Ono Sipanya sowal: República del Paraguay,ono Kuwarani sowal: Tetã Paraguái, o kalosowal o Parakuay hananay a pangangan kona kitakit.itiraay i sifo’ no Katimolay Amirika, ilawac no Parakuay ’alo sa ira ko minato,i ka’amis malaingiday to Miru,i ka’etip i,o Polipiya a kitakit, katimol i malafiyaway to Alucincin, mataliyokay nona kitakit, o i kemoday a kitakita. O sici nona kitakit i Nikapolongan Faco, o tatapangan a niyaro’ i Asunsyon(Ciudad de Asunción, Sipanya sowal: Nuestra Señora de la Asunción）Ona ngangan tonini naniAsunción de María, o kacakatan ni Mariya tayra i kakarayan sanay ko imi nona sowal.
O mihahinamay tamdaw ci Sebastian Cabot - S. Rawle after Hans Holbein, 1824
O itiniay a maro’ay a tamdaw i,o Kuwarani hananay a finacadan, o ’orip ona fincadan matiyaay o away ho ko maamaan sapidemak a dafong, o kamay sanay ko sapiala to saka’orip. Tayhira sato i 16sici(i ’ayaw no 500 so’ot miheca ) ta ira ko Yoropa a mikalicay to tamina ci Sipasciyan Kapoto(Ikiris sowal: Sebastian Cabot, Italiya sowal: Sebastiano Caboto, 1474miheca – 1557miheca）, do’edo han ningra ko La Polata ’alo a pahicera itini ton apala.
I 1537miheca o mikeridan ni Poinos Ailis a misahinahinamay a kapot tayni tona pala i,tangsol a patireng to Asunsyon niyaro’ malopala to no Sipanya.
Itini tona pala i ira ko ’adopay a Ciyaluya finacadan, o Kuwarani a tamdaw i mafana’ay to a mipaloma to losay, iray to ko omah nangra, ikakayay ko punka nangra saka ikaka ko ’orip no Kuwarani tamdaw. Orasaka malalekatep ato Sipanya a mitoker to romaroma a Intian tamdaw. O Sipanya a tamdaw mahemek a malalekatep ato Kuwarani a tamdaw, sa manga’ay ko kalawidang nona tosa a masasiromaay a finacadan,
Sa aloman sato ko malaramoday to roma afinacadan, oya cilamlamay to roma a ’ilang a wawa o Mistiso(Sipanya sowal:Mestizo,Polutokaru sowal:Mestiço) hananay a pangangan.
1617miheca,malacinowas ko pikowan no Sipanya to Asunsyon niyaro ato Poinos Ailis niyaro’ ,paiteked sato ko sakowan. I aikor tono 17sici sa aloman sato ko patenakay tono Kristo a pitooran a Yiso Hui(耶穌會, Latin sowal:Societas Iesu), mipasifana’ to sakacakat no ’orip to saliomah.
O naikoran a kyokay no Yiso Hui
Ona Yiso Hui nani Sanpawlo niyaro’ no Poraciruay a tayni, itiya i ira ko mipapaliwalay to koli a tamdaw ci Pantirancis（Porokaru sowal:Bandeirantes）,pafelien no Yiso Hui ko Kuwarani to kowang a malacafay a milood tona paliwalay to koli a tamdaw. Ona sofitay tonini i, cilacila pakalowid to sofitay no Porutokaru, milaoc i lawac no sakowan no Sipanya. Toikor to i, malosofitay no Patikan Kyowo(羅馬教皇)，orasaka, halo honti no Sipanya ca to ka pakasowal tona sofitay, patahtah sato ko demak no Yiso Hui, matiya sato o paiteked sanay a kitakit, o Intian a tamdaw caay to ka samsam no roma a kohecaly a tamdaw, 100miheca ko kakapah no ’orip.
O tahapinangan no Yiso Hui
1750miheca oya itiray i niyaro’ no Kuwarani a Yiso Hui malalood ato Sipanya ato Portokaru, malowid ko Yiso Hui tona lalood, sawad han to no Kurani ko Ra Porata a pala orasaka molowan to pito ko Yiso Hui.
To ikor to tona lalood malaplap ko Yiso Hui nani Satimolan Amirika, oya sato Kuwarani a tamdaw o Sipanya ato Portokaru ko mikowanay.
1810miheca sak5fola saka25romi’ad,mifelih to mikowanay i Pinos Ailis ci Polutiniyo, oya sakatosa a tapang no mikowanay ci La Polata siiked sato kami nani Sipanya sa a milekal, nikawrira, ya cisofitayay ititraay i Parakuay ci Pan・Olintalu（Sipanya sowal:Banda Oriental）,ci Aluto・Piru（Alto Perú）ato ci Korupa(Córdoba) ca ka pihai to pifelih ni Polutiniyo.
