D'Erde (astronomischs Sümbool:; vourgerm.*erþōf.;altgriech.ἔρα, éra;lat.terra) isch dr Planet, wo mir läbe. Se isch dr einzig Ort imUniversum, woLäbe bekannt un noochgewiise isch – zemindescht im irdische (intelligente) Läbe bekannt. Weje´mWàssr, wie de greescht Teil vun d´Obrflächi bedeckt, nannt m’r se öi de blöi Planet.
D’Erde isch vu drSunne us gsähe dr dritte Planet in ihrem (unserem)Sunnesystem. Se isch dr fümftgrösst Planet drvo un dr gröscht, wo keiGasriis isch, sundern in dr Hauptsach usFelse unMetalle bestoht. Sonigi Himmelschörper werre au alsterrestrisch odererdähnlich bezeichnet. Dr Erde het vu allene bekannte Himmelschörper iber 500 km Durchmesser im Sunnesystem die höchst middlerDichti.
D’Erde het numme eiMond. (Mo, Erdmo), wo sie umchreist. D’Masse vum Mo isch mit 1/81 vu dr Erdmasse rächt hoch. Dorum isch dert au 80% vomDrillimpuls vum Erde-Mo-System konzentriert. S’Erde-Mo-System wird oft au alsDoppelplanetesystem bezeichnet.
Si isch ugfähr 4,55 Milliarde Johre alt un isch vermuetlich us drProtoerde entstande, noochdem sälli vum e guet marsgrosse andere Protoplanet troffe worre isch. Us sällere Verschmelzig sin no die hüttig Erde wie au dr Erdmo enstande. (Lueg au:Entstehig vum Erdmo).
Noch emerste keplersche Gsetz bewegt sich d Ärde um d Sunne uf ereelliptische Baan, d Sunne befindet sich in äim vo de Brennpünkt vo dr Ellipse. Dr Punkt vo dr Umlaufbaan, wo am witiste vo dr Sunne äwäg isch, sAphel, und dä wo am nöggste zur Sunne isch, sPerihel, si die bäide Ändpünkt vo drHauptaggse vo dr Ellipse. Dr Middelwärt vom Abstand zwüschen em Aphel und em Perihel isch die groossi Halbaggse vo dr Ellipse und isch öbbe 149,6 Mio. km. wit. Ursprünglig het mä dä Abstand brucht, zum dieAstronomischi Äihäit (AE) z definiere, wo as astronomischi Lengiäihäit hauptsächlig verwändet wird, zum Distanze innerhalb vom Sunnesüstem aazgee.
S Perihel lit bi 0,983 AE (147,1 Mio. km) und s Aphel bi 1,017AE (152,1 Mio. km). DExzentrizidäät vo dr Ellipse isch also 0,0167. D Ärde goot dur e Perihel öbbe am 3. Januar und dur e Aphel am 5. Juli. Für äi Runde um d Sunne brucht si 365Dääg, 6Stunde, 9Minute und 9,54Sekunde; dere Zit säit mä au ssiderische Joor. Daas isch 20 Minute und 24 Sekunde lenger as sdropische Joor, wo d Basis für s bürgerlige Joor vo dr Kaländerrächnig isch. D Baangschwindigkäit isch im Durchschnitt 29,78km/s, im Perihel 30,29km/s und im Aphel 29,29km/s; dr Blanet brucht also öbbe siibe Minute, zum e Strecki vo dr Gröössi vo sim Durchmässer zrugzleege.
E chli nööcher zur Sunne isch d Baan vo drVenus, won e middlere Abstand vo 0,28AE (41,44Mio. km) zur Ärdbaan het und d Nochberbaan vom Mars isch im Durchschnitt no 0,52AE (78,32Mio. km) witer vo dr Sunne äwäg. Uf dr Ärdbaan befinde sich meererikoorbitali Objekt.
Dr Umlaufsinn vo dr Ärde ischrächtshändig, das häisst, ass si sich noch dr Reegle vo drDrüllrichdig im Sunnesüstem, vom Nordpol vo dr Ärdbaanebeni us gsee, gegen e Uhrzäigersinn um d Sunne bewegt.
Dr Ebeni, wo d Baan vo dr Ärde din lit, säit mäEkliptik. Zwüsche dr Ekliptik und dr Ekwatorebeni vo dr Sunne isch e Winkel vo guet siibe Graad. Dr Nordpol vo dr Sunne isch am Aafang vom Septämber am nöggste zur Ärde, dr solari Südpol gege Aafang Merz. Nume um e 6. Juni und 8. Dezämber befindet sich d Ärde churz in dr Ebeni vom Sunneneqkwator.
