1918. D'esta manera, Finlandia convirtióse nuna República independente, siendo'l so primer presidenteKaarlo Juho Ståhlberg.[25]
Ente1918 y1920, voluntarios finlandeses fixeron una serie d'incursiones en territoriu rusu, conocíes comoHeimosodat, col oxetivu de la creación de laGran Finlandia. Temporalmente, roblóse'lTratáu de Tartu con Rusia'l14 d'ochobre de1920, onde se definieron les fronteres ruso-finlandeses. Finlandia desocupó delles rexones na Carelia ocupaes polos voluntarios, a cambéu recibió una salida alocéanu Árticu al traviés dePetsamo.
En acabando la guerra, los soviéticos actuaron con durez sobro los territorios conquistaos. Espulsaron a tolos fineses del ismu deCarelia pa sustituyilos por rusos: Finlandia tuvo qu'acoyer a más de 400.000 refuxaos. Amás, tuvo que pagar dellos estrozos xeneraos pola guerra hasta1952. En1945-1946 los soviéticos consiguieron que lesNaciones Xuníes acusaren y condergaren a tolos políticos finlandeses que taben nel poder en xunu de1941. D'una manera más xeneral, la política esterior de Finlandia tuvo sometida a una vixilancia constante por parte deMoscú: a esta situación bautizóla como "finlandización", una tutela que s'efeutuó ensin que s'instalara un gobiernu comunista enḤélsinki nin se produxera una adhesión alPactu de Varsovia. Tres la muerte del dictador soviéticuJosif Stalin, la presión sobro Finlandia relaxóse adulces: los soviéticos evacuaron la base dePorkkala en1956; autorizóse a Finlandia a xuntase a l'Asociación Europea de Llibre Comerciu en1962. Ye tamién un ésitu la "llinia Paasikivi-Kekkonen" –una sutil dosificación d'estricta neutralidá y combinación bien midida que satisfai a les esixencies soviétiques ensin menospreciar la independencia finlandesa –qu'encarnen los presidentesJuho Kusti Paasikivi (1946-1956) y depuésUrho Kekkonen (1956-1981). Reconocida como ponte ente'l bloque capitalista y el bloque comunista, Finlandia acoyó en1973 la Conferencia sobro la Seguridá y la Cooperación n'Europa, roblandose l'acta final el31 de xunetu de1975. La cayida de laXunión Soviética en1991, finó colos restos de la finlandización. En febreru de1993, Finlandia empecipió negociaciones con vistes a la so adhesión a laXunión Europea, finalmente ingresó en1994.[24]
El sistema finlandés ye fundamentalmentesemiparllamentariu, anque'l Presidente tien dellos poderes notables. El nucleu executivu recái nel Conceyu d'Estáu, encabezáu pol Primer Ministru, escoyíu pol Parllamentu. Esti Conceyu d'Estáu complétenlo Ministros de dellos departamentos del gobiernu central según un miembru exoficiu, el Canciller de Xusticia.LaConstitución establez como autoridá última alParllamentu de Finlandia (Eduskunta enfinlandés, oRiksdagen ensuecu). Compuestu por 200 miembros, pue camudar la Constitución, causar la dimisión del Conceyu d'Estáu o anular vetos presidenciales; los sos actos nun tán suxetos a revisión xudicial. Les propuestes llexislatives nacen del Conceyu d'Estáu o de los miembros del Parllamentu, que son escoyíos cada cuatro años. Les últimes eleiciones parllamentaries dieron la victoria al partíuCentro Finlandés, anque namái consiguió un escañu más que l'emerxentePartíu de la Coalición Nacional.
El sistema xudicial ta estremáu en dos estayes: tribunales con xurisdicción criminal o civil y tribunales especiales cola responsabilidá del pleitu ente'l públicu y los órganos alministrativos del estáu. La llei finlandesa ta xerarquizada: los tribunales llocales por debaxo de los tribunales d'apelación rexonales, y éstos por debaxo de la Corte Suprema.
D'otra miente, Finlandia ye ún de los países menos corruptos del mundu, acordies col informe sobro l'Índiz de perceición de corrupción. Según revela l'estudiu, los ciudadanos finlandeses consideren que malapenes hai corrupción na xestión de los sos poderes públicos. L'índiz calcúlase pente medies de encuestes a empresarios, académicos y analistes económicos. Ocupó cuasi siempres el primer llugar nos últimos seis años nos que se fizo l'estudiu.