1814miheca, malasakaay mikowanay ci Hosi・Kasuparu・Rotrikis・ti・Franciya・
・Pirasko（José Gaspar Rodríguez de Francia y Velasco、1766 miheca,saka1folad
saka6romi’ad – 1840 miheca saksiwa folad saka20romi’ad）,1816 miheca, tahira i
kapatayan ko kala Mikowanay.
Tahira i kapatayan ko kalamikowanay sanay i,saka ira no moamahay a finawlan a
micoker sa malaheci, o polong a sera no kitakit i ono mikowanay , , away kono niyah
a sera, sa malalen ci sera ko kalotamdaw. Halafin tato ko kalatapang i ataraw ci
Franciya to mamifelih a teloc no Sipanya tamdaw, sa itira ko piroharoh ningra to
Kuwarani tamdaw ato masafinawlanay to a teloc no ciramramay to remes no
Kuwarani tamdaw, ano ira ko maliyangay to pikowan i laplapen ni Franciya, ira ko
nipatayan a maliyangay tamdaw.
Karulos・Antoniyo・Lopis(Carlos Antonio López)
Tona mihecahecaan i adihay ko lalood itini i Satimolay Amirika, odeng o Parakuay ko caay ka ci rawraw,misa’icel a papitilid ko sifo,sa ira ko sowal no mipalafangay: itini i Parakuay awaay ko mitakoway, awaay ko macahiway sanay.Pakayni to pisawidang to
romaroma a kitakit fangcal ito ko demak. Yo mapatay to ci Franciya i 1940 miheca, marawraw to ko kitakit,tahira to i 1844 Miheca malacongtong ko mifakiay ci Franciya ci Karulos・Antoniyo・Lopis・Insifran（Carlos Antonio López Ynsfrán、1790 mihwca,11folad,4romi’ad – 1862 miheca, folad,10romi’ad）,sa malaliyaw a lahoday ko ‘orip no tamtamdaw. O pikowan ni Lopis i,falicen ningra ko pikowan to sera, itiya ho 98%a sera ono sifo
kapolongan sera , caay ko cisera ko kalotamdaw, tado han ni Lopis kona pikowan a faco no sera paloma to Mati ociya ato tamako, tadatata’ang ko ’etan,o ’edeng o Parakuay ko caay kacikiyam i Satimolan Amirika,ona payso i
sapisanga’en ni Lopis to marad ato tata’angay kowang,papitiliden ningra ko kapah
tayra i Yoropa, 1861 miheca malaheci ko lalan no cinamalay tahira i tatapangay
niyaro’ Ansunsyon. Mitahidang ho to citanengay a tamdaw no Ikiris ato roma a
kitakit, mapacakat to ko taneng no Parakuway a tamdaw.
O hatiniay a lahodayay a ’orip, ma’inap ko Arucincin ato Poracir lengat sa amirawraw
to demak no Parakuay, o Parakuay to damaen ningra ko rawraw no Urakuay kitakit,
onini ko saka lood no Arucincin ato Poracir ato Parakuay. Ona lalood pangangan han
Parakuay Laood anoca Toloay kitakit a Lalood.
Malalood to Toloay a Malalekatepay Kitakit(三國同盟戰爭)
Malacongtong.1864 miheca, malanangen to pilalalang no Ppuracir ato Arucincin ko
Urakuay, misa’eli to picoker no Parakuay, o Parakuay sa i malecad a ma’esamen to
larawraw no Puracir ato Arucincin, sa tangsol sa amihai to pinanay no Urakuay. O
congtong sato no Parkuay ci Lapis Karilo kerid to ningra ko sofitay a micoar a
mi’odot ko Puracir ato Arucincin, satapang sato ko tada palafadfadesay a lalood i
Satimolan Amirika, oya sato Puracir ato Arucincin ato Urakuay a tolo kitakit
malalekatep a mipaco’ay to Parakuay, o sofitay no Parakuay i tahira i katekopan a
Malalood to Toloay a Malalekatepay Kitakit(Tuyuti2)
misa’icel a milood, sacisowal sa ko tarokos no Amirika mihemek to kaci’icel no faloco’ ato tada olah to kitakit no sofitay no Parakuay.
1870 miheca sakatolo folad, mapatay ci Lapis congtong tona lalood, sa lasawad sato kona lalood, namalowid ko Parakuay tona lalood i pecihen ko cecay no sepat
ma’edeng 14㎢ a pala no kitakit to sapatefoc i Puracir ato Arucincin, o roma a sera mapatangic a mapa’aca i Arucincin a tamdaw, tona lalood ’aloman ko
mapatayay,i ’ayaw no lalood i 52 ofad ko tamdaw no Parakuay, malaheci to ko lalood i 21 ofad to ko osaw a tamdaw, o faihayan tosa no kalitolo ko mapatayay.