Siderische Daag (1–2) und Sunnedaag (1–3)D Ärdrotazioon im Zitraffer
D Ärde rotierträchtlöifig – in RichdigOste – in 23Stunde, 56Minute und 4,09Sekunde relativ zu deFixstärn äimol um iiri äigeni Aggse. Analog zum siderische Joor wird die Zit as esiderische Daag bezäichnet. Wil sich d Ärde uf iirer Umlaufbaan im gliiche Dräisinn dräit, isch d Posizioon vo dr Sunne jeede Daag e chli anders. Doorum isch eSunnedaag, wo as d Zit zwüsche zwäi Middääg, wenn d Sunne am höggstste stoot, definiert isch, e chli lenger as e siderische Daag und wird noch Definizioon in 24 Stunde iidäilt.
Wil sich dÄrde um sich sälber dräit het e Punkt uf em Ekwator e Gschwindigkäit vo 464m/s bzw. 1670km/h. Vo dere Rotazioon chunnt eFluchtchraft und dFigur vo dr Ärde an dePol isch e bitzeliblatt und um enEkwator e chli bräiter. Im Vergliich zun ere Chuugele mit em gliiche Wolume isch drRadius vo dr Ärde am Ekwator 7Kilometer gröösser und dr Polradius 14Kilometer chliiner. Dr Durchmässer am Ekwator isch öbbe 43km gröösser as dä vo äim Pol zum andere. Dr Gipfel vomChimborazo isch wil er nooch bim Ekwator isch, dr Punkt vo drÄrdooberflechi, wo am witiste vom Middelpunkt vo dr Ärde äwäg isch.
DRotazionsaggse vo dr Ärde het e Winkel vo 23°26' gegen über dr sänkrächte Aggse vo dr Ekliptik, doorum überchömme d Nord- und d Südhalbchuugele vo dr Ärde an verschiidene Pünkt uf iirer Umlaufbaan um d Sunne underschiidlig vil Sunneschiin, und vo do chunnt s zu deJooreszite, wo s Klima vo dr Ärde brääge. D Richdig vo dr Aggse zäigt uf dr Nordhalbchuugele zurzit uf s StärnbildStier. Vo dr Ärde us gsee stoot am 21. Juni bi drSummersunnewändi au d Sunne in deere Richdig. Wil d Ärde zwäi Wuche spööter dur iir Aphel goot, isch s uf dr Nordhalbchuugele Summer in dr Zit, wenn si am witiste vo dr Sunne äwäg isch.
Prezessioonsbewegig vo dr ÄrdaggseSatelliteufnaame vo dr Ärde, wo 2012 gmacht worde si. (in HD)
DChreft vo de Gezite vomMond und vo dr Sunne verursache am Ekwatorwulst vo dr Ärde eDräimomänt, wo brobiert d Ärdaggse ufzrichde. Wäge däm chunnt s zun ere Kräiselbewegig vo dr Rotazionsaggse. E vollständige Chäigelumlauf vo dere lunisolarePrezessioon brucht öbbe 25'700 bis 25'800Joor. Mit dämZüklus vo dr Prezessioon verschiebe sich d Jooreszite. Dr Mond verursacht mit dr Prezessioonsbewegig vo sinere äigene Umlaufbaan, won e Periode vo 18,6 Joor het, e zuesätzligi „nickende“ Bewegig vo dr Ärdaggse, wo asNutazioon bezäichnet wird. Es isch dank em Iifluss vom Mond, ass sich d Näigi vo dr Ärdaggse stablisiert, ooni dr Mond chönnt dr Winkel vo dr Ärdaggse wäge de Aaziejigschreft vo de Blanete bis zu 85° vergröössere.[1]
DGrawitazioon vom Mond und vo dr Sunne verursacht uf dr Ärde d Gezite. Dr Iifluss vo dr Sunne isch drbii öbbe halb so grooss wie dä vom Mond. Doodrmit isch au dGeziteriibig vo drEbbe undFluet vo de Meer verbunde. Die brämst dÄrdrotazioon und doorum wärde zur Zit dDääg öbbe 20 Mikrosekunde im Joor lenger. D Gezite häi au Iifluss uf d Landmasse, wo öbbe e halbe Meter uufe und aabe gönge. DRotazioonsenergii vo dr Ärde wird drbii inWermi umgwandlet. DrDräiimpuls wird uf e Mond überdräit, und wäge däm wird däm si Distanz vo dr Ärde jeedes Joor vier Santimeter gröösser. Mä het dä Effekt scho lang vermuetet, aber erst sit öbbe 1995 met män en mit Leiserdistanzmässige chönne bewiise. Wemm mä das Abbrämse uf d Zuekumftextrapoliert, wird au d Ärde emol im Mond immer die gliichi Site zäige, und äi Daag uf dr Ärde wird denn öbbe siibenevierzig Mol so lang si wie hüte. So wie dr Mond in dr Vergangehäit in dr Zuestand vo drbundnige Rotazioon(Korotazioon) cho isch, wird das emol au mit dr Ärde bassiere.