El paisaxe finlandés ye principalmente llanu, con dellos montes baxos. L'Haltitunturi (1,328 m) ye'l puntu más altu del país allugáu nel estremu norte deLaponia. En contraste, tien un númberu mui altu dellagos (al rodiu de 190.000) y islles (al rodiu de 180.000). El paisaxe de les zones con llagos ta cubiertu d'estensesviesquesboreales que nun son afayadices pa facer plantaciones. La mayor parte de les islles formen parte delarchipiélagu de Turku y les islles d'Åland nel suroeste, y tolo llargo de la costa sur, nel Golfu de Finlandia.
Elclima suel oscilar ente templáu y fríu, con dalgunosiviernos mui frios ybranos llixeramente caldios. Al tar tan al norte y dientru delCírculu polar árticu, elSol brilla 73 díes siguios en branu y nun se ve en 51 díes nel iviernulapón.
Tamién hai 90 distritos llocales (finlandéskihlakunta, suecuhärad) que sirven como unidaes alministratives oficiales llocales delEstáu, coordinando trabayos como policía y xusticia. Estes son oficialmente subdivisiones de les provincies. Namás que les provincies y los distritos llocales son formalmente unidaes alministratives del Estáu finlandés.
Apuntar tamién qu'anque les decisiones son xeneralmente feches a nivel estatal o conceyal, los niveles intermedios tienen dalgunos poderes, pero la representación popular nestos niveles ye mui probe. Poro, dende2005 hai un conceyu escoyíu, de forma esperimental, na rexón deKainuu, y esti modelu quiciabes acabe implantándose n'otres rexones.
Lesrexones tán gobernaes por conceyos rexonales, sirven como alderiques de cooperación pa losconceyos llocales de la rexón. La tarea de les rexones ye'l plan rexonal y el desendolcu empresarial y de la educación. Anguaño, namás queKainuu tien representación popular.
Les rexones representen las variacionesculturales ydialeutales y variacioneseconómiques más que lesprovincies, que son xebres puramente alministratives del gobiernu central.
Semeya, dende satélite, de Finlandia en branu.Semeya, dende satélite, de Finlandia n'iviernu.
La llatitú inflúi mui claramente nelclima de Finlandia. Pola so situación xeográfica, l'iviernu ye la estación más llarga. De media, l'iviernu dura de 105 a 120 díes nel archipiélagu y 180 díes en Laponia. Eso quier dicir que les rexones del sur tán cubiertes de ñeve entre 3 o 4 meses al añu, y nel norte al rodiu de 7 meses. Finlandia llega a temperatures glaciales n'iviernu: nel Sur lleguen a -15°C en xineru y febreru, mientres que nel Norte munches veces lleguen a temperatures pembaxo de -30°C. Nesta época del añu esti territoriu nun disfruta de lluzsolar la mayor parte del día; cola llegada delbranu y el Sol de medianueche algámense valores de 15°C nel Norte y al rodiu los 20°C nel Sur. Sicasí, les temperaturas pueden llegar a los 30°C.
De les precipitaciones añales de 500 a 600 milímetros, el llargu iviernu causa la metá nel norte coles ñevaes. Les precipitaciones nel sur son de 600 a 700 milímetros añales. Como nel norte, ocurre tol añu, pero tamién cai agua.
L'Océanu Atlánticu al oeste y el continente euroasiáticu al este interactúen colos cambeos del clima del país. Les agües caldies del golfu y la corriente marina del Atlánticu Norte, qu'afecten tamién aNoruega ySuecia, actúen en Finlandia. Cuando soplen vientos del oeste, el clima suel templase y el cielu abocana en gran parte del país, pol nomáu fenómenu Foehn que se produz nos montes Kjölen (Noruega). Amás de la influyencia moderadora de la mar, tamién el clima continental asiáticu espardese delles vegaes per Finlandia, apareciendo entós los periodos más fríos del iviernu y los más calorosos del branu.
Como Finlandia ta na zona de los vientos occidentales de llatitú media, na llende ente les mases d'aire tropicales y les polares, les menes climátiques asoceden rápidamente, sobre manera n'iviernu. Les condiciones meteorolóxiques finlandeses dependen de dellos puntos conocíos, como'l ciclón allugáu cerca d'Islandia y los anticiclones deSiberia y lesAzores. La situación y la intensidá d'estos centros pueden variar según époques, y dalgún d'ellos puede marcar el desarrollu del tiempu en periodos llargos.
.svg)
.JPG)