Nakalaloodan caay ko tamdaw aca ko malowanay, o sera to, o sata to, o katayalan to malahedaw, toya ikor to 50 miheca lacaan sato ko kicay, tahanini ira ho naikoran a kunis no lalood.
Malaheci to koya Toloay a Malalekatepay Kitakit a lalood, o kakeridan no sofitay to
ko mikowanay tona kitakit,sa’ayaway a tata’angay a tayal i,o sapitongalaw to tamdaw,
sa itira ko pinanay to kafolaw a tayni no Suis,Toic ato Italiya a maomahay tamdaw,
nikawrira, naikoran ho no lalood sa caay ka hakowa kotayniay a mafolaw. Caay ka
tangsol sa a lahoday ko ‘orip no tamtamdaw, sa adihay mayakiyak ko lihaf, itini i Ciyako(Chaco)hananay a palapalan adihayay ko simal sako lihaf mayakayak.1932 miheca oya fiyaw a kitakit Polifiya takaw sa a milood to Parakuay i Ciyako, (o Ciyako lalood hananay konini)o sofita no Parakuay caay ka hakowa ko tamdaw, o na’osawan a kowang ko sapilood, malowid nangra ko ’alomanay a sofitay no Polifiya. 1938 miheca masasowal to sakalali’ay itira i Puinoalis, maala a patatikor koya micowatan no Sipanyaan ho miheca Kurata Ciyako pala. Tona lalood i Ciyako 4ofad ko mapatayay a tamdaw, tongal sato ko kalacaan no ’orip no kalotmadaw. Oya tadamaanay a sofitay toya Ciyako lalood ci Frair Franko malacontong, macaloh tato ko tayal to sapiliyawaw misongila’ patireng to kitakit, caka pakatoor ko kalotamdaw, teked hanto ningra koya niyah a kapot a mikowan to kitaki ,sa mafelih no finawlan malaplap i 1937miheca.
O sakaay a mikowanay to kitakit i o congtong, o tapang no sifo, away ko pakafiloay to sakowan ’icel ningra. 5 mihaeca ko kalacongtong, caay ka haien no rikec a palalid a malacongtong,nikawrira, 2013 miheca namalacongtong ci Orasio Manuir Karotis Hara（Sipanyasowal:Horacio Manuel Cartes Jara）, sapifalicaw to kinpo ta manga’ay palalid a malacongtong kako yo sananay, nikawrira caay ka laheci ko pifalic to kinpo. O sinkiw no congtong i o palikoay to congtong ato sadamacongtong o cecay a kumi ko sa’osi, o kalotamdaw ko mi topaay,oya saadihayay ko satopa a kumi ko mamaala. Ano mapatay ano ca mapalasawad no lipoin ko congtong i, oya sadamacongtong ko macakat malacongtong, milepon toya ‘osaw a kalacongtongan a miheca. Away ko Sincinyincang hananay a kamaro’an, o congtong sanay ko mikowanay to polong a tayal no kitakit.
O lipoin no Parakuay i tosaay, o cecay i o Fafa’eday Kayki(上院), o cecay i o
La’enoay Kayki(下院), o Fafa’eday Kayki a lipoiin i 45 ko tamdaw, o polong no
kitakit ko pisinkiwan, o La’enoay Kayki a lipoiin i 80 ko tamdaw,o 18 a sakowan a
tamdaw ko mitopaay. Ona tosa a pikaykian no kitakit a lipoiin i 5 miheca ko
kalalipoiin nangra, sa malecad ko romi’ad ko pisikiwan no congtong,ya i cilaay a
sinkiw i 2013 miheca saka 4 folad saka 21 romi’ad, o maalaay a lipoiin paki tangen i
iara ila’eno a silsilen:
Fafa’eday Kayki:
＊kororato Tang: 19 ko iin
＊PLRA Tang:13 ko iin
＊Kuwas Tang:5 ko iin
＊Mincin Tatng:3 ko iin
＊Apansa Pais:2 ko iin
＊UNACE Tang:1 ko iin
＊Komin Tang: 1 ko iin
La’enoay Kayki:
＊kororato Tang: 44 ko iin
＊PLRA Tang:27 ko iin
＊Mincin Tatng:3 ko iin
＊Apansa Pais:2 ko iin
＊UNACE Tang:2 ko iin
＊Komin Tang: 2 ko iin
＊Kuwas Tang:1 ko iin
＊To’asan Tang:1 ko iin
＊Ciyakiniya Tang:1 ko iin
Simon・Poliparu(Bolivar Arturo Michelena)
Nano kairaan no Parakuay kitakit, o sici nona kitakit i matiya o sowal ni Simon・
Poliparu (Simón Bolívar) o tada ngangan ningra i ci Simon・Hosi・Antoniyon・ti
・Santisima・Trinitato・Poliparu・Palasios・Ponti・I・Pranko（Simón José
Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar Palacios Ponte y Blanco、1783 miheca,saka7folad, saka24romi’ad –1830miheca,saka12folad,17romi’ad, omi keriday to saka tomireng no Satimalan Amirika a kitakit）: ano ca ko sofitay ko nisateked mikowan, o pakoniyah sanay matiya o awaay ko sifo, naka mapalasawad malatapang no kitakit ci Sitoisniru, lahodayay to mamang ko ‘orip no tamtamdaw, nikawrira, o sofitay ko so’elinay a mikowan tona kitakit.