Abständ zwüsche dr Ärde und deuntere Blanete vo dr Sunne:
Die middleri Distanz (Pfiil) und dr Beriich vom Umlaufbaanradius für d Ärde, d Venus und dr Merkur vo dr Sunne. D Distanze zur Sunne und deren iiri Gröössi si do maassstaabdröi, aber d Blanete müesste weniger as 0,06 Pixel grooss si.
Mitsäismische Mässige het mä uusegfunde, ass d Ärde hauptsächlig us drei Schaale ufbaut isch: us em Ärdkärn, em Ärdmantel und dr Ärdchruste. De Gränzflechene zwüsche dene Schale säit mä säismischeDiskontinuidäätsflechene (Unstetigkäitsflechene). D Ärdchruste und dr obersti Däil vom oobere Mantel bilde zämmen die sogenanntiLithosfääre. Si isch zwüsche 50 und 100km dick und bestoot us groösse und chliineretektonische Äihäite, de Blatte.
Dr Umfang bimEkwator isch wäge dr Zentrifugalchraft vo dr Rotazion 40'075,017km grooss, 67,154km bzw. um 0,17% gröösser as dr Umfang dur d Pol, wo 40'007,863km grooss isch (bezooge uf sgeodätische Referänzellipsoid vo 1980). Dr Poldurchmässer isch 12'713,504km grooss, 42,816km bzw. um 0,34% chliiner as dr Ekwatordurchmässer, 12'756,320km misst (bezooge uf s Referänzellipsoid; d Zaale si in dr Wirkligkäit e chli andersch). Wäge dene Underschiid im Umfang git s kä Bärg wo äidütig dr höggst uf dr Ärde isch. Wemm mä vo dr Hööchi über emMeeresspiegel usgoot, isch drMontewerest imHimalaya am höggste, wemm mä dr Abstand vom Gipfel zum Middelpunkt vo dr Ärde as Kriterium nimmt, isch dr VulkanbärgChimborazo in de Ande, wo uf em Ekwatorwulst stoot, am höggste. Wemm mä vo dr Basis vom Bärg usgoot, isch s drMauna Kea uf de vulkanische Hawaii-Insle, wil si Basis uf em Meerboode vom Pazifik lit.
Wie die mäiste feste Blaneete und fast alli gröössere Möönd, wie dr Ärdmond, cha mä au d Ooberflechi vo dr Ärde in zwäi Halbchuugele iidäile, wo dütlig underschiidlig usbrägt si. D Oberflechi vo dr Ärde cha mä in eLandhemisfääre und eWasserhemisfääre iidäile. S mäiste Land lit uf dr Landhalbchuugele, wo s öbbe 47% vo dr sichtbare Flechi usmacht. Uf dr Wasserhalbchuugele het s uf 89 Brozänt vo dr Flechi Meer und Ozean.
D Ärde isch dr äinzig Blaneet im Sunnesüsteem, wo s uf dr Oberflechi flüssigs Wasser git. 96,5 Brozänt vo allem Wasser uf em Blaneet befindet sich in de Meer. SällMeerwasser enthaltet im Durchschnitt 3,5 Brozänt Salz.
DWasserflechi macht in dr gegewärtige geologische Epoche 70,7 Brozänt vo dr Ärdoberflechi us, dLandflechi umfasst 29,3% wo hauptsächlig vo de siibe Kontinänt usgmacht wird. Dr Gröössi nooch si dasAsie,Afrika,Nordamerika,Südamerika,Antarktika,Öiropa undAustralie (Öiropa isch äigentlig nume e groossi Halbinsle im Weste vo Asie und isch im Raame vo drBlattetektonik woorschinlig nie e sälbstständigi Äihäit gsi). Ass Australie en Ärddäil isch undGrönland en Insle basiert uf ere willkürlige Konvenzion, wie au d Definizioon vo Äiropa as sälbständige Kontinänt. D Flechi vomWältmeer wird im Allgemäine in dreiOzean iidäilt, wo noNääbemeer häi: drPazifik, drAtlantik und drIndik. Die diefsti Stell isch sWitjastief 1 imMarianegraabe, wo 11'034m under em Meeresspiegel lit. Die durchschnittligi Diefi vo de Meer isch 3'800m. Das ist öbbe fümfmol sovil wie die middleri Hööchi vo de Kontinänt, wo 800m grooss isch.
.jpg)
.svg)
.svg)
.gif)