O tamdaw no Parakuay mahaop ko 90% o Kurani Finacadan, ira ho ko ciramramay to
Kurani Finacadan(Pai Tavytera Indians)
remes no Yoropa tamdaw, o Mitis hananay pangangan. Ona Mitis hananay a
tamdaw ’i, ya mafolaw a tayni ko kohecal tamdaw no Yoropa tona sera, saci’icel sa pararamod to Kuarani Yincumin, sa ’aloman ko ciramramay to remes no Yoropa. O
lalengatan itiyay to katayni no patenakay to Kristo Pitooran a Yiso Hui saopo(耶穌
會), mipa’icel a mipatenak、mi’osaw to punka no Kurani, nikawrira malaplap sato ko
Yiso Hui ’i, caay sa kala tokay ko kaloniyaro’ no Parakuay, oroma sa ’i, o teloc no
kohecalay tamdaw no Yoropa, away ko ci’icelay a mikowanay, toya sato mikerid ko
Puinoaris to sapisiiked a mikowan, manaay ko Parakuay a tamdaw a mido’edo, o
niyah a kitakit o niniyah ko patireng sa ko tamdaw no Parakuay. Itiya sato tomireng ci
Fransiya hakasi malasa’ayaway congtong, micorcor anoca mipatangic a pakararamod
to roma afinacadan,oya hato sapifelihaw to tayal a teloc no Yoropa tamdaw, laplapen
ningra. Orasaka, ciremes no Kurani ko kalotamdaw no Parakuay, malita’ang to
kaciremes no Kurani.
O mafolaway a tamdaw ’i, ira ko Toic,ira ko Italiya, Sipanya, Dipon, Kaping ato
Arapiya, iraroma nonini a tamtadaw o Puracir ato Arucincin ko pakasiwar to demak
Matiya o fiyaw a kitakit tada maolah a minanom to Mati a ocia, maolah to Tilili
hananay ko piminanom to Mati ociw. Ona Tilili ’i,ono tato’asan ho a pinangan. Naw
iro maolah a minanom to Mati ocia, halititiay ko ka’en nangra, ona ocia o sapiserer to
Tilili Sapinanoman to Ocia(Mate containing tereré)
ka’akawang no ’ilang, mipatongalay to witamin ato sakacisoher mifalah to tatiih no
tiring. O nano to’asan maolahay to a minanom to Mati ociw ko Parakuay tamdaw, ora
Tilili hananay ’i, itiyaay i Ciyako Kalaloodan a mapatenak ko matiyaay a pinanom to ocia. O kaka’enen to romi’ami’ad o niparamraman to Mancioka hananay a kililang, o nini Mancioka ko sapisanga’ to ’epang.
Itini i 23 00 S, 58 00 W, noNotimolan Amilika koParaguay.Polong no sekalay i 406,752 sq km “saka 60 ko rayray no ngangan. ”“O sekalay no sera i, 397,302 sq km, no nanom a sekalay i, 9,450 sq km ” Polong i 6,862,812 ko tamdaw.
sera(土地)Masakilac ko sera o malo kakaomahen(農業) a sera 53.80%, Malo no kilakilangan(林業) a sera 43.80%, malo no roma to a sera 2.40%.
siyoto(首都)O [[[Asuncion]](亞松森) ko Siyoto.
katomirengan no kitakit a romi’ad(國家紀念日)Pihiratengan no kitakit a romi’ad i sakalima 14 a romi’ad.
O Sawara’an no kitakit(國家) anini i ciHoracio Cartes(歐拉西歐·卡提斯), patirengan(擔任) a romi’ad i 2013 a miheca(年) saka 8 folad(月) saka 15 a romi’ad.
.svg)